ماکیاولی و قیام کارگران چیومپی فلورانس
آیا شورش‌های توده‌ای برآیند ذاتِ شرور انسان‌ها هستند یا محصول ساختارهای ناعادلانه نهادی؟ قیام «چیومپی» در رنسانس فلورانس یکی از زنده‌ترین نمونه‌های تاریخی برای پاسخ به این پرسش است. این جنبش پیشرو کارگری که در بستر محرومیت ساختاری کارگران پشم از قدرت سیاسی شکل گرفت، نه‌تنها بنیادهای الیگارشی فلورانس را به لرزه درآورد، بلکه زمینه‌ساز یکی از پیچیده‌ترین خوانش‌های نیکولو ماکیاولی در باب رابطه میان «مردم»، «نخبگان» و «قدرت» شد؛ روایتی که در آن، خیانت رهبران میانه‌رو، تیر خلاص را به پیکر آرمان‌های دموکراتیک زد.
فرزاد وحیدی‌پور
منبع: شاتراستاک
قیام چیومپی (Ciompi Revolt) در سال ۱۳۷۸ میلادی، یکی از برجسته‌ترین و نخستین جنبش‌های کارگری تاریخ اروپا به شمار می‌رود. این رویداد در قلب رنسانس فلورانس رخ داد و طی آن، کارگران صنعت پشم (Ciompi) و پیشه‌وران فرودست (sottoposti) در برابر انحصار قدرت و ثروت هفت «صنف بزرگ» (Arti Maggiori) ایستادند. این قیام را باید نمودی از منطق درونی ساختارهای نهادی و واقعیت‌های اجتماعی-اقتصادی جمهوری فلورانس دانست. چنانکه الکس کیتچل نیز تصریح می‌کند، این شورش برآیند طبیعی ساختارهای نهادی موجود و تفاوت‌های عمیق طبقاتی در این جمهوری بود. در نظام صنفی فلورانس، هفت «صنف بزرگ» با تسلط کامل بر اقتصاد شهر، تمامی مناصب سیاسی کلیدی را نیز به طور انحصاری در اختیار داشتند؛ در حالی که کارگران صنعت پشم و کارگران غیرصنفی که ستون فقرات تولید ثروت در شهر بودند، فاقد حق رای، نمایندگی و دادخواهی عادلانه در برابر اربابان خود به سر می‌بردند. این محرومیت نهادی، به‌ویژه پس از کاهش جمعیت ناشی از طاعون سیاه (۱۳۴۸)، تنش‌هایی جدی بر سر دستمزد و شرایط کار ایجاد کرده بود. با این حال، جرقه اولیه شورش از دل منازعات درون طبقه نخبه زده شد. حزب حاکم گوئلف (Parte Guelpha) با استفاده از ابزارهای قانونی نظیر «محرومیت از مناصب» (Admonitions) و «تبعید یا مجازات مرگ» (Prescriptions)، رقبای سیاسی خود را از صحنه بیرون می‌راند. در سال ۱۳۷۸، سالوسترو دِ مدیچی از دشمنان حزب گوئلف به مقام گنفالونیر عدالت (عالی‌ترین منصب اجرایی) رسید. او برای تضعیف رقبا، تلاش کرد تا «قوانین عدالت» (Ordinances of Justice) را احیا کند تا رهبران حزب گوئلف را به عنوان اشراف (Magnates) از حکومت خارج سازد. وقتی شوراهای شهر با این طرح مخالفت کردند، سالوسترو با یک مانور سیاسی، طبقات پایین شهری (popolo minuto) را به خیابان‌ها فراخواند و آنها را به آتش زدن خانه‌های رهبران گوئلف تحریک کرد.۱
این اقدام، کنترل اوضاع را از دست سالوسترو خارج کرد. در مرحله بعدی (ژوئیه ۱۳۷۸)، صنف‌های کوچک‌تر (Arti Minori) که خود از سلطه صنف‌های بزرگ ناراضی بودند، با کارگران چیومپی متحد شدند و کاخ حکومت (پالازو وکیو) را به محاصره درآوردند. مطالبات آنها، برخلاف تصور رایج، بسیار معتدل و مشخص بود: تشکیل سه صنف جدید برای کارگران، تخصیص تنها دو کرسی از هشت کرسی شورای عالی (Signoria) به این سه صنف، لغو قاضی غیربومی برای صنعت پشم، و بخشش بدهی‌های معوقه. در این لحظه حساس، مردی به نام میکله دی لاندو (یک شانه‌زن پشم فرودست) توسط شورشیان به عنوان رهبر و گنفالونیر برگزیده شد. اما میکله دی لاندو با اتخاذ یک سیاست میانه‌رو و نزدیک شدن به نخبگان ثروتمند (popolani)، به وعده‌های خود به کارگران خیانت کرد. او با رهبری یک حمله نظامی، شورشیان چیومپی را قتل‌عام کرد، صنف تازه‌تأسیس آنها را منحل ساخت و راه را برای بازگشت الیگارشی محافظه‌کار (خاندان آلبیتزی) و استقرار مجدد نظام پیشین هموار کرد.۲
پارادوکس ماکیاولی و دفاع پنهان از پلبی‌ها
نگاه نیکولو ماکیاولی به قیام چیومپی در «تاریخ فلورانس» یکی از لایه‌دارترین و بحث‌برانگیزترین بخش‌های اندیشه سیاسی اوست. در یک خوانش سطحی، به نظر می‌رسد ماکیاولی با توصیف شورشیان به عنوان افرادی که «ذاتاً شرور» هستند و از «هرج‌ومرج لذت می‌برند»، موضعی کاملاً محافظه‌کارانه و ضدپلبی اتخاذ کرده است. مشهورترین نمونه این رویکرد، سخنرانی آتشین یکی از رهبران ناشناس چیومپی است که در آن، مردم را به کشتار، آتش‌سوزی و نیرنگ تشویق می‌کند و با اشاره به یکسان بودن ذات فقرا و ثروتمندان، تنها راه بقا را زور و تقلب می‌داند. بسیاری از مفسران این سخنرانی را بیانگر چرخش ماکیاولی به سمت بدبینی نسبت به توده‌های مردم دانسته‌اند.
اگر اکنون سخن بر سر این بود که آیا باید دست به سلاح ببریم، خانه‌های شهروندان را غارت کنیم و به آتش بکشیم و کلیساها را تاراج کنیم، من از جمله کسانی بودم که شایسته می‌دانستند این کار بیش از این سنجیده شود؛ و شاید فقر و امنیت را بر پی‌جویی خطرناکِ خیری نامطمئن ترجیح می‌دادم. اما اکنون که سلاح برداشته‌ایم و دست به کار شده‌ایم و جرم‌های بسیاری مرتکب گشته‌ایم، به گمان من باید بیندیشیم که چگونه می‌توانیم از این راه بازگردیم و خود را از پیامدهای آنچه تاکنون کرده‌ایم برهانیم. بی‌گمان، بر این باورم که اگر هیچ چیز دیگری نمی‌توانست ما را به راه آورد، ضرورت خود این کار را می‌کرد. می‌بینید که سراسر شهر از شکایت و خشم علیه ما آکنده است؛ شهروندان سخت به یکدیگر پیوسته‌اند و اعضای سیگنوریا پیوسته با صاحبان مناصب عمومی در نشست و برخاست‌اند. یقین بدانید که علیه ما نقشه‌ای می‌کشند و طرح تازه‌ای می‌ریزند تا بار دیگر ما را به زانو درآورند. پس باید دو چیز را پیش چشم داشته باشیم و به دو نکته بیندیشیم: نخست، چگونه می‌توانیم از کیفر آنچه در این چند روز گذشته انجام داده‌ایم بگریزیم؛ و دوم، چگونه می‌توانیم از این پس در آسایش و امنیت بیشتری زندگی کنیم. ازاین‌رو، به عقیده من، برای آنکه خطاهای گذشته‌مان بخشوده شود، باید خطاهای تازه‌ای مرتکب شویم؛ باید بر شرارت‌های خود بیفزاییم و آتش‌افروزی‌ها و غارت‌ها را بیشتر کنیم. در انجام این کار نیز باید بکوشیم تا هرچه می‌توانیم همدست و همراه بیشتری گرد آوریم؛ زیرا هرگاه شمار گناهکاران بسیار باشد، شمار اندکی به مجازات می‌رسند. جرائم کوچک کیفر می‌بینند، اما جرائم بزرگ و سنگین پاداش می‌یابند. هنگامی که بسیاری گرفتار رنج و زیان شوند، کمتر کسی در اندیشه انتقام برمی‌آید؛ زیرا آدمیان مصائب همگانی را آسان‌تر از زیان‌های شخصی تاب می‌آورند. بنابراین، افزایش شمار بدکاری‌ها دستیابی به بخشایش را آسان‌تر خواهد کرد و راه را برای به دست آوردن آنچه در جهت آزادی خود می‌خواهیم، هموار خواهد ساخت. افزون بر این، آشکار است که سود این کار قطعی است؛ زیرا مخالفان ما پراکنده و ثروتمندند. پراکندگی‌شان پیروزی را نصیب ما خواهد کرد و ثروتشان، آنگاه که از آنِ ما شود، مایه توانگری ما خواهد بود. فریب آن قدمت و اصالت خانوادگی را نخورید که مخالفانمان به آن می‌بالند و با آن خود را برتر از ما می‌شمارند. همه آدمیان از تباری مشترک برخاسته‌اند؛ پس همگی به یک اندازه دیرینه‌اند و طبیعت همه ما را به یک شیوه آفریده است. اگر ما را برهنه کنند، خواهیم دید که تفاوتی با یکدیگر نداریم. جامه آنان را بر تن ما و جامه ما را بر تن آنان بپوشانند، ما را نجیب‌زادگان خواهند پنداشت و آنان را فرومایگان؛ زیرا آنچه همه چیز را دگرگون می‌کند، فقر و ثروت است. بسیار اندوهگین می‌شوم وقتی می‌اندیشم که بعضی از شما در دل از آنچه روی داده است پشیمان‌اند و تصمیم گرفته‌اند که دیگر دست به چنین کارهایی نزنند. اگر چنین باشد، شما آن کسانی نیستید که من می‌پنداشتم؛ زیرا شرم و وجدان نباید هیچ نفوذی بر شما داشته باشند. پیروزمندان، به هر وسیله‌ای که پیروز شده باشند، همواره شایسته افتخار شمرده می‌شوند. ما نباید اصلاً به وجدان بیندیشیم؛ زیرا هنگامی که آدمی، همچون ما، از گرسنگی، زندان یا مرگ بیم دارد، ترس از دوزخ نه می‌تواند و نه باید هیچ اثری بر او بگذارد. کافی است به کردار آدمیان بنگرید تا ببینید همه کسانی که به قدرت و ثروت عظیم دست می‌یابند، یا زور به کار می‌بندند یا فریب. سپس، برای آنکه ننگ و رسواییِ شیوه‌های دستیابی به دارایی و قدرت را بپوشانند، می‌کوشند آنچه را با نیرنگ یا خشونت به چنگ آورده‌اند، با نام دروغینِ «کسب حلال» و «سود مشروع» تقدیس کنند. آنان که از بی‌احتیاطی یا نداشتن دوراندیشی از چنین شیوه‌هایی پرهیز می‌کنند، همواره به بندگی و فقر گرفتار می‌شوند؛ زیرا خدمتگزاران وفادار همیشه خدمتگزار می‌مانند و مردمان درستکار همیشه فقیرند. هیچ‌کس از بندگی رهایی نمی‌یابد، مگر آنکه جسور و پیمان‌شکن باشد؛ و هیچ‌کس از فقر نمی‌گریزد، مگر آنکه آزمند و فریبکار باشد. خداوند و طبیعت همه بخت‌ها و بهره‌های زندگی را در میان آدمیان پراکنده‌اند؛ ازاین‌رو، دستیابی به آنها بیش از آنکه از راه کوشش و کار حاصل شود، از راه چپاول ممکن است و بیش از کردار نیک، از کردار پلید. از همین‌جاست که آدمیان یکدیگر را می‌خورند و هرکس نتواند از خود دفاع کند، طعمه دیگری می‌شود. پس هرگاه فرصت دست دهد، باید به زور متوسل شویم. بخت هرگز نمی‌تواند فرصتی مساعدتر از فرصت کنونی پیش روی ما بگذارد؛ اکنون که شهروندان هنوز پراکنده‌اند، سیگنوریا مردد است و مقامات عمومی هراسان‌اند. پیش از آنکه مخالفان بتوانند به توافقی استوار برسند، به‌آسانی می‌توانیم بر آنان چیره شویم. بدین‌سان یا حکومت سراسر شهر را به دست خواهیم گرفت، یا چنان سهم بزرگی از آن نصیبمان خواهد شد که خطاهای گذشته‌مان بخشوده شود و از قدرت کافی برخوردار شویم تا شهر را به تکرار آن خطاها در آینده تهدید کنیم. می‌پذیرم که این راه جسورانه و خطرناک است؛ اما هنگامی که ضرورت فشار می‌آورد، جسارت خود به دوراندیشی بدل می‌شود و مردان دلیر در کارهای بزرگ، به خطر نمی‌اندیشند. اقداماتی که با مخاطره آغاز می‌شوند، سرانجام پاداشی در پی دارند؛ و هیچ‌کس هرگز بی‌تحمل مخاطره‌ای از تنگنا نرهیده است. افزون بر این، از همه تدارکاتی که دشمنانمان برای زندان‌ها، شکنجه‌گاه‌ها و ابزارهای کشتار فراهم آورده‌اند، به‌آسانی می‌توان دریافت که خطرِ دست روی دست گذاشتن، بیش از خطرِ کوشش برای تأمین امنیت خویش است؛ زیرا در حالت نخست، مصیبت‌ها قطعی‌اند و در حالت دوم، تنها احتمالی در میان است. چه بسیار شنیده‌ام که از آزمندیِ بالادستان و بی‌عدالتیِ صاحبان مناصب شکایت می‌کنید. اکنون زمان آن فرا رسیده است که نه‌تنها خود را از سلطه آنان آزاد سازید، بلکه چنان برتری یابید که آنان بیش از آنکه شما از ایشان بیم و اندوه داشته باشید، از شما بیمناک و اندوهگین شوند. فرصتی که اوضاع و احوال پیش می‌آورد، از دست می‌رود؛ و هنگامی که از دست رفت، اندیشیدن به بازگرداندنش سودی ندارد. تدارکات دشمنانمان را می‌بینید؛ بیایید پیش‌دستی کنیم. آنان که زودتر سلاح برمی‌گیرند، بی‌گمان پیروز خواهند شد؛ دشمنانشان را به نابودی خواهند کشاند و خود به سربلندی خواهند رسید. بدین‌سان، افتخار نصیب بسیاری از ما خواهد شد و امنیت بهره همگان خواهد گشت.۳
جان پی. مک‌کورمیک در تحلیل دقیق خود نشان می‌دهد که این ظاهر فریبنده است و ماکیاولی در واقع از پلبی‌های فلورانسی دفاع می‌کند. ماکیاولی با قرار دادن این سخنرانی رادیکال در دهان رهبر ناشناس، در ادامه روایت خود ثابت می‌کند که کارگران چیومپی به توصیه‌های شیطانی او عمل نکردند. آنها با وجود اینکه کنترل کامل شهر را در دست داشتند و می‌توانستند نظام را کاملاً واژگون کنند، اما صرفاً خواستار دو کرسی از هشت کرسی شورای عالی شدند. این یعنی آنها به دنبال «غصب قدرت» نبودند و تنها خواستار مشارکت و ادغام در نظام صنفی بودند تا از ظلم بیشتر جلوگیری کنند. ماکیاولی با زیرکی تمام، واژه‌های تند خود علیه مردم (مانند «شرم‌آور و خطرناک») را برای راضی نگه داشتن حامیان مدیچی‌اش در متن گنجانده، اما داده‌های تاریخی‌اش خلاف آن را به نمایش می‌گذارد. در همین چارچوب، ماکیاولی میکله دی لاندو را نیز به ظاهر می‌ستاید، اما در باطن او را یک رهبر شکست‌خورده می‌داند که اصول بنیادین «شهریار» را زیر پا گذاشت. طبق اندیشه ماکیاولی، یک رهبر جدید باید پایگاه قدرت خود را منحصراً بر مردم بنا کند و رقبای اشرافی (که ماکیاولی آنها را «پسران بروتوس» می‌نامد) را از میان بردارد. میکله دی لاندو اما سعی کرد هم مردم و هم اشراف را راضی نگه دارد؛ او به اشراف هدیه داد، مردم را خلع سلاح کرد و در نهایت با شمشیر به نمایندگان چیومپی حمله کرد. او به جای مسلح کردن توده‌های مردم (همان‌طور که رومولوس در روم کرد) و ایجاد یک ارتش مردمی، به قدرت نخبگان تکیه کرد. ماکیاولی نتیجه می‌گیرد که علت اصلی شورش، ذات شیطانی مردم یا چنین چیزی نیست، علت اصلی نهادهای معیوب فلورانس بود که فاقد سازوکاری مانند «تریبون‌های رومی» برای شنیدن صدای مردم و تخلیه خشونت آنها بودند. میکله دی لاندو با خیانت به چیومپی‌ها، فرصت تاریخی برای ایجاد یک جمهوری فراگیر، مسلح و قدرتمند را برای همیشه از بین برد؛ و بدین ترتیب، فلورانس را به سمت قرن‌ها فساد سیاسی و وابستگی به نیروهای مزدور سوق داد.۴
منابع:
۱. Kitchel, Alex. The Ciompi Revolt of 1378: Socio-Political Constraints and Economic Demands of Workers in Renaissance Florence. Senior Thesis, Hanover College, 2018
۲. McCormick, John P. "Machiavelli, Popular Resistance and the Curious Case of the Ciompi Revolt." In Penser et agir à la Renaissance, 369–390. 2020.
۳. Machiavelli, Niccolò. Florentine Histories. Translated by Laura F. Banfield and Harvey C. Mansfield. Princeton: Princeton University Press, 1988. (Specifically Books III.12–18).
۴. Cadoni, Giorgio. "Ciompo, discorso dell'anonimo." In Enciclopedia machiavelliana. Roma: Treccani, 2014. و Machiavelli, Niccolò. The Prince, Chapter 9; Discourses on Livy, Book I.9–10, III.3, III.30.
نظرها
نظری وجود ندارد.