حضور ِ پُررنگ ِحاکمیت ِایران در مناسبات «عشق ابدی»
برنامه پربیننده «عشق ابدی» که نسخه‌ای فارسی از برنامه‌ی محبوب جهانی «لاو آیلند» است، فراتر از یک سرگرمی دیجیتال با میلیون‌ها بازدید، به آیینه‌ای تمام‌نما از بحران‌های عمیق اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی بدل شده است. مزدک آذر در پژوهش پیش رو با تحلیل محتوای سه فصل از این برنامه و واکاوی مناسبات میان شرکت‌کنندگان، پرده از الگوهای ناهنجاری چون مردسالاری افراطی، زن‌ستیزی، خشونت کلامی و فیزیکی، و تبانی‌های کاسب‌کارانه برمی‌دارد.
مزدک آذر
چکیده
این متن، بازتاب پژوهش انجام شده توسط مزدک آذر، پژوهشگر مستقل درباره‌ی رئالیتی‌شوی «عشق ابدی» است که با تحلیل محتوای سه فصل از آن، به ابعاد پنهان و پیدای عناصر و المان‌های اجتماعی-اقتصادی-فرهنگی و سیاسی موجود در برنامه و مناسبات بین شرکت‌کنندگان آن پرداخته‌ام. مستندا و با ذکر مثال و شواهد، و با نگاهی غالبا جامعه‌شناسانه و بیشتر مبتنی بر تحلیل کیفی، ملاحظه خواهیم کرد که:
۱. تم‌ها والگوهای فکری-رفتاری غالب و میانگین در این برنامه و در میان اکثر شرکت‌کنندگان به طور پررنگ شامل مواردی از این الگوهای «ناهنجار» هاست: مردسالاری (و در بسیار موارد، زن‌ستیزی)، بداخلاقی‌های متفاوت، دروغ و تیم‌کشی، نقشه‌کشیدن و تبانی برای حذف و تخریب دیگران، حمله به کرامت و شخصیت دیگران، خشونت کلامی و فیزیکی، فحاشی و تمسخر و تحقیر از جمله فحاشی جنسی، باورهای خرافی-مذهبی و کم‌آگاهی در بهداشت روانی.
۲. بیش از عواملی چون میل به شهرت/دوست‌یابی، انگیزه‌ی اصلی شرکت‌کنندگان برای حضور در برنامه، انگیزه‌ی معیشتی-اقتصادی بوده‌است و آن‌هم به دلیل مشکلات اقتصادی-معیشتی‌شان. دستمزد هفتگی برنامه و احتمال بُردن جایزه‌ی نهایی برنامه دو انگیزه‌ی مهم بوده است؛ اما از این دو مهم‌تر، اشتهار از طریق شرکت در برنامه به منظور پربازدیدشدن صفحات مجازی شرکت‌کننده به هدف بالارفتن تعداد مخاطب و تعداد بازدید و گرفتن تبلیغ و کسب درآمد، مهم‌ترین انگیزه برای اکثر آنها بوده است. (به دست آمده از تحلیل برنامه و تایید شده با داده‌های مصاحبه با چند تن از شرکت‌کنندگان در برنامه).
۳. بعد از برنامه و در زمان پخش آن و حتی تا مدت‌ها بعد از آن و مشخصا در فضای مجازی، تنش و درگیری و بازتکرار ناهنجاری‌های فکری-گفتاری و رفتاری و الگوهای منفی ذکر شده، با شدت و سرعت و عمق بیشتری ادامه پیدا کرده است و به طور معناداری تشدید شده است. اکثر شرکت‌کنندگان، این‌بار خارج از محیط برنامه و خارج از قواعد و شرایط گروه برنامه‌ساز، با شدت و حدت و کیفیت بیشتری علیه هم دست به تخریب و تنش و درگیری و از جمله فحاشی و افشا و تحقیر و تلاش برای حذف و صدمه زدن به یکدیگر زده‌اند.
۴. گروه برنامه‌ساز، سهل‌انگاری‌هایی در زمینه‌ی ارائه وظیفه‌ی خود و مثلا در حوزه‌ی خدمات ضروری بهداشت و امنیت روانی و سلامت و در حوزه‌ی رفاه شرکت‌کنندگان داشته و در مواردی مسئولیت خود را به درستی انجام نداده‌است؛ منجمله شرایط سخت‌گیرانه‌ی قرارداد با شرکت‌کنندگان، موجبات ایجاد فشار مضاعف بر روی آنان برای ادامه‌ی حضور در برنامه را داشته است. باید به این خطاها معترض بود و در مورد معضلات و مشکلات فوری معترض بود و اقدام کرد و جلوی اشتباهات مشابه را گرفت. اما ضمنا باید دقت داشت که الگوهای فکری-گفتاری و رفتاری شرکت‌کنندگان، و مسئولیت فردی آنان در انجام و تکرار ناهنجاری‌های ذکر شده عامل اساسی و طولی، در رُخ دادن تنش‌ها/ ناهنجاری‌ها بوده است. به عبارتی چهارچوب و قواعد برنامه و شرایط محیطی، عواملی جانبی و عرضی، اگرچه موثر و تشدید‌کننده، بوده‌است؛ چه‌اینکه خارج از چهارچوب برنامه، اکثر شرکت‌کنندگان، با شدت بیشتری، آن الگوهای منفی را ادامه داده و تکرار و بازتولید کرده‌اند. (از خلال تحلیل برنامه و بعد از آن و نیز تایید شده با داده‌های به دست آمده از مصاحبه‌های اختصاصی با شرکت‌کنندگان)
۵. چقدر از جامعه‌ی واقعی شبیه به این رفتارها را دارند؟ نظرسنجی از بیش از ۱۳۰۰ نفر می‌گوید بیش از نیمی از افراد جامعه، رفتارهایی کمابیش شبیه به این شرکت‌کننده‌ها دارند (روش کمی). مصاحبه عمیق و خصوصی (یا دریافت مکتوب جواب) از بیش از هفتاد نفر نیز انجام گرفت (روش کیفی). آنها نیز، اکثرا، این الگوهای رفتاری و مناسبات بین شرکت‌کنندگان «عشق ابدی» را غریب نمی‌دانستند و می‌گفتند که این دست رفتارها را به صورت مکرر و شایع و دست کم در میان نیمی از دایره‌ی افراد و اطرافیان و در جامعه‌ی واقعی مشاهده می‌کنند. همچنین تعدادی که مخاطب برنامه نبودند و به درخواست من آنرا مشاهده کردند پس از سه ماه و در مصاحبه پاسخ دادند که از نظرشان رفتارها، آزاردهنده است اما-به باور اکثرشان- «متاسفانه» این رفتارها در میان بسیاری در جامعه‌ی «ما» مشاهده می‌شود. نتیجه: حداقل بیش از نیمی از آدم‌های واقعی در دایره ارتباطات مخاطبان برنامه رفتارهایی شبیه به افراد برنامه دارند و مطمئن نیستیم دقیقا چه میزان اما طیف قابل توجهی از افراد واقعی در طیف آنان که مخاطب برنامه نیستند هم (روش کیفی). این یک مساله‌ی جدی و زنگ خطر جدی است و به این دلیل، دعوت به مطالعات و بررسی‌هایی از جوانب مختلف و تکمیلی در این مورد می‌کنم.
۶. جمع‌بندی و تفسیر:
الگوهای فکری-گفتاری و رفتاری نابهنجار دسته‌بندی شده که به صورت پُررنگ و میانگین در میان شرکت‌کنندگان «عشق ابدی» ملاحظه می‌شود می‌تواند به صورت جانبی/عرضی تحت تاثیر شرایط محیطی برنامه و سیاست‌های سازنده باشد اما بیش از آن مسئولیت آن با خود افراد است که این خلقیات و باورها و رفتارها را از قبل با خود همراه داشته و بعد از برنامه نیز آنها را همراه داشته و تکرار و بازتولید می‌کنند. انگیزه‌ی اقتصادی و مشکلات معیشتی و اقتصادی، آن عامل اصلی‌ای است که باعث شرکت این افراد در برنامه شده است. ضمن تاکید بر ظرفیت و مسئولیت فردی این افراد، باید ریشه باور و رفتارشان را (مثلا در مردسالاری و یا خشونت و تخریب یکدیگر) و ریشه‌ی مشکلات اقتصادی‌شان را در ساختار اقتصادی-اجتماعی-سیاسی‌ای که از آن می‌آیند و از آن تاثیر می‌گیرند دانست؛ در راس آن و قبل از هرچیز دیگری، مسئول اصلی این ساختار و مسئول اصلی این نابهنجاری‌های فکری-رفتاری و نیز معضلات اقتصادی، حاکمیت (جمهوری اسلامی) ایران است.
در این کتابچه، به طور مفصل به موارد گفته شده و جزئیات پژوهش و جزئیات مشاهدات و بررسی‌ها و استدلال‌ها و مثال‌ها و نیز جزئیات مربوط به تحلیل و یا مصاحبه و نظرسنجی و امثالهم پرداخته شده. باید یادآور شد که محتوای این متن طولانی، ترسیم تمام خوبی و بدی‌ها و مثبت و منفی‌های تمام کاراکترهای برنامه‌ی «عشق ابدی» و یا ارائه نگاهی تخصصی در حوزه‌ی روان‌شناسی در مورد این برنامه نیست و بیشتر نگاهی جامعه‌شناسانه دارد. این متن، بازتاب پررنگ‌ترین الگوهای فکری-گفتاری و رفتاری شرکت‌کنندگان در سه فصل از برنامه‌ی «عشق ابدی» است و نیز برجسته کردن و نشان دادن موارد بسیار تکرار شده و پربسامد در رفتار و گفتار آنان است. اگر اشاره به تم‌ها و الگوهای رفتاری مثبت و خوب در این متن کم است زیرا این تم‌ها در آن برنامه غالب و میانگین نبوده‌اند و یا حتی در مواردی، غایب بوده‌اند. این نکته‌ی مهمی است که باید مدنظر داشت که این متن بیش از هرچیزی درباره تم‌های غالب و پررنگ برنامه است؛ اگرچه در جاهایی به موارد مثبت و مثلا رفتار مثبت برخی شرکت‌کنندگان هم اشاره شده است.
آنچه در ادامه‌ی متن مشاهده خواهید کرد شامل این مطالب است:
- فصل یک:پیش‌درآمدی به متن و توضیحات مختصری درباره روش پژوهش و یک توصیه به فعالان، اهالی رسانه و پژوهشگران؛ معرفی کلی برنامه‌ی «عشق ابدی».
- فصل دوم:تم‌های گفتاری-رفتاری پربسامد در برنامه‌ی «عشق ابدی»؛ مردسالار و ضدزن و توضیح مفصل درباره الگوهای فکری و رفتاری مردسالارنه و کلیشه‌های جنسی در برنامه با ذکر مثال‌های متعدد؛ نامساله‌ی «هم‌جنس‌گرایی»؛ مذهب، تقدیر، کارما، سنت و مدرنیته در برنامه؛ نامساله‌ی پوشش در برنامه؛ مساله‌ی طبقاتی و درآمد و معیشت؛ پزهای شغلی و مالی و واقعیت وضعیت مالی و طبقاتی و معیشتی شرکت‌کنندگان؛ انگیزه‌ی اصلی شرکت در برنامه: انگیزه‌ی مالی؛ تتو به مثابه ضرورت؛ نامساله‌ی قومی/ملی/مرکزگرایی؛ زد و بند و تبانی و دروغ برای بقا و برنده شدن؛ تنش و درگیری برای جذب مخاطب؛ خشونت کلامی و فیزیکی به عنوان الگویی تکراری؛ فحاشی و تمسخر، تحقیر و بی‌احترامی؛ تجاوز به حریم خصوصی؛ بهداشت روانی: کم‌سوادی و کم‌امکاناتی؛ بعد از برنامه و ادامه‌ی شدیدتر درگیری یا «هانگِر گِیم».
- فصل سوم:مخاطبان و نامخاطبان برنامه؛ نظرسنجی از مخاطبان: آیا این مُشت نمونه‌ی خروار است؟؛ مصاحبه با مخاطبان؛ مصاحبه با شرکت‌کنندگان درباره انگیزه مالی؛ درباره‌ی شرکت برنامه‌ساز و نقش‌شان در تنش‌ها؛ بررسی تحلیلی کامنت‌های مخاطبان؛ مصاحبه با نامخاطبان: آنانکه برنامه را نمی‌بینند؛ جمع‌بندی از فصل سه.
- فصل چهارم:جمع‌بندی پژوهش، نتایج تحلیل و تفسیر آنها. نهایتا: ضمائم: درباره‌ی روش پژوهش و نکاتی مهم؛ قدردانی.
«عشق ابدی» چیست؟
این برنامه به نوعی نسخه‌ی فارسی/ایرانی ِ برنامه‌ی Love Island است. در این برنامه که در ترکیه و توسط ( مجموعه‌ای از) شرکت (های) ترکیه‌ای تهیه و ضبط و پخش می‌شود، شرکت‌کنندگان «ایرانی» ِ دختر و پسر از ایران و ترکیه و برخی کشورهای دیگر (امارات، قبرس، فرانسه، سوئد، انگلیس و ...) در آن شرکت کرده‌اند. ماجرا از این قرار است که عده‌ای دختر و پسر را به ویلایی وارد می‌کنند که با هم معاشرت کنند و از میان هم «پارتنر» بیابند. بین‌شان بحث و گفت‌وگو و تنش پیش می‌آید و آن دو نفری که «کاپل» شده‌اند و توانسته‌اند در مقایسه با دیگر کاپل/زوج‌ها، رای بیشتری بیاورند و یعنی در مقایسه با بقیه و به نظر دیگران، رابطه صمیمی و عمیق‌تری دارند و به قول شرکت‌کنندگان، رابطه‌ای قلابی/فِیک نداشته‌اند، جایزه نهایی را خواهند بُرد. هر کدام برای هر هفته حضور در برنامه هم حدود ۵۰۰ دلار دستمزد دریافت می‌کنند و نتیجتا تلاش می‌کنند منفرد و یا منفور و حذف نشوند. در اکثر این لحظات هم دوربین‌هایی روشن و در حال ضبط گفتار و رفتار و ماوقع بین شرکت‌کننده‌ها است و بعدها نسخه‌ی ادیت شده‌ی این برنامه از طریق اکانت رسمی برنامه نشر می‌شود. هر فصل از این برنامه در حدود یک‌صد قسمت دارد که از ابتدای ورود افراد تا پایان برنامه که جایزه را یک زوج برنده از آن خود می‌کند را شامل می‌شود. تا کنون سه فصل از این برنامه تهیه و منتشر شده است.
فقط و تنها در اکانت یوتیوب این برنامه، تعداد تماشا توسط مخاطبان، حدود پانصد میلیون بار (برای هر سه فصل) است. تازه باید گفت که این عدد ِ تماشا، فقط مربوط به یوتیوب این برنامه است و بخش عمده‌ای از مخاطبان، این برنامه و تکه‌های آن را در پلتفرم‌های دیگر از جمله تلگرام و یا در حساب رسمی برنامه در اینستاگرام تماشا می‌کنند. به این اعتبار می‌توان حدس زد که تعداد بازدید مخاطبان از این برنامه احتمالا به بالای عدد یک میلیارد می‌رسد. از این حیث باید دقت کرد که بررسی و تحلیل این برنامه حائز اهمیت بسیار است زیرا اثرش بر طیف وسیعی از مخاطبان، غیرقابل انکار است. همچنین قابل ذکر است که فقط و فقط در ذیل قسمت‌های پخش شده‌ی برنامه در یوتیوب، چیزی در حدود هشت میلیون کامنت توسط مخاطبان نوشته شده است.
روش پژوهش
در این متن بیش از هرچیزی بر اساس تحلیل محتوای خود این برنامه و پس از مشاهده دقیق حدود ۳۰۰ قسمت از هرسه فصل و سپس با ارجاع مستقیم به و یا نقل به مضمون از گفته‌ها و نیز ارجاع به رفتارها و اتفاق‌های دیده شده در این برنامه، و با تحلیل و دسته‌بندی کنش و واکنش بین شرکت‌کنندگان و نیز مجری (ها) پیش خواهیم رفت. نگارنده به تمام نمونه‌های نشان‌دهنده‌ی یک الگوی رفتاری اشاره نکرده و فقط صرفا به یک یا چند نمونه‌ی آن ارجاع می‌دهد. مضافا، به عنوان منبع دوم برای جمع‌آوری داده، در جاهایی نقل قول‌هایی مستقیم از چند تن از شرکت‌کنندگان (از هر سه فصل) و یک تن از دست‌اندرکاران این برنامه که با آنها مصاحبه‌های اختصاصی انجام شده، استفاده خواهد شد. به عنوان منبع سوم داده، در برخی جاها هم به نقل قول از تنی چند از مخاطبان (و تعدادی از «نامخاطبان») که با آنها مصاحبه‌ی اختصاصی و انفرادی شده، رجوع خواهد شد که برخی از آنها در حوزه‌هایی مربوط به این متن و چهارچوب تحلیلی آن متخصص هستند. به عنوان چهارمین منبع داده، مضافا در جایی به نظرسنجی‌ای که (از حدود ۱۳۰۰ نفر از مخاطبان) درباره برنامه شده رجوع می‌شود تا مشاهده کنیم مخاطبان این برنامه، آیا از نمونه رفتارهای نابهنجار شرکت کنندگان متعجب‌اند یا آنها این رفتارها را مواردی تکراری و عادی در جامعه زیست و کار و اجتماعی خود ارزیابی می‌کنند. پنجمین منبع داده برای این پژوهش، در جاهایی، نظرات مخاطبان در کامنت‌های ذیل ویدئوهای نشر شده از برنامه است که به آنها ارجاع می‌شود.
متن کامل پژوهش مزدک آذر که برای انتشار در اختیار رادیو زمانه قرار گرفته، را با دانلود کتابچه زیر می‌توانید مطالعه کنید:
نظرها
نظری وجود ندارد.