جنبش دانشجویی و چپ دانشگاهی

پرسش از موقعیت امروز دانشگاه را باید از درون شکافی آغاز کرد که میان التهاب سیاسی و ظرفیت مداخله‌گری عینی دهان باز کرده است. طی سال‌های اخیر و در امتداد خیزش زن، زندگی، آزادی و وقایع زمستان ۱۴۰۴، دانشگاه بارها در کانون منازعات بر سر آینده سیاسی ایران ایستاد؛ صحن‌ها به تسخیر درآمدند، صف‌آرایی در برابر سازوکار سرکوب شکل گرفت و پیوندهای خیابان و دانشگاه در بزنگاه‌های خونین حفظ شد. با این وجود، واکاوی دستاوردهای مادی این تجمعات حقیقتی نگران‌کننده را پیش روی می‌گذارد. فزونی یافتن دامنه التهاب و رادیکالیسم در سطح شعار، با افت توان در صورت‌بندی مطالبات مشخص دانشگاهی، ایجاد تشکل‌های پایدار و مداخله در تعیین جهت کلی اعتراضات همراه بوده است. رادیکالیسم زبانی در غیاب یک سازمان‌یابی مادی، از فقدان ابزارهای واقعی تغییر حکایت دارد. در نتیجه این شکاف، دانشگاه در برابر حاکمیت ایستاد، اما نسبت میان گستره حضور سیاسی آن و توانایی‌اش برای مداخله مستقل در میدان توازن قوا به مسئله‌ای اساسی بدل شد. آیا گسترش مشارکت در خیزش‌های عمومی به‌خودی‌خود ظرفیت سیاسی جنبش دانشجویی را افزایش می‌دهد، یا ممکن است در غیاب برخی پیش‌شرط‌های مادی، فاصله میان شدت اعتراض و توان سازمان‌یافته آن را عمیق‌تر کند؟ از این منظر، معیار سنجش پیشروی در جنبش دانشجویی از شمار تجمعات یا حدت نمادین شعارها در لحظه طغیان فراتر می‌رود. پرسش بنیادین این است که هر موج اعتراضی چه چیزی به توان جمعی و سازمان‌یافته دانشجویان افزوده، چه روابطی را در کف دانشگاه‌ها پایدار کرده و کدام مطالبه را از سطح خشم به سطح برنامه ارتقا داده است. هنگامی که خروج از یک طوفان اعتراضی با فرسایش شبکه‌های همبستگی و اضمحلال بقایای تشکل‌یابی همراه می‌شود، وسعت حضور خیابانی به‌ تنهایی نمی‌تواند از نسبت میان دستاوردهای سیاسی و عقب‌نشینی سازمانی پرده بردارد. مسئله استقلال جنبش دانشجویی نیز در همین گره‌گاه قرار دارد. پرهیز از سیاست عمومی، عقب‌نشینی به حصار صنفی یا بی‌اعتنایی به التهابات جامعه، استقلال را به انزوایی عقیم تقلیل می‌دهد. با قبول این مهم که زیست دانشجو در خلأ شکل نمی‌گیرد و کالبد دانشگاه مستقیماً در معرض تروماهای مادی جامعه، از جنگ و تورم افسارگسیخته تا فروپاشی زیرساختی و ناترازی‌های انرژی قرار دارد و دانشجو پیش از ورود به کلاس درس، حامل زخم‌های عینی این بحران‌هاست. با این حال، نسبت میان این تجربه‌های مادی، صورت‌های کنش سیاسی در دانشگاه و امکان شکل‌گیری یک اراده جمعی مستقل، نسبتی بدیهی و ازپیش‌تعیین‌شده نیست. فهم این نسبت مستلزم بازخوانی مسیری است که دانشگاه از تجربه‌های پیشین همبستگی اجتماعی تا خیزش ۱۴۰۱ و وقایع زمستان ۱۴۰۴ طی کرده است؛ مسیری که در آن، هم ظرفیت‌های تازه مداخله سیاسی پدیدار شده‌اند و هم محدودیت‌هایی که فهم آن‌ها بدون بررسی دگرگونی‌های تاریخی و مادی جنبش ممکن نیست.

زمستان ١۴٠۴ و دگردیسی کنش دانشجویی

تجمعات دانشجویی زمستان ۴۰۴ صحنه عریانی از یک دگردیسی و آسیب‌پذیری تاریخی در جنبش دانشجویی بود؛ مقطعی که در آن، به دلیل باز ماندن منفذهای دانشگاه به روی مداخلات بیرونی، منطق بازنمایی رسانه‌ای که پیش‌تر در دی ماه موجب به قبضه درآمدن اعتراضات علیه وضع موجود شده بود به درون کالبد جنبش رسوخ کرد و جایگزین منطق سازمان‌یابی شد. نسلی از دانشجویان که زیر شوک‌های تورمی و سلب مالکیت عمومی له شده بودند و کنشگری را در اتمیزاسیون شبکه‌های اجتماعی تجربه می‌کردند، در غیاب تشکلات، هسته‌ها و سازوکارهای مستقل ترجمه سیاسی، به سمت تولید لحظات نمایشی و پیروی کور از خیابان سوق یافتند. این تغییر در فرم کنش، میدان را برای کارتل‌های رسانه‌ای فراملی و در رأس آن‌ها شبکه ایران‌اینترنشنال باز کرد تا بر موج این خشم بی‌سازمان سوار شوند و بازنمایی جنبش را به انحصار خود درآورند. این صنعت رسانه‌ای با بهره‌گیری از تکنیک‌های تصویرسازی هیجانی، صداگذاری و تقطیع، اعتراض دانشجویی را به مانند خیزش خیابانی از بستر طبقاتی‌اش تهی کرد و فقر و استبداد را از پیوند درونی‌شان با مناسبات سرمایه‌دارانه منتزع ساخت. اما درک چرایی شکل‌گیری این خلأ و آسیب‌پذیری در زمستان ۱۴۰۴، نیازمند بازگشت به عقب و واکاوی گسست‌هایی است که از پاییز ۱۳۹۷ تا خیزش ۱۴۰۱ بر دانشگاه تحمیل شد. در خلال اعتراضات پاییز ۹۷، جنبش دانشجویی گامی مهم برای عبور از حصارهای صنفی برداشت و با پشتیبانی از اعتصابات کارگران نیشکر هفت‌تپه، هپکو، فولاد اهواز و خیزش معلمان، دانشگاه را به مکانی برای ترجمه سیاسی تضادهای اجتماعی تبدیل کرد؛ به‌طوری که بدنه‌ای از دانشجویان توانستند کالایی‌شدن آموزش را در امتداد استثمار نیروی کار درک کنند. این همبستگی مستقیم از پرولتریزه‌شدن بخشی از بدنه دانشجویی و ادغام آن در بازار کار بی‌ثبات تغذیه می‌کرد؛ روندی که دانشجو را برای تأمین هزینه‌های بقا و تحصیل، به فروشنده نیروی کار ارزان در پلتفرم‌هایی نظیر اسنپ، کافه‌ها و شرکت‌های خصوصی تبدیل کرد. با این همه، شعار محوری «فرزند کارگرانیم، کنارشان می‌مانیم» و صورت‌بندی کلاسیک «دانشجو، کارگر، اتحاد، اتحاد» که ریشه در سنت‌های چپ دهه چهل و پنجاه داشت، به‌رغم جهت‌گیری درست و پیشروانه‌اش، با بن‌بست فقدان میانجی‌های سازمانی روبه‌رو شد. این شعار زمانی جسمانیت مادی می‌یافت که هر دو سوی معادله دارای ارگان‌های نمایندگی پایدار باشند؛ اما در غیاب سندیکاهای کارگری سراسری و فرسایش شوراها و تشکلات دانشجویی زیر ضربات امنیتی، این پیوند در سطح همبستگی گفتمانی و بیانیه‌نویسی باقی ماند و نتوانست به یک بلوک تاریخی و هژمونیک تبدیل شود. در ادامه این روند، پاندمی کرونا از راه رسید و به کاتالیزور پروژه‌های نئولیبرالی و امنیتی تبدیل شد. انتقال آموزش به پلتفرم‌های دیجیتال، انزوای سیستماتیک و اتمیزه‌شدن دانشجویان را در مقیاس جهانی تثبیت کرد و زیست مشترک در کلاس، سلف و خوابگاه را که بستر طبیعی شکل‌گیری شبکه‌های رفاقتی و سیاسی بود، از میان برد. حاکمیت از غیبت فیزیکی دانشجویان بهره گرفت و با موجی از پرونده‌سازی‌ها و تغییرات انضباطی، امکان انتقال تن‌به‌تن تجربه کنشگری و سنت‌های چپ را از نسلی به نسل دیگر قطع کرد و دانشگاه را از حافظه تشکیلاتی خود تهی ساخت. در چنین خلأیی از حافظه و سازمان بود که خیزش ۱۴۰۱ آغاز شد. در آن مقطع، دانشگاه در خط مقدم ستیز با آپارتاید جنسیتی ایستاد و با اقداماتی چون درهم‌شکستن تفکیک جنسیتی سلف‌ها، مطالبه دموکراتیک را به عمل جمعی در تغییر مناسبات روزمره پیوند زد. این خیزش به رهبری جنبش زنان، یک شروع درخشان، شجاعانه و پیشرو بود که توانست خواست‌های دموکراتیک، حق مالکیت زن بر بدن خویش و آزادی‌های فردی و اجتماعی را به شکلی رادیکال به متن جامعه و دانشگاه تحمیل کند و بافت‌های کهنه و سنتی قدرت را بشکافد. با این حال، این گام نخست برای رسیدن به رهایی واقعی، به تنهایی کامل نبود. مبارزه برای مطالبات دموکراتیک زنان اگر به ریشه‌های اقتصادی ستم جنسیتی گره نخورد، در نیمه‌راه متوقف می‌شود؛ چراکه سرمایه‌داری به دو شکل هم‌زمان زنان را به بند می‌کشد، از یک سو با قوانین مردسالارانه، نیروی کار زنان را در بازار کار ارزان نگه می‌دارد و بار کار خانگی بی‌مزد را بر دوش آن‌ها می‌گذارد و از سوی دیگر حتی خود آزادی و بدن زن را نیز به کالا تبدیل می‌کند. به زبان ساده کالایی‌سازی در اینجا یعنی جریان‌های راست و بازار آزاد تلاش می‌کنند مبارزه برحق زنان علیه حجاب اجباری و استبداد را از دردهای معیشتی، فقر و بیکاری جدا کنند و آزادی زن را صرفا به حق مصرف، زیبایی ویترینی و تبدیل شدن بدن به ابزاری برای سودآوری بازار فرو بکاهند. در واقع، رهایی زن از قفس استبداد مذهبی، نباید به معنای افتادن در دام ویترین‌های سرمایه‌داری و استثمار باشد. در خیزش ۱۴۰۱، به دلیل همان گسست نسلی دوران قرنطینه و نبود تشکل‌های پایدار دانشجویی و کارگری که بتوانند مطالبات دموکراتیک زنان را به مبارزه علیه کالایی‌سازی و فقر پیوند بزنند، شکاف میان انرژی انقلابی دانشجویان و نبود یک افق سازمان‌یافته آشکار شد و دانشگاه را در سال‌های بعد در برابر مصادره بیرونی آسیب‌پذیر ساخت. بر بستر همین بی‌سازمانی انباشته‌شده و مهندسی رسانه‌ای بود که در تجمعات زمستان ۱۴۰۴، پروژه «نئوپهلویسم» توانست به عنوان صورت‌بندی فاشیسم نئولیبرال ایرانی به صحن برخی دانشگاه‌ها رسوخ کند. این جریان درست در لحظه‌ای وارد میدان شد که بحران هژمونی و اختلال در چرخه انباشت، حکومت‌داری را برای طبقه حاکم به غایت دشوار ساخته بود و جریانات متعارف بورژوایی، از رفورمیسم تا لیبرال‌ناسیونالیسم، در مهار خیزش‌های رادیکال و حفظ وجهه سرمایه‌داری کاملاً عقیم مانده بودند. در چنین بن‌بستی، نئوپهلویسم با کنار گذاشتن هرگونه توهم به دموکراسی و مردود شمردن پلورالیسم(کثرت‌گرایی) و لیبرالیسم به مثابه اطوارهای بی‌مایه سیاست‌بازی، مأموریت خود را بر نجات کلیت دولت سرمایه از طریق بنیادگرایی بازار آزاد و درهم‌شکستن همبستگی طبقاتی و آلترناتیوهای سوسیالیستی و شورایی قرار داد. این پروژه در واقع نمایندگی منافع الیگارشی و سرمایه‌داری انحصاری پروامپریالیسم (متکی به حمایت بلوک راست افراطی جهانی نظیر محور ترامپ-اسرائیل) را بر عهده گرفت که جامعه ایران را به منزله حوزه فوق‌سود و کار ارزان می‌انگارد؛ جریانی که با تقدیس کار مزدی و مالکیت خصوصی، هرگونه مطالبه برای تعدیل ثروت، عدالت اجتماعی و حتی رفورم‌های معیشتی را تحت عنوان تن‌پروری و مغایرت با حقوق حقه افراد شایسته و ممتاز تقبیح می‌کند و در پی آن است که خسارات بحران اقتصادی بورژوازی را از طریق تحمیل شرایط پادگانی بر محیط‌های کار و زیست و استثمار افسارگسیخته جبران نماید.

تحت تأثیر پمپاژ این ایدئولوژی و نوستالژی‌های ارتجاعی که گذشته منقضی‌شده سلطنتی را در هیئت یک آرمان‌شهر امن و مأنوس بازنمایی می‌کرد تا افق انقلاب و آینده شورایی را گنگ، مشکوک و دلهره‌آور جلوه دهد، در برخی صحن‌ها جای دفاع از آموزش رایگان و شوراهای دانشجویی را نمادهای پیشافاشیستی، شوونیسم آریایی و ستایش رضا پهلوی گرفت. نئوپهلویسم که به دلیل ماهیت دیرینه‌گرای خود در تضاد بنیادین با سنت روشنگری و عقلانیت انتقادی قرار دارد، برای مسدود کردن مسیر آگاهی طبقاتی در دانشگاه، به بازتولید ارزش‌های پوسیده اشرافی و فئودالی «پس گرفتن سرزمین و ارث پدری» متوسل شد و با جعل مفهوم فراطبقاتی «امت واحد» و پوشش مزورانه وحدت ملی، در پی پنهان کردن تضاد کار و سرمایه برآمد تا هرگونه مبارزه طبقاتی را به عنوان عامل انشقاق در صفوف مصنوعی همه‌باهم سرکوب کند. تجسد عینی این رویکرد در صحن دانشگاه‌ها، ظهور نوعی فالانژیسم[۱] و میلیشیای «پیراهن‌سیاهان»[۲] بود؛ نیرویی که با ترویج عامدانه لمپنیسم، چماق‌داری، جنسیت‌زدگی و تجدید آپارتاید جنسیتی و قومی، رهایی فرهنگی و برابری‌طلبی را بی‌بندوباری نامید و به جنگ میدانی و ایدئولوژیک با خرد جمعی و چپ‌گرایی انقلابی رفت. همین جریان، در پیوند با میلیتاریسم جهانی، سناریوهای جنگ‌طلبانه و تشدید تحریم‌ها را در قامت آلترناتیو قالب کرد؛ در حالی که تحریم اقتصادی و فضای جنگی، هم‌راستا با سیاست‌های ریاضتی و امنیتی حاکمیت مستقر، دو لبه یک قیچی‌اند که با تحمیل بدزیستی اجباری و گسترش استیصال، سفره کارگران، فرودستان، بیکاران و بدنه دانشجویان فرودست را متلاشی کرده و توان سازمان‌یابی جامعه را برای تغییر انقلابی فرسوده می‌کنند. در این وضعیت، تکرار تاریخ در هیئت کمدی مارکسی[۳] با هشدار ژاک لکان به دانشجویان مه ۱۹۶۸ پاریس تقاطع یافت[۴]. بخشی از بدنه دانشجویی معترض و لایه‌هایی از خرده‌بورژوازی و طبقه متوسط فاقد هم‌ورزی اجتماعی که از ابزار تحلیل طبقاتی و سازمان‌یابی مستقل محروم مانده بودند، به عنوان کارگزاران میدانی این پروژه بسیج شدند. آن‌ها زیر بار پروپاگاندای نئوپهلویسم و در مواجهه با سرخوردگی ناشی از استبداد، از عاملیت جمعی خود خلع ید کردند و سرنوشت خویش را از طریق مکانیسم قیم‌مآبانه وکالت‌طلبی به شهریار اهورایی و اربابی جدید تفویض نمودند؛ پیشوایی که برنامه‌اش مرمت ساختارهای سیاسی قهقرایی و سرسپردگی به نظم ژئوپلیتیک قدرت‌های جهانی و تحمیل بردگی مزدی مضاعف از مسیر دیکتاتوری بازار آزاد است. البته صحن دانشگاه در زمستان ۴۰۴ یکدست تسلیم این مصادره نشد و به میدان نبرد میان دو افق متضاد بدل گشت. در همان فضاهایی که هیاهوی رسانه‌ای و فالانژیسم سایبری در پی تحمیل شعارهای فاشیستی، مردسالارانه و ضدچپ بود، بدنه‌ای آگاه از دانشجویان با سر دادن شعارهایی در نفی هم‌زمان استبداد مستقر و ارتجاع سلطنتی و رجوی، مرزهای استقلال طبقاتی را حفظ نمودند. انتشار بیانیه‌های رادیکال در دانشگاه‌هایی که به واسطه جو امنیتی امکان تجمع فیزیکی نداشتند، گواهی داد که دانشگاه هنوز سنگرهایی برای دفاع از آزادی و برابری در اختیار دارد و نبرد برای تعیین جهت جنبش در درون دانشگاه‌ها زنده است. حاکمیت نیز در هراس از همین پتانسیل رادیکال و با آگاهی از خطرناک بودن دانشگاه باز، از دی‌ماه سیاست تعلیق خزنده و مجازی‌سازی آموزش را به عنوان ادامه سرکوب عریان به کار گرفت. تخلیه صحن‌ها از حضور فیزیکی و تبعید دانشجویان به انزوای صفحات نمایش، تلاشی سیستماتیک برای شکستن پیوندهای زنده جمعی، خفه کردن صدای اعتراض در نطفه و اخته کردن پتانسیل رادیکال دانشگاه بود؛ وضعیتی که با فلج کردن تشکل‌یابی در کف صحن، میدان را برای جریان‌های ارتجاعی و سناریوهای مداخله خارجی بازتر کرد. این شیوه، ترفند جدید سرکوبگری است تا بدون هزینه‌های سیاسی سرکوب در کف دانشگاه، با یک کلیک سنگر دانشگاه را خلع سلاح کند؛ از همین رو، امروز دفاع بی‌قیدوشرط از اصل حضوری ماندن آموزش و مقاومت جمعی برای باز نگه داشتن خوابگاه‌ها، سلف‌ها و کلاس‌ها در برابر سناریوهای مجازی‌سازی، از مهم‌ترین رکن‌های مبارزه برای صیانت از حق تشکل‌یابی و شرط حیاتی بقای جنبش دانشجویی است.

نئوتود‌ه‌ایسم

در میانه این نبرد فرساینده با هژمونی راست و سرکوب دولتی، بازسازی سوژه جمعی و مداخله‌گر در دانشگاه با مانع نئوتوده‌ایسم دانشگاهی نیز دست‌به‌گریبان است. این جریان که پیوند ارگانیک خود را با زیست روزمره دانشجو و مبارزات زنده طبقه کارگر از دست داده، با قرائتی مکانیکی، جبرگرایانه و ضداراده‌گرا از تاریخ، ماتریالیسم پراتیک را قربانی دترمنیسم کور می‌کند. در دستگاه تحلیلی این محافل، سوژه تغییر و اراده انقلابی به بهانه عدم آمادگی شرایط عینی و گره زدن سرنوشت مبارزه به دوران‌های تاریخی و افول هژمونیک نظم تک‌قطبی، خلع سلاح می‌شود؛ رویکردی که نتیجه‌اش تعطیلی پراتیک انقلابی، تقدیس بی‌عملی در لفافه صبر استراتژیک و موکول کردن رهایی به آینده‌ای موهوم است که قرار است در آن، سوسیالیسم به شکل خودبه‌خودی از درون بحران‌های ژئوپلیتیک سرریز کند. این جریان با بازتولید دوگانه‌های فرسوده کمپیستی دوران جنگ سرد، تضاد کار و سرمایه در درون جامعه را به نفع تقابل‌های ژئوپلیتیک بلوک‌های سرمایه‌داری به محاق می‌برد. نئوتوده‌ایسم با جعل توهم خروج حاکمیت مستقر از مدار امپریالیسم و پناه بردن به بورژوازی ملی، ماهیت سرمایه‌داری پیرامونی حاکم و نقش آن در تقسیم کار جهانی بر پایه تحمیل نیروی کار ارزان و استبداد عریان را انکار می‌کند و در هیئت دفاع غیرانتقادی از سرمایه‌داری دولتی چین و قطب‌های شرقی ظاهر می‌شود. پیامد بلافصل این خطای تئوریک در میدان عمل، هم‌سویی عینی با سیاست‌های سرکوب و تخطئه خیزش‌های رادیکال و ضددولتی است؛ جایی که هرگونه تعرض انقلابی به روبنای سیاسی و مطالبات دموکراتیک نظیر مبارزه علیه آپارتاید جنسیتی و حجاب اجباری و حتی اعتصابات کارگری، نظیر هفت‌تپه به عنوان تحرکاتی خارج از موعد، لیبرالی یا پروامپریالیستی تکفیر و محاکمه می‌شود تا حاشیه امنی برای بقای دولت سرمایه فراهم آید[۵]. در کف دانشگاه و محیط‌های کارگری نیز، این گرایش با تقلیل سیاست به کار حوزه‌ای ایزوله و آکادمیک، عملاً میان مبارزه اقتصادی و مبارزه سیاسی دیوار می‌کشد. فعالان این جریان در غیاب مداخله در تنش‌های عینی، در قامت فلاسفه‌ای متفرعن و قیم‌مآب ظاهر می‌شوند که رسالت خود را در توزیع قطره‌چکانی آگاهی از بالا و صدور مجوز برای لحظه عمل تعریف می‌کنند. این انحراف تئوریک و فرقه‌گرایی ملازم آن، علاوه بر فلج کردن شبکه‌های انسانی و ایجاد اختلال در افق‌های رهایی‌بخش درون دانشگاه، خوراک تبلیغاتی مناسبی به دست ماشین پروپاگاندای راست داده است تا با تعمیم این انفعال، دولت‌گرایی و بن‌بست تحلیلی به کل سنت چپ، هرگونه آلترناتیو سوسیالیستی، شورایی و رادیکال را ناممکن و همدست استبداد جلوه دهد. از این رو مرزبندی قاطع نظری و عملی با این محافل ایزوله و آنتی‌پراتیک، بخشی جدایی‌ناپذیر از دفاع از اصالت تفکر انتقادی، استقلال طبقاتی و چپ انقلابی در دانشگاه است. مسئله امروز ما در جنبش دانشجویی، عبور از این انسداد چندلایه سازمانی، رسانه‌ای و ایدئولوژیک است. تراکم تضادهای طبقاتی و معیشتی در دانشگاه در بالاترین سطح تاریخی خود قرار دارد، ولی تجربه سال‌های اخیر نشان می‌دهد که در شرایط سرکوب عریان و اختناق ساختاری کنونی، پیوند با مبارزات کارگری و فرودستان فقط از مسیر صدور بیانیه‌های حمایتی در لحظه بحران یا تسلیم شدن به منطق نمایش‌های رسانه‌ای نمی‌گذرد. در گام نخست، ضرورت حیاتی امروز ما اصل شکل‌گیری و بازآفرینی تشکل‌های مستقل دانشجویی در دل این برهوت تشکیلاتی است؛ تشکل‌هایی که باید هم‌زمان با حفظ افق طبقاتی، در هستی درونی خود نیز انسجام پیدا کنند.  تا زمانی که تشکل‌های ما در کف دانشگاه‌ها دارای استخوان‌بندی تشکیلاتی، تقسیم کار جمعی، صندوق‌های همیاری و شبکه‌های ارتباطی  نباشند، در لحظه رخداد و فوران خشم عمومی، نیروی مادی لازم برای مداخله و پیوند زدن دانشگاه به جامعه را نخواهند داشت و انرژی رادیکال دانشجویان در بزنگاه‌ها به سوخت پروژه‌های ارتجاعی تبدیل خواهد شد. انسجام درونی در دوران رکود و سرکوب، پیش‌شرط بقای سیاسی و شرط امکان هرگونه مداخله مؤثر در لحظه اعتلای انقلابی است. بازپس‌گیری دانشگاه از سیاست واکنشی و بازسازی آن به عنوان یک سوژه جمعی و مداخله‌گر، نیازمند بازگشت به کار صبورانه در بطن زندگی روزمره دانشجویی و ایجاد پیوندهای ارگانیک با جامعه بر مبنای یک برنامه انتقالی است؛ برنامه‌ای که از مطالبات بی‌واسطه نظیر تضمین آموزش رایگان، لغو واگذاری‌ها، اخراج پیمانکاران خصوصی، حق تشکل‌یابی و برچیدن آپارتاید جنسیتی و نظارت پلیسی بر بدن دانشجو حرکت می‌کند و از مجرای تحمیل کنترل شورایی بر مدیریت نهاد آموزش، مبارزه دانشگاه را به افق الغای مناسبات طبقاتی و طرد استثمار سرمایه‌دارانه پیوند می‌زند. تکیه بر چنین انسجام درونی و استخوان‌بندی برنامه‌ای است که به دانشگاه امکان می‌دهد در طوفان‌های پیش رو، قطب‌نمای رهایی همگانی را در دست نگه دارد.

تراژدی و شکوه داب[۶]؛ بازخوانی تکاپوی چپ دانشگاهی در دهه‌ی ٨٠

برای شناخت دقیق ماهیت و چگونگی ظهور «دانشجویان آزادی‌خواه و برابری‌طلب» (داب)، باید به عقب برگشت و تغییرات ساختاری، جمعیتی و سیاسی دانشگاه‌های ایران را در دو دهه نخست پس از انقلاب ۱۳۵۷ واکاوی کرد. در سال‌های آغازین پس از سرنگونی رژیم سلطنتی، دانشگاه‌های ایران به صحنه پرشور فعالیت سازمان‌های دانشجویی وابسته به احزاب چپ تبدیل شده بودند؛ گروه‌هایی نظیر «سازمان دانشجویان پیشگام»، «انجمن دانشجویان مبارز»، «سازمان دانشجویان دموکرات» و تشکل‌های مرتبط با جریانات چپ، نفوذی گسترده در میان بدنه دانشجویی داشتند و انجمن‌های اسلامی حامی حکومت را به حاشیه رانده بودند. در چنین فضایی، ساختار سیاسی جدید که تداوم این وضعیت و از دست رفتن هژمونی خود بر دانشگاه‌ها را برنمی‌تابید، در فروردین ۱۳۵۹ پروژه انقلاب فرهنگی[۷]را کلید زد؛ رخدادی پرالتهاب که با تنش‌هایی در دانشگاه‌های سراسر کشور از جمله تهران، رشت، اهواز و زاهدان همراه شد. در غیاب تمامی نیروهای رقیب، انجمن‌های اسلامی تحت نظارت مستقیم حکومت در قالب فدراسیونی سراسری به نام «دفتر تحکیم وحدت» (که هسته اولیه آن در شهریور ۱۳۵۷ شکل گرفته بود) سازمان‌دهی شدند تا سیاست‌های رسمی دولت، بسیج نیرو برای جنگ و کنترل ایدئولوژیک محیط آموزشی را به پیش ببرند. در طول دهه شصت، اعمال گزینش‌های عقیدتی و سیاسی سخت‌گیرانه در کنکور سراسری و اختصاص سهمیه‌های گسترده، ترکیب جمعیتی دانشگاه را تغییر داد و برای نخستین بار از شهریور ۱۳۲۰، هرگونه فعالیت سیاسی مستقل و سازمان‌یافته در دانشگاه‌های ایران به محاق رفت. پایان جنگ در سال ۱۳۶۷ و آغاز دوران ریاست‌جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی، چرخشی آشکار به سمت سیاست‌های تعدیل ساختاری، خصوصی‌سازی و نئولیبرالیسم اقتصادی را رقم زد. در این دوره، نیاز به نیروی کار متخصص و رشد شدید جمعیت جوان، دولت را به گسترش کمّی آموزش عالی و تأسیس واحدهای متعدد دانشگاه آزاد و دولتی واداشت؛ به گونه‌ای که جمعیت دانشجویی کشور از ۱۷۵ هزار نفر در سال ۱۳۵۶ به یک میلیون و سیصد هزار نفر در سال ۱۳۷۶ جهش یافت و تعداد واحدهای دانشگاه‌های دولتی از ۲۶ به ۸۷ مرکز رسید.[۸] هم‌زمان، کمرنگ شدن تدریجی گزینش‌های ایدئولوژیک دهه شصت و اولویت یافتن نمره علمی کنکور، دروازه‌های دانشگاه را به روی نسل جدیدی از جوانان طبقه متوسط شهری، خانواده‌های سکولار و فرزندان فعالان سیاسی چپ سرکوب‌شده در دهه شصت گشود. در سوی دیگر، سیاست‌های بازارمحور دولت سازندگی و تعمیق شکاف طبقاتی، حتی در میان بدنه مذهبی دفتر تحکیم وحدت که به وعده‌های عدالت‌خواهانه انقلاب ۱۳۵۷ باور داشتند، شکاف و نارضایتی ایجاد کرد. پیروزی محمد خاتمی در انتخابات خرداد ۱۳۷۶ که با رأی گسترده همین نسل جوان (با سن قانونی رأی ۱۵ سال در آن مقطع) همراه بود، فضای سیاسی کشور و دانشگاه‌ها را وارد مرحله‌ای نوین کرد. گشایش نسبی در فضای مطبوعاتی، گسترش اینترنت و وبلاگ‌نویسی (که تا سال ۱۳۸۶ به شصت هزار وبلاگ فعال در ایران رسید) و کاهش انحصار امنیتی در دانشگاه‌ها، امکان تنفس و یارگیری را برای نیروهای خارج از حاکمیت فراهم آورد. با این وجود، ماه‌عسل دانشجویان با پروژه اصلاحات بسیار کوتاه بود. سرکوب خونین اعتراضات شش‌روزه کوی دانشگاه در ۱۸ تیر ۱۳۷۸[۹] نقطه عطفی تاریخی را رقم زد. ناتوانی و بی‌عملی دولت اصلاح‌طلب در برابر یورش نیروهای امنیتی و لباس‌شخصی‌ها، و اقدام نشریات و چهره‌های دوم خردادی در متهم کردن دانشجویان معترض به افراطی‌گری و ارتباط با احزاب معاند، توهم تغییر از درون صندوق رأی و چانه‌زنی از بالا را در ذهن بسیاری از دانشجویان فرو ریخت. این گسست در سال ۱۳۸۲، با سرکوب اعتراضات دانشجویی علیه پولی‌سازی دانشگاه‌ها و خصوصی‌سازی آموزش که به استعفای مصطفی معین (وزیر علوم وقت) انجامید، به اوج خود رسید[۱۰]. در چنین خلاء سیاسی و سرخوردگی عمیقی از اصلاح‌طلبان، در حالی که گرایش‌های راست‌گرا و ناسیونالیست در دانشگاه به سیاست‌های مداخله‌جویانه غرب، تحریم‌های اقتصادی و رفراندوم‌های خیالی دل بسته بودند، نسل نوینی از دانشجویان رادیکال، پاسخ بحران‌های جامعه را در بازگشت به سنت سوسیالیسم و نقد بنیادین سرمایه‌داری جست‌وجو کردند. جالب آنکه نخستین جرقه‌های این چپ نو دانشجویی، از دل همان فضاهای رسمی و حتی شعبه‌های دفتر تحکیم وحدت بیرون آمد؛ به گونه‌ای که شماری از فعالان دانشجویی که کنشگری خود را در انجمن‌های اسلامی آغاز کرده و حتی برخی از آن‌ها به خانواده‌های شناخته‌شده سیاسی تعلق داشتند، پس از سرخوردگی و عبور از پروژه اصلاحات، به مارکسیسم گرویدند. به موازات این طیف، موج وسیع‌تری از دانشجویان ورودی سال‌های ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۲ که از ابتدا هیچ دلبستگی‌ای به نهادهای اصلاح‌طلب نداشتند، مستقیماً در تقابل با گفتمان رسمی دفتر تحکیم وحدت صف‌آرایی کرده و هسته‌های مستقل چپ را پایه‌گذاری کردند. ابزار اصلی این نسل برای اعلام حضور، تولید تئوری، شبکه‌سازی، جذب بدنه دانشجویی و انتشار گسترده نشریات دانشجویی بود. در اوایل دهه هشتاد، دفاتر فرهنگی دانشگاه‌ها بودجه‌هایی را به نشریات اختصاص می‌دادند و دانشجویان چپ از این فرصت قانونی (و در بسیاری موارد با هزینه شخصی و بدون دریافت کمک‌هزینه دولتی) بهره بردند تا ادبیات مارکسیستی و انتقادی را در سطح وسیع احیا کنند. نشریه ماهانه «دانشگاه و مردم» که از بهمن ۱۳۷۹ تا شهریور ۱۳۸۶ در چهل شماره در دانشگاه تهران منتشر شد، نخستین نشریه چپ‌گرای دانشجویی پس از انقلاب فرهنگی به شمار می‌رفت. این نشریه که با محوریت ادبی و نظری مشغول به فعالیت بود، با برگزاری سمینارهایی پیرامون جنبش‌های چپ در آمریکای لاتین، نقد تهاجم امپریالیستی آمریکا به عراق و بازخوانی تاریخ کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی، نقشی پیشگام در تربیت فکری نسل جدید ایفا کرد. به فاصله کوتاهی، شبکه‌ای گسترده از نشریات چپ در دانشگاه‌های سراسر کشور شکل گرفت که هر یک سنگر فکری و سازمان‌دهنده جمعی از دانشجویان معترض بودند: در دانشگاه تهران نشریات «خاک» (محصول مشترک دانشجویان دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران و دانشگاه هنر)، «آرمان نو»، «اشتراک»، «گَوَن» (مشترک بین دانشکده فنی و حقوق تهران و پلی‌تکنیک)، «آفتابکاران»، «اخگر»، «گلوگاه» و «مردم»؛ در دانشگاه صنعتی شریف نشریات «پیش‌آهنگ» و «پیشرو»؛ در دانشگاه علامه طباطبایی نشریه «پویان»؛ در دانشگاه صنعتی امیرکبیر (پلی‌تکنیک) نشریه «گَوَن» و وبلاگ اثرگذار «دانشجویان سوسیالیست پلی‌تکنیک»؛ و در دانشگاه‌های شهرستان‌ها نشریه «گوزن‌ها» و «طوفان» در دانشگاه مازندران (بابلسر)، «آتش» در دانشگاه صنعتی خواجه‌نصیرالدین طوسی، و «درفش کاویانی» در دانشگاه فردوسی مشهد. در میان تمامی این مطبوعات دانشجویی، نشریه «خاک» جایگاهی ویژه و جریان‌ساز داشت. انتشار «خاک» از اسفند ۱۳۸۲ آغاز شد. «خاک» بدون تکیه بر بودجه فرهنگی دانشگاه، در مجموع ۲۵ شماره منتشر کرد و تیراژ آن از ۳۰۰ نسخه در دانشگاه تهران به رکورد کم‌نظیر ۲۵۰۰ نسخه در سطح دانشگاه‌های کشور در سال ۱۳۸۵ رسید؛ به گونه‌ای که وب‌سایت آن نیز ماهانه بیش از ۱۱۰۰ بازدیدکننده مستمر داشت. صفحات این نشریات، صحنه واکاوی دقیق مسائلی چون نقد اقتصاد سیاسی سرمایه‌داری، افشای ماهیت پوپولیستی دولت محمود احمدی‌نژاد، کالبدشکافی شکست اصلاح‌طلبان، تاریخ انقلاب اکتبر روسیه و مباحث تئوریک سوسیالیسم بود. حول این نشریات، هسته‌ای مرکزی متشکل از ۷۰ تا ۱۰۰ فعال دانشجویی پرانرژی شکل گرفت که توسط حلقه‌ای بسیار وسیع‌تر از صدها دانشجوی هوادار، توزیع‌کننده نشریات و شرکت‌کننده در تجمعات در سراسر کشور پشتیبانی می‌شدند. در سال ۱۳۸۳، نخستین گام برای عبور از پراکندگی نشریات و ایجاد یک ظرف تشکیلاتی واحد برداشته شد؛ شش نشریه (خاک، گون، دانشگاه و مردم، پویان، آفتابکاران و کار و اندیشه) به همراه «انجمن تاریخ شفاهی چپ»، تشکلی به نام «رستا» را بنیان نهادند. اگرچه «رستا» پس از یک سال فعالیت در سال ۱۳۸۴ متوقف شد، تجربه آن زمینه‌ساز همگرایی بزرگ‌تری گشت. از سال ۱۳۸۵، با رادیکال‌تر شدن فضای سیاسی و با حضور ۳۰ تا ۴۰ تن از نمایندگان حلقه‌های مختلف، شبکه‌ای سراسری تکوین یافت که در ابتدا خود را «چپ رادیکال» می‌نامید و سرانجام در آبان و آذر ۱۳۸۶ با انتشار بیانیه معروف خود به مناسبت روز دانشجو تحت عنوان «دانشگاه پادگان نیست»، نام «دانشجویان آزادی‌خواه و برابری‌طلب» (داب) را برگزید.[۱۱] داب  از نظر ساختاری، مدلی کم‌نظیر از یک سازمان دموکراتیک، علنی و جبهه‌ای را در تاریخ چپ ایران به نمایش گذاشت؛ ساختاری که در تحلیل‌های جامعه‌شناختی و با وام‌گیری از ادبیات نظری چپ مستقل ایران، می‌توان آن را یک «جبهه متحد[۱۲]» نامید که تنها با تجربه تاریخی «کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی»[۱۳] در دهه چهل و پنجاه قابل قیاس است. برخلاف فرقه‌های ایدئولوژیک سنتی که پیروی از یک مانیفست خشک و خط‌کشی‌شده حزبی را شرط عضویت قرار می‌دادند، داب چتری فراگیر بود که طیف‌های متنوعی از مارکسیست‌های انقلابی، سوسیالیست‌های مستقل، علاقه‌مندان به چپ آکادمیک و منتقدان فرهنگی را در بر می‌گرفت. به دلیل ملاحظات امنیتی و باور به دموکراسی مستقیم، هیچ ساختار سلسله‌مراتبی یا رهبری فردی در داب وجود نداشت؛ تصمیمات بر پایه مشورت جمعی و حضور حداکثری فعالان در جلسات اتخاذ می‌شد و تقسیم کار به صورت افقی صورت می‌گرفت. هویت سیاسی و مرزبندی گفتمانی داب بر دو ستون استوار بود: نخست، استقلال طبقاتی و مرزبندی قاطع با جناح‌های حاکمیت یعنی طرد کامل محافظه‌کاران، دولت پوپولیست احمدی‌نژاد و به ویژه عبور قطعی از اصلاح‌طلبان و سنت لابی‌گری انجمن‌های اسلامی و دوم، مرزبندی رادیکال با اپوزیسیون راست و امپریالیسم از طریق مخالفت صریح و فعال با هرگونه مداخله نظامی خارجی، تحریم‌های اقتصادی علیه مردم ایران، سلطنت‌طلبان، ناسیونالیست‌ها و سازمان مجاهدین خلق. در همین چارچوب داب موفق شد سه محور کلیدی را در فضای دانشگاه هژمونیک کند. در مسئله طبقه کارگر، داب پیوند با جنبش کارگری را از سطح شعار فراتر برد؛ دانشجویان چپ در اول ماه مه (۱۱ اردیبهشت) ۱۳۸۵ به صورت فعال در تجمع کارگران و سندیکای رانندگان شرکت واحد اتوبوسرانی تهران و حومه شرکت کردند[۱۴]و ارتباطی ارگانیک با فعالان کارگری برقرار ساختند، تا جایی که بهروز کریمی‌زاده جلسات بازخوانی و آموزش کتاب «سرمایه» مارکس را برای اعضای هیئت‌مدیره سندیکای شرکت واحد برگزار می‌کرد و شعار «دانشجو، کارگر، اتحاد، اتحاد» در این دوره از یک آرزوی ذهنی به پراتیکی میدانی تبدیل شد. در مسئله زنان و آزادی‌های فردی، داب رهایی جامعه را در گرو رهایی زن می‌دید و علیه تفکیک جنسیتی، سهمیه‌بندی جنسیتی کنکور و حجاب اجباری به طور علنی موضع می‌گرفت؛ در ۱۷ اسفند ۱۳۸۵، برای نخستین بار پس از سال ۱۳۵۷، دانشجویان چپ با همراهی فعالان جنبش زنان، مراسم روز جهانی زن (۸ مارس) را در دانشگاه برگزار کردند و شعارهای «رهایی زن، رهایی جامعه است» و «بیکاری، بیگاری، حجاب زن اجباری» پیوند میان ستم جنسیتی و استثمار طبقاتی را در گفتمان داب برجسته می‌ساخت. در محور دفاع از آزادی‌های دموکراتیک و پادگانی‌زدایی از دانشگاه نیز ایستادگی در برابر کمیته‌های انضباطی، حراست، سانسور نشریات و احکام اعدام در سطح جامعه، با شعارهایی چون «دانشگاه پادگان نیست» و «حکم اعدام ملغی باید گردد» داب را به پرچمدار رادیکال‌ترین مطالبات دموکراتیک و سیاسی در دانشگاه تبدیل کرد. تا آذر ۱۳۸۶، داب به دومین نیروی بزرگ سازمان‌دهنده در دانشگاه تهران تبدیل شده بود که توانایی بسیج صدها دانشجو را در صحن دانشگاه داشت. برای جلوگیری از مصادره مراسم روز دانشجو توسط دفتر تحکیم وحدت (که قرار بود در ۱۸ آذر برنامه برگزار کند) و پرهیز از هرگونه اختلاط صفوف با اصلاح‌طلبان، داب تصمیم گرفت تجمع مستقل خود را سه روز زودتر، در ۱۳ آذر ۱۳۸۶ برگزار کند. در آن روز، صدها دانشجو با برافراشتن بنرها و پلاکاردهای سرخ‌رنگ که بر روی آن‌ها شعارهای «آزادی، برابری»، نه به جنگ (NO WAR) و مطالبات کارگران و زنان نقش بسته بود، صحن دانشگاه تهران و چندین دانشگاه دیگر کشور را به تسخیر خود درآوردند؛ تجمعی با ابهت که نقطه اوج حضور علنی چپ دانشجویی در دهه هشتاد و هم‌زمان، سرآغاز سرکوب خونین آن بود.

واکاوی تجربه داب، بدون نقد خطاهای استراتژیک، کج‌روی‌های تئوریک و آسیب‌های تشکیلاتی که از درون به این جنبش ضربه زدند و بهانه را به دست ماشین سرکوب امنیتی دادند، ناقص خواهد ماند؛ هرچند عامل نهایی در هم شکسته شدن داب، یورش قهرآمیز دستگاه اطلاعاتی بود، اما مجموعه‌ای از روندهای درونی، این جنبش نوپا را در موقعیتی شکننده و آسیب‌پذیر قرار داد. نخستین آسیب، پارادوکس بازگشت چپ نو به چپ قدیم بود؛ دانشجویان نسل دهه هشتاد که به دلیل گسست تاریخی ناشی از کشتارهای دهه شصت، ارتباطی زنده با سنت‌های چپ پیشین نداشتند و ادبیات سنتی حزب توده، فداییان خلق یا سازمان راه کارگر را به دلیل رنگ‌وبوی استالینیستی، مائوئیستی یا «سوسیالیسم خلقی و پوپولیستی» منسوخ می‌دانستند، از طریق اینترنت با آثار و اندیشه‌هایی نو در ادبیات سیاسی ایران آشنا شدند. نقد رادیکال بر اصلاح‌طلبان و اسطوره بورژوازی ملی، و دفاع بی‌لکنت از آزادی‌های فردی و سکولاریسم، برای دانشجویان جوانی که به دنبال مرزبندی قاطع با وضع موجود بودند، جذابیتی خیره‌کننده داشت. اما در پس این ظاهر مدرن، نوعی دگماتیسم تئوریک نهفته بود و با واقعیت‌های انضمامی جامعه ایران در دهه هشتاد و محدودیت های عینی جنبش دانشجویی بیگانه بود. مروجان این جریان فکری و انشعابات بعدی آن در خارج از کشور، بر فرضیه‌ای انتزاعی و اوانتوریستی تکیه داشتند که هرگونه مبارزه دموکراتیک، صنفی و مدنی را در صورتی که بلافاصله پرچم انقلاب سوسیالیستی را بلند نکند، به عنوان «رفرمیسم» و «پوپولیسم» تخطئه می‌کرد. از اوایل سال ۱۳۸۶، نفوذ این دیدگاه در نشریه «خاک» و حلقه‌های مرکزی داب به شدت افزایش یافت؛ سرمقاله شماره ۲۵ نشریه خاک در اردیبهشت ۱۳۸۶ به قلم بهروز کریمی‌زاده تحت عنوان «خطوط عمده حرکت چپ رادیکال» و مقالات مهدی گرایلو در نقد پوپولیسم، عملاً به مانیفست این چرخش تبدیل شدند، دانشجویانی که حرکت خود را به عنوان «چپ نو» و در گسست از جزم‌اندیشی احزاب سنتی آغاز کرده بودند، در نهایت به دام روایت‌های «چپ قدیم» در تبعید افتادند؛ چرخش و انحرافی که کنشگری دانشجویی به جای تبدیل شدن به یک پدیده اجتماعی و گره خوردن به مبارزات طبقه کارگر، ماهیتی چریکی، مسلحانه و پیشمرگانه به خود گرفت و از متن جامعه جدا افتاد. آسیب دوم، گسست ارگانیک از زیست دانشجویی و طرد متحدان اجتماعی بود؛ غلبه این رادیکالیسم انتزاعی و شتاب‌زده، ارتباط ارگانیک داب را با بدنه عمومی دانشجویان و جنبش‌های اجتماعی دیگر دچار بحران کرد و فعالان مرکزی داب که شیفته رادیکالیسم کلامی خود شده بودند، به جای تمرکز صبورانه بر مطالبات ملموس و روزمره توده دانشجویان به طرح شعارهای ماکزیمالیستی[۱۵] [۱۶] روی آوردند که با توازن قوای واقعی در دانشگاه همخوانی نداشت. در کنار این نگاه سکتاریستی گاه مرز میان نقد برحق استراتژیک به رفرمیسم را مخدوش می‌کرد که نمونه آن موضع‌گیری سرمقاله شماره ۲۵ «خاک» علیه «کمپین یک میلیون امضا» بود. هرچند گفتمان «داب» در مسأله زنان، با هدف قرار دادن کلیت نظم پدرسالار و سرمایه‌دارانه، از حیث تاریخی و سیاسی بسیار مترقی‌تر از «کمپین یک میلیون امضا» بود و به درستی افق محدود، حقوق‌محور و اصلاح‌طلبانه‌ی آن کمپین را نقد می‌کرد؛ اما جناح رادیکال داب در سطح تاکتیکی، به جای مداخله‌گری برای رادیکالیزه کردن فضا و به چالش کشیدن هژمونی لیبرال‌فمینیست‌ها از درون، حکم به طرد کامل داد. این در حالی بود که بخشی از زنان دانشجوی چپ‌گرا در درون خود داب، از بستر این کمپین به عنوان مجرایی برای ارتباط‌گیری با زنان استفاده می‌کردند؛ در نتیجه، این نوع خالص‌سازی های ایدئولوژیک در اوایل سال ۱۳۸۶ به دلسردی و جدایی بخشی از نیروهای چپ نو از بدنه داب انجامید و دایره یارگیری تشکل را محدودتر ساخت. اما مرگبارترین خطایی که حیات داب را به خطر انداخت، از دست دادن استقلال، ماجراجویی تشکیلاتی و بهانه‌دهی به دستگاه سرکوب از طریق عبور برخی از چهره‌های کلیدی از مرزهای فعالیت علنی و بومی دانشجویی و برقراری ارتباط تشکیلاتی با یکی از احزاب در خارج از کشور بود. در شرایطی که تعدادی از اعضای داب سمپاتی فکری به اندیشه‌های این حزب داشتند، تعداد معدودی از فعالان محوری پا را فراتر گذاشته و به شبکه سازمانی این حزب متصل شدند. همان‌گونه که بهزاد باقری، سردبیر وقت خاک، بعدها در بازخوانی انتقادی این دوران تصریح کرد، حزب هیچ آورده فکری یا تشکیلاتی برای داب نداشت؛ این داب بود که با انرژی و اعتبار میدانی خود در داخل کشور، خوراک تبلیغاتی و اطلاعاتی برای پروپاگاندای حزبی فراهم می‌کرد که در خارج از کشور به دنبال اثبات نفوذ خود در ایران بود[۱۷]. اوج این ماجراجویی خطرناک، در ماجرای مشهور «کردستان» رقم خورد؛ رخدادی که طی آن ادعا شد دو تن از چهره‌های شاخص داب برای مشارکت در عملیاتی جهت ربودن فرزند یک سرمایه‌دار و باج‌گیری مالی به نفع حزب، به کردستان فراخوانده شده‌اند (ادعایی که کریمی‌زاده بعدها در مصاحبه‌های خود در تبعید آن را رد کرد، اما در آن مقطع به برگ برنده بازجویان تبدیل شد). این تماس‌های غیرمسئولانه و ماجراجویانه دقیقاً همان بهانه طلایی را در اختیار وزارت اطلاعات دولت احمدی‌نژاد قرار داد که ماه‌ها در انتظار فرصتی برای قلع‌وقمع جنبش چپ دانشجویی بود. بلافاصله پس از تجمع ۱۳ آذر ۱۳۸۶، ماشین سرکوب امنیتی به حرکت درآمد و در موج اول و دوم دستگیری‌ها، حدود ۳۰ فعال برجسته داب در تهران و ۲۰ تن در سایر شهرها بازداشت شدند. تیم‌های ارزیابی پرونده ارتباط چند فرد با حزب حکمتیست را به کل جنبش سراسری داب تعمیم دادند. بازجویان با استفاده از اطلاعات این ارتباط، در میان دانشجویان زندانی فضای بی‌اعتمادی و شک ایجاد کردند و با هدف اخذ اعترافات اجباری تلویزیونی، کل یک جنبش اصیل، بومی و مستقل دانشجویی را به عنوان «شاخه دانشجویی احزاب معاند خارج از کشور» پرونده‌سازی و سرکوب نمودند. تا سال ۱۳۸۷ اکثر بازداشت‌شدگان با احکام سنگین و قید وثیقه آزاد شدند، اما تداوم احضارها، اخراج از تحصیل و فشارهای امنیتی، بخش بزرگی از این نسل را به تبعید ناخواسته در اروپا، آمریکای شمالی و استرالیا راند و انتشار هفت شماره جدید از نشریه «خاک» در خارج از کشور (بین دی ۱۳۸۶ تا فروردین ۱۳۹۱) نیز به دلیل بروز اختلافات عمیق و نقدهای صریح اعضای تحریریه به عملکرد فرصت‌طلبانه ، به جدایی چهره‌هایی چون کریمی‌زاده و عباسیان و توقف کامل آن انجامید. با این همه، تجربه پرفرازونشیب «دانشجویان آزادی‌خواه و برابری‌طلب»، با تمامی شکوه و تراژدی‌هایش، گنجینه‌ای از درس‌های استراتژیک و تاکتیکی را پیش روی فعالان دانشجویی امروز قرار می‌دهد؛ نسلی که پس از وقفه‌های ناشی از دوران قرنطینه و آموزش مجازی کرونا و تجربه خیزش‌های بزرگی همچون آبان ٩٨، زن، زندگی، آزادی و زمستان ۴٠۴  بار دیگر در پی بازسازی صفوف، تدوین تئوری و یافتن راه‌های مؤثر برای سازمان‌دهی در دانشگاه است. نخستین و حیاتی‌ترین درس داب، ضرورت حفظ استقلال و تکیه بر دانش بومی است، چراکه تمامی احزاب اپوزیسیون در تبعید، به دلیل دوری طولانی‌مدت از زیست روزمره جامعه ایران، اغلب در چارچوب‌های ایدئولوژیک منجمد دهه‌های گذشته درجا می‌زنند و درک دقیقی از ظرافت‌ها، محدودیت‌ها و توازن قوای داخل کشور ندارند و گره زدن سرنوشت یک جنبش علنی دانشجویی به تشکیلات‌های خارج از کشور، هیچ دستاوردی جز تأمین خوراک رسانه‌ای برای آن‌ها و تقدیم کردن حکم سرکوب جنبش در سینی طلایی به دستگاه‌های امنیتی به همراه ندارد، لذا دانشجوی پیشرو امروز باید تئوری خود را از دل پژوهش مداوم بر روی مختصات عینی جامعه استخراج کند. درس دوم، پیوند دیالکتیکی مطالبات صنفی با افق‌های رادیکال و پرهیز از ماجراجویی است؛ رادیکالیسم واقعی در طنین بلند شعارها خلاصه نمی‌شود و رادیکالیسم اصیل یعنی به ریشه مسائل پرداختن و توانایی بسیج توده‌ای. بنابراین جنبش دانشجویی اگر ارتباط ارگانیک خود را با مسائل انضمامی و روزمره دانشگاه که در بخش پیشین به آن‌ها پرداختیم از دست بدهد و از به کار گرفتن این مطالبات ملموس در قالب برنامه انتقالی و پل زدن به افق رادیکال و ضدسرمایه‌دارانه غافل شود، به فضایی ایزوله و پیشاهنگی بی‌لشکر تبدیل می‌شود که حاکمیت به سادگی می‌تواند آن را جراحی و حذف کند و در این مسیر، شکیبایی استراتژیک، پرهیز از درگیری‌های زودرس و غیرضروری و دیدن فعالیت دانشجویی به عنوان یک پروژه بلندمدت، شرط بقای سنگر دانشگاه است. درس سوم، ارزش مدل «جبهه متحد» و تکثرگرایی دموکراتیک است؛ داب نشان داد که چپ دانشجویی زمانی می‌تواند هژمونیک شود که از فرقه‌گرایی، خالص‌سازی‌های عقیدتی و انحصارطلبی عبور کند و سنت تصمیم‌گیری جمعی، پذیرش تکثر گرایش‌های مختلف سوسیالیستی و چپ در یک ظرف مشترک و پرهیز از ساختارهای عمودی و پدرسالارانه، میراثی درخشان است که امکان هم‌افزایی نیروها را در برابر استبداد و سرمایه‌داری فراهم می‌سازد. درس چهارم نیز حفظ قطب‌نمای طبقاتی، جنسیتی و ضدامپریالیستی است؛ ایستادگی هم‌زمان داب در برابر استبداد داخلی و امپریالیسم جهانی، میراثی است که در فضای دوقطبی امروز اهمیتی دوچندان دارد و پافشاری بر این اصل که رهایی طبقه کارگر و رهایی زن دو روی یک سکه هستند، و افشای ماهیت ضدکارگری و ضدمردمی جریان‌های راست‌گرا که به تحریم و دخالت قدرت‌های خارجی دل بسته‌اند، به جنبش دانشجویی هویتی اصیل و پیشرو می‌بخشد. سرکوب سال ۱۳۸۶ توانست تشکیلات «داب» را متلاشی کند، اما هرگز نتوانست گفتمان آزادی‌خواهی و برابری‌طلبی را از دانشگاه‌های ایران پاک سازد؛ بذری که نشریاتی چون «خاک»، «مردم»، «پیش‌آهنگ» و «گَوَن» در دهه هشتاد پاشیدند، در دهه‌های بعد جوانه زد. بازخوانی بی‌تعارف و نقادانه تجربه داب، پلی است میان نسل‌های مبارزاتی تا فعالان امروز، با تکیه بر دستاوردهای سترگ پیشینیان و پرهیز آگاهانه از خطاهای آن‌ها، دانشگاه را بار دیگر به سنگر تسخیرناپذیر آگاهی طبقاتی، رهایی جنسیتی و دموکراسی رادیکال تبدیل کنند.

پانوشت‌ها:

[۱]  فالانژیسم (Falangism): واژه «فالانژ» ریشه در کلمه یونانی «فالانکس» (Phalanx) دارد که نام آرایش جنگی فشرده و نیزه‌دار در یونان باستان بود و در آناتومی نیز به استخوان‌های بند انگشت (که هنگام گره شدن مشت در کنار هم قرار می‌گیرند) گفته می‌شود. در علم سیاست، این مفهوم به حزب فاشیستیِ«فالانژ» در اسپانیای دهه ۱۹۳۰ برمی‌گردد که ترکیبی از ناسیونالیسم افراطی، دیرینه‌گرایی، کیش شخصیت و دشمنی هیستریک با چپ و جنبش کارگری بود. ویژگی متمایز فالانژیسم، تکیه بر گروه‌های فشار خیابانی و اوباش سازمان‌یافته برای ایجاد رعب و وحشت و درهم‌شکستن اعتصابات و تجمعات رادیکال است. یک مثال جالب و ملموس از دگردیسی این مفهوم، انتقال آن از «چماق‌داران خیابانی» در قرن بیستم (نظیر دارودسته‌های شعبان بی‌مخ در کودتای ۲۸ مرداد که به دفاتر روزنامه‌ها و اتحادیه‌ها حمله می‌کردند) به «فالانژیسم سایبری و میدانی» امروز است؛ پدیده‌ای که در آن، لشکرهای ترول، اکانت‌های سازمان‌یافته و گروه‌های فشار با هجوم هماهنگ، فحاشی‌های جنسیت‌زده، پرونده‌سازی و تهدید فیزیکی، تلاش می‌کنند همچون همان «آرایش فالانکس» هر صدای مستقل، چپ‌گرا و برابری‌طلب را در نطفه خفه کنند.

[۲] پیراهن سیاهان: شاخه شبه‌نظامی حزب فاشیست در ایتالیا بود.اعضای این گروه به ‌وسیله پیراهن‌های سیاه و یک‌دست خود شناخته می‌شدند. این تشکیلات به‌صورت غیررسمی در سال ۱۹۱۹ و به‌منظور مقابله خشونت‌آمیز با سوسیالیسم و کمونیسم ایجاد شد. اما در سال ۱۹۲۳ و اندکی پس از روی کار آمدن بنیتو موسولینی شکل رسمی به‌خود گرفت.

[۳]   هگل جایی اشاره می‌کند که همه رویدادها و شخصیت‌های بزرگ تاریخ جهان به اصطلاح دو بار تکرار می‌شوند. او فراموش کرده است اضافه کند: بار اول به شکل تراژدی، بار دوم به شکل کمدی (کارل مارکس، هجدهم برومر لویی بناپارت، ترجمه باقر پرهام)

[۴]  آنچه شما در مقام انقلابی آرزویش را دارید، یک ارباب است؛ به آن خواهید رسید. ( لکان، سمینار هفدهم، ١٩۶٩)

[۵]  رجوع کنید به «وهم های ۱۴۰۱, پویان صادقی»، منتشرشده در فضای مجازی: «… باید بدانیم که منظومه فکری سرنگونی‌طلبانه… از بخشی و شهابی و نجاتی، مشتی به‌اصطلاح «فعال کارگری» و درواقع پادوی امپریالیسم می‌سازد که فعلشان به مبارزه طبقاتی ربطی ندارد و آب به آسیاب دشمن می‌ریزد.» همچنین رجوع شود به مطلب «مساحی جغرافیای سیاست، ترسیم خطوط کلی» نوشته‌ی پویان صادقی منتشر شده در فضای مجازی «… کل آنچه ما به‌عنوان جنبش سرنگونی‌طلبی … بر همین رانه و بستر عمل میکند و بر همین سیاق از ابتدا تا انتهایش پروامپریالیستی است. »

[۶]  دانشجویان آزادی‌خواه و برابری‌طلب (داب): عنوان شبکه و جریان سراسری دانشجویان چپ‌گرا و سوسیالیست که در میانه دهه ۱۳۸۰ خورشیدی در دانشگاه‌های ایران شکل گرفت و به یکی از اصلی‌ترین قطب‌های منتقد و مستقل دانشجویی در آن دهه تبدیل شد.

[۷]  انقلاب فرهنگی: مجموعه‌ای از سیاست‌ها و تحولات در نظام آموزش عالی ایران که از بهار ۱۳۵۹ آغاز شد. در پی این رخداد، دانشگاه‌های کشور به مدت نزدیک به سه سال (تا پاییز ۱۳۶۱) تعطیل شدند تا ساختار اداری، سرفصل‌های آموزشی و نحوه پذیرش دانشجو و استاد توسط «ستاد انقلاب فرهنگی» بازتعریف و با معیارهای ایدئولوژیک رسمی هم‌راستا شود.

[۸]   برگرفته از سالنامه‌های آماری «مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی» وزارت علوم. همچنین برای جزئیات بیشتر بنگرید به: گزارش خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، «دستاوردهای آموزش عالی ایران در ۲۰ سال گذشته تشریح شد»، ۱۹ بهمن ۱۳۷۷؛ و گزارش آماری خبرگزاری مهر «مهم‌ترین رکوردهای علمی بعد از انقلاب»، ۲۱ بهمن ۱۳۹۴.

[۹]   وقایع ۱۸ تیر ۱۳۷۸ (حادثه کوی دانشگاه): در شامگاه ۱۷ تیر ۱۳۷۸، جمعی از دانشجویان دانشگاه تهران در اعتراض به توقیف روزنامه اصلاح‌طلب «سلام» (به مدیرمسئولی سید محمد موسوی خوئینی‌ها که در پی کشمکش‌های سیاسی بر سر طرح اصلاح قانون مطبوعات بسته شده بود) تجمعی اعتراضی در کوی دانشگاه تهران برگزار کردند. در بامداد ۱۸ تیر، ورود عوامل خودسر و برخی نیروهای انتظامی به محوطه خوابگاه به بروز تنش، خسارت به اتاق‌ها، مجروح و بازداشت شدن شماری از دانشجویان و جان باختن یک تن (عزت ابراهیم‌نژاد) انجامید و شش روز اعتراضات و التهابات گسترده را در تهران و سایر دانشگاه‌های کشور در پی داشت.

[۱۰]   این اعتراضات از ۲۰ خرداد ۱۳۸۲ در واکنش به طرح وزارت علوم برای «پذیرش دانشجوی پولی بدون کنکور» از دانشگاه علامه طباطبایی و کوی دانشگاه تهران آغاز شد و یک هفته ادامه یافت. تبعات این بحران در نهایت به استعفای مصطفی معین، وزیر علوم وقت، در شهریور ۱۳۸۲ انجامید (رک: گزارش خبرگزاری ایرنا از استعفای وزیر علوم، ۱ شهریور ۱۳۸۲)

[۱۱]  درباره تاریخ دقیق شکل‌گیری و کاربست این عنوان، دو روایت در تاریخ شفاهی و مکتوب این جنبش وجود دارد: بر اساس روایت رایج‌تر، این جریان تا پیش از پاییز ۱۳۸۶ عمدتاً با عناوینی چون «دانشجویان چپ» یا «چپ رادیکال» شناخته می‌شد و نام «دانشجویان آزادی‌خواه و برابری‌طلب» نخستین بار در آبان و آذر ۱۳۸۶ و در بیانیه‌ها و پلاکاردهای منتهی به تجمع ۱۳ آذر به عنوان نام رسمی و سراسری تثبیت گردید. با این حال، روایت دیگری (از جمله در برخی بازخوانی‌های فعالان وقت) حاکی از آن است که این نام‌گذاری پیش‌تر و در خرداد ۱۳۸۵ (در جریان تجمعات دانشجویی بهار ۸۵ و نشست‌های هماهنگی نشریات چپ) صورت گرفته و به کار رفته بود، اما در آذر ۱۳۸۶ به شهرت و فراگیری عمومی رسید.

[۱۲]  مفهوم «جبهه متحد» در تئوری لئون تروتسکی (به‌ویژه در نوشته‌های او درباره چگونگی مهار فاشیسم در دهه ۱۹۳۰)، بر تمایز بنیادین میان «ائتلاف طبقاتی در عمل» و «انحلال در پروژه‌های بورژوایی» استوار است؛ رویکردی در نقد مستقیم سیاست استالینیستی «جبهه خلق» که به بهانه اتحاد ضدفاشیستی، استقلال طبقاتی و برنامه سوسیالیستی را زیر چتر رهبری بورژوازی لیبرال منحل و اخته می‌کرد. تروتسکی با شعار محوری «جدا گام برداشتن، باهم ضربه زدن»، تأکید می‌کند که در مواجهه با خطر مشترک استبداد و فاشیسم، نیروهای چپ و تشکل‌های مستقل باید از انزوای سکتاریستی خارج شده و با سایر جنبش‌ها و بدنه اجتماعی حول مطالبات انضمامی و دموکراتیک هم‌پیمان شوند؛ اما شرط حیاتی این اتحاد، حفظ کامل استقلال تشکیلاتی، برنامه طبقاتی و مرزبندی قاطع با آلترناتیوهای راست و لیبرال است تا جنبش به سیاهی‌لشکر جابه‌جایی قدرت در بالا تبدیل نشود. (ر.ک: لئون تروتسکی، مبارزه علیه فاشیسم در آلمان، ۱۹۳۰–۱۹۳۳).

[۱۳] کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی (اتحادیه ملی): بزرگ‌ترین تشکل صنفی-سیاسی دانشجویان ایرانی خارج از کشور در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ خورشیدی که در فروردین ۱۳۳۹ (آوریل ۱۹۶۰) در اروپا و آمریکا تأسیس شد. کنفدراسیون با تکیه بر ساختار دموکراتیک، علنی و جبهه‌ای خود توانست طیف‌های متنوعی از دانشجویان چپ، ملی‌گرا و منتقد را زیر یک چتر گرد آورد و تا زمان انشعاب و فروپاشی در آستانه انقلاب ۱۳۵۷، نقشی محوری در افشای نقض حقوق بشر و سرکوب سیاسی در دوران پهلوی در مجامع بین‌المللی ایفا کند (برای مطالعه بیشتر بنگرید به: حمید شوکت، تاریخ جنبش دانشجویی ایران: کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی؛ و افشین متین‌عسگری، کنفدراسیون؛ تاریخ جنبش دانشجویان ایرانی در خارج از کشور).

[۱۴]  رک: بیانیه‌ها و گزارش‌های سندیکای کارگران شرکت واحد اتوبوسرانی تهران و حومه و نشریات دانشجویی چپ در اردیبهشت ۱۳۸۵؛و آرشیو اسناد جنبش دانشجویی ایران در دهه هشتاد.

[۱۵]  (ماکزیمالیستی (Maximalist / حداکثرگرایانه: در ادبیات سیاسی، به رویکردی گفته می‌شود که بدون در نظر گرفتن توازن قوا و شرایط عینی، تنها بر تحقق فوری نهایی‌ترین و رادیکال‌ترین اهداف پافشاری می‌کند و مطالبات تدریجی، صنفی یا میانی را به عنوان سازشکاری و انحراف رد می‌نماید.

[۱۶]  تردیدی نیست که هیچ جنبش سیاسی رادیکالی بدون داشتن یک «افق ماکزیمالیستی» و سودای دگرگونی ریشه‌ای جهانی نمی‌تواند نیروی محرکه تاریخ باشد؛ چراکه ماکزیمالیسم در مقام قطب‌نمای استراتژیک، جنبش را از سقوط به ورطه سازشکاری و روزمرگی صنفی نجات می‌دهد. با این حال، داشتن افق بلندمدت نباید به قیمت از دست دادن افق‌های اکنونی و ترک کردن سنگرهای ملموس تمام شود و تجربه خاص جنبش دانشجویی در ایران گواه همین ظرافت است.

[۱۷]  برگرفته از اظهارات و بازخوانی انتقادی بهزاد باقری، سردبیر وقت نشریه «خاک»، در گفت‌وگو با پژوهشگران تاریخ جنبش دانشجویی (نوامبر ۲۰۱۶ / آبان ۱۳۹۵)، منتشرشده در مجموعه مطالعات جنبش‌های عدالت‌خواهانه ایران (نشر پالگریو مک‌میلان، ۲۰۱۷، صص ۲۲۱–۲۳۹). همچنین بنگرید به نقدهای صریح اعضای تحریریه در شماره‌های پایانی نشریه «خاک» در تبعید (۱۳۸۷–۱۳۹۱) پیرامون بهره‌برداری تبلیغاتی احزاب خارج‌نشین از جنبش دانشجویی داخل کشور.