«پس از بمباران، تازه رنج مردم آغاز میشود»؛ مستندسازی پیامدهای جنگ علیه ایران
در جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، تنها مراکز نظامی هدف حمله قرار نگرفتند. مدارس، بیمارستانها، مراکز تحقیقاتی و زیرساختهایی که زندگی روزمره مردم به آنها وابسته است نیز آسیب دیدند. کامران اشتری، هنرمند و فعال حقوق بشر، از نخستین روزهای جنگ، پروژهای مستقل را برای ثبت و مستندسازی این خسارتها آغاز کرد. بر اساس دادههای گردآوریشده در این پروژه، بیش از ۱۵۰۰ مرکز آموزشی و ۳۳۹ مرکز بهداشتی و درمانی آسیب دیدهاند. او در گفتوگو با زمانه از دشواریهای گردآوری و راستیآزمایی اطلاعات، کمتوجهی رسانهها به سرنوشت غیرنظامیان و پیامدهای بلندمدت جنگ سخن میگوید و تأکید میکند که مخالفت با جمهوری اسلامی به معنای حمایت از جنگ نیست؛ جنگی که خسارتهای آن با پایان بمبارانها تمام نمیشود.

تصویری از داخل یکی از کلاسهای مدرسه ابتدایی ویرانشدهی «شجره طیبه» در میناب، واقع در استان هرمزگان ایران، در تاریخ ۱۰ اوت ۲۰۲۶. شش ماه پس از این واقعه، تیمی از روزنامهنگاران خبرگزاری فرانسه (AFP) موفق شدند به این مدرسه که همچنان عمدتاً به ویرانهای تبدیل شده است، دسترسی یابند؛ جایی که دیوارهای فروریخته و آهنآلات درهمپیچیده، اکنون با تصاویر کودکانی که جان باختهاند احاطه شده و پرچمهای ایران بر فراز آوارها در اهتزاز هستند. ایران اعلام کرده است که این حمله توسط دو موشک «تامهاوک» آمریکایی صورت گرفته، اما نه ایالات متحده و نه اسرائیل، هیچکدام رسماً مسئولیت این حمله را بر عهده نگرفتهاند. (عکس از عطا کناره / خبرگزاری فرانسه)
بیست و هشت فوریه امسال، در نخستین روز حمله آمریکا و اسرائیل به ایران، صد و شصت و هشت کودک دبستانی و معلم در مدرسه میناب کشته شدند؛ و اینگونه جنگی علیه ایران رقم خورد که نخستین قربانیانش غیرنظامیان بودند؛ هرچند که این حمله با پروپاگاندای آمریکا و اسرائیل برای تحقق رویای «نجات ایران» آغاز شده بود!
پس از آن زندگی روزمره میلیونها ایرانی تحت تأثیر این جنگ قرار گرفت؛ بیمارستان ها مورد حمله قرار گرفتند، مدارس ویران شدند، بناهای تاریخی فرو ریختند، مراکز مهم تحقیقاتی بهداشتی کشور بمباران شدند، پل ها را خراب کردند و هزاران انسان غیرنظامی را کشتند. از این رو ثبت و مستندسازی آنچه بر سر غیرنظامیان و زیرساختهای حیاتی جامعه آمد اهمیت بسیار دارد.کامران اشتری، هنرمند و فعال حقوق بشر، ابتکاری مستقل را برای ثبت و مستندسازی پیامدهای انسانی و غیرنظامی جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران آغاز کرده ؛ پروژهای که اکنون بخشی از یافتههای آن در قالب یک وبسایت در دسترس عموم قرار گرفته است.
این پروژه که بدون حمایت مالی و پشتیبانی هیچ نهاد یا سازمانی شکل گرفته، تلاشی است برای ثبت ابعاد کمتر دیدهشده جنگ؛ از تخریب مدارس، مراکز آموزشی و بیمارستانها گرفته تا آسیب به زیرساختهای بهداشتی و درمانی، محیط زیست، میراث فرهنگی و نهادهای جامعه مدنی. بر اساس اطلاعات منتشرشده در این وبسایت، تاکنون خسارت به ۱۵۰۷ مرکز آموزشی، از جمله ۱۲۸۸ مدرسه، و ۳۳۹ مرکز بهداشتی و درمانی ثبت شده است. آسیب به مؤسسه توفیق دارو پاستور، مرکزی فعال در زمینه تشخیص بیماریها، پژوهشهای بهداشت عمومی و پایش بیماریهای عفونی، نمونه دیگری از پیامدهایی است که آثار آن میتواند فراتر از زمان جنگ و مرزهای جغرافیایی ایران امتداد پیدا کند.
با کامران اشتری درباره انگیزه شکلگیری این پروژه، دشواریهای گردآوری و راستیآزمایی اطلاعات، اهمیت مستندسازی مستقل خسارتهای جنگ و اینکه این دادهها چگونه میتوانند به درک بهتر پیامدهای بلندمدت جنگ بر جامعه ایران کمک کنند، گفتوگو کردهایم. این گفتوگو در برنامه ۱۵ نوامبر/ ۲۴ آبان از طریق موج کوتاه ۶۰۱۰ کلیوهرتز ساعت ۲۳ در رادیو زمانه پخش شد.
زهرا باقری شاد ـ انگیزه و هدف از آغاز این پروژه چیست؟ از چه زمانی تصمیم گرفتید این پروژه را انجام دهید؟
کامران اشتری ـ موقعی که در مورد جنگ صحبت میشود، معمولاً صحبتها در رابطه با پیروزیهای جنگی، تصمیمات سیاسی و نتایج تاکتیکی و استراتژیک است و کمتر در مورد تأثیرات آن بر زندگی مردم و اینکه چگونه مردم میتوانند با وجود این شرایط، زندگی خود را با حفظ دگنیتی و کرامت انسانی ادامه دهند، صحبت میشود. متأسفانه در جنگی که ما در حال حاضر شاهد آن هستیم، هم رسانههای ایرانی و هم رسانههای خارجی بهطور گسترده درباره استراتژی نظامی دولتهای اسرائیل، آمریکا و ایران بهتفصیل صحبت کردهاند؛ اما درباره اینکه بعد از بمباران چه اتفاقی میافتد، کمتر صحبت میشود.
من شخصاً این پروژه را در واقع بهدلیل تأثیری که بمباران میناب، که در ساعت اول جنگ اتفاق افتاد و تعداد بسیار زیادی از کودکان ایرانی را تحت تأثیر قرار داد، بر من گذاشت، آغاز کردم. این موضوع برای من بسیار تکاندهنده بود؛ بهخاطر اینکه نمیتوانستم تشخیص بدهم چرا کشوری که با تمام قوانین بینالمللی مربوط به جنگ آشناست و یکی از امضاکنندگان کنوانسیونهای مختلف است، بعد از اینکه بمب را بر سر رهبر ایران خالی میکند، چنین اقدام عملیای را انجام میدهد و یک مدرسه را می زند!
بههمین دلیل، از همان روزهای اول جنگ در فوریه، جمعآوری آمار و ارقام را آغاز کردم. در مقطعی به این نتیجه رسیدم که درباره پیامدهای جنگ برای مردم، چه در خارج از کشور و چه در داخل ایران، صحبت چندانی نمیشود. به همین خاطر، برای ثبت این پروژه اقدام کردم تا جامعه مدنی، فعالان حقوق بشر، کنشگران و رسانهها بتوانند تصویر ملموسی از این واقعیت داشته باشند که پس از بمباران، تازه رنج مردم آغاز میشود.
اینجا باید اضافه کنم که خوشبختانه، با وجود اینکه من نسبت به عملکرد رسانههای خارج از کشور، چه انگلیسیزبان و چه فارسیزبان، تا حدودی نگاه انتقادی دارم، سازمانهای رسانهایای هم وجود دارند که در رابطه با جنگ سکوت نکردهاند. بهطور مشخص میتوانم از رادیو زمانه نام ببرم که یکی از منابع من برای جمعآوری اطلاعاتی بوده است که در جای دیگری نمیتوانستم پیدا کنم.
اما در مجموع، اگر به قبل از جنگ دوازدهروزه ژوئن برگردیم، میبینیم که رسانهها، چه فارسیزبان و چه غیرفارسیزبان، درباره ابعاد مختلفی که جنگ میتواند داشته باشد، از جمله تأثیرات سیاسی، اقتصادی و ژئوپولیتیکی آن، صحبت میکردند؛ اما درباره اینکه مردم غیرنظامی در میانه جنگ قرار دارند و با وجود اینکه جنگ وجود دارد، خود جنگ نیز قوانین مشخصی دارد، کمتر صحبت میشد.
بر اساس کنوانسیون ژنو و کنوانسیونهایی که ایران، آمریکا و اسرائیل امضا کردهاند، انتظارات مشخصی درباره چگونگی پیشبرد جنگ وجود دارد. متأسفانه پس از آغاز مرحله دوم جنگ در فوریه سال گذشته، با وجود انتشار اخبار مربوط به جنگ، رسانهها، دستکم رسانههای خارجی کشور ما، بهطور دقیق در این زمینه اطلاعرسانی نکردهاند.کنوانسیون ژنو بهطور مشخص مجموعهای از قوانین بسیار روشن برای جنگها تعیین کرده است؛ قوانینی که به سلیقه این کشورها وابسته نیستند و ارتباطی با ترجیحات آنها ندارند. این قوانین را تمام کشورهای جهان امضا کردهاند و حتی کشورهایی که آنها را امضا نکرده باشند نیز وظیفه دارند آنها را اجرا کنند.
حجم خسارات واردشده به ایران، بهخصوص به مردم ایران و امکاناتی که مردم باید بتوانند از آنها استفاده کنند، در پژوهشهای من آنقدر سنگین است که فکر میکنم وقتی فرصت مناسبی داشته باشیم و با نگاه دقیقتری به این موضوع بپردازیم، متوجه خواهیم شد که اتفاقات بسیار وحشتناکی در داخل ایران رخ داده است؛ از جمله میناب که البته تنها نمونه این اتفاقات نیست.اما درباره اینکه چرا رسانهها در جریان این جنگ، آنطور که باید، گزارشگری نکردند، میتوانم به موارد مختلفی اشاره کنم. یکی از مسائل، رفتار جمهوری اسلامی در دستکم چهار دهه گذشته است که تمام امکانات داخلی را برای فعالیت رسانههای اصیل و مستقل از بین برده است. از سوی دیگر، رسانههای خارج از کشور نیز، که در واقع از یک منظر بسیار تأثیرگذار هستند، شرایطی را به وجود میآورند که اطلاعات دقیق بازنشر نشود. این مسئله دلایل مختلفی دارد. بخشی از رسانهها به حمایت مالی دولتهای مختلف وابسته هستند که این وابستگی برایشان مشکلاتی ایجاد میکند. بخشی دیگر تجربه کافی در زمینه گزارشگری در شرایط جنگی ندارند و بخش دیگری از این مسئله نیز به اپوزیسیونی برمیگردد که علیه جمهوری اسلامی فعالیت میکند. فضای حاکم در روزهای نخست جنگ بهاندازهای آشفته بود که ایستادن در مقابل این جنگ، در واقع بهصورت خودکار بهعنوان طرفداری از جمهوری اسلامی تلقی میشد.
من باید اینجا دستکم درباره خودم بگویم که دیدگاه من درباره جمهوری اسلامی در صدها مقاله و در جاهای مختلف مطرح شده است. اما مخالفت من با جمهوری اسلامی که ایرانیها را بهصورت سیستماتیک از تمام حقوق بشریشان، که در سراسر جهان به رسمیت شناخته شدهاند، محروم کرده است به این معنا نیست که باید طرفدار جنگ باشم.
فکر میکنم رسانههای ایران هنوز درک دقیقی از این موضوع ندارند که جنگ صرفاً میان دو کشور نیست و تأثیرات بسیار گستردهای دارد که میتواند سالهای سال یک جامعه را دچار آسیب و زخم کند.
شما تأکید زیادی دارید که پروژهتان مستقل است. در واقع، این تأکید بسیار هم به جا است و اهمیت دارد که مخاطبان این موضوع را بدانند. چقدر امیدوار هستید که فعالیت پروژههای مستقلی مانند پروژه شما واقعاً بتواند کلیشه جنگطلبانهای را که رسانهها، بهویژه بیشتر رسانهها، ایجاد کردهاند، بشکند؟
این سؤال خیلی خوبی است. سؤال بسیار پیچیدهای است و پاسخدادن به آن هم دشوار است البته. من از موضع دادگاه به موضوع نگاه نمیکنم و قصد ندارم میان رسانههایی که درباره جنگ مینویسند و رسانههایی که سکوت کردهاند، قضاوت کنم. وقتی این پروژه را راهاندازی کردم، هدفم به دادگاه کشاندن کسی نبود.
هدف من این است که به مردم ایران و همه فعالان بگویم که حتی اگر جنگی وجود داشته باشد، بهخصوص با توجه به تأثیراتی که جنگ در جریان جنگ جهانی دوم به همراه داشت، تمام جهان به نتایج مشترکی رسیده است؛ از جمله اینکه باید مجموعهای از قوانین وجود داشته باشد که بتواند از مردم محافظت کند. ما این مسئله را در دادگاه نورنبرگ و در محاکمه رهبران اصلی نازی در سال ۱۹۴۶ دیدیم. بر اساس این اصول، حتی سربازان نیز حق ندارند صرفاً به دستور فرماندهان خود دست به انجام عملیات بزنند.
هدف من از این پروژه این بوده است که امکانی برای محققان، جامعه مدنی و خبرنگاران فراهم کنم تا بتوانند خودشان بهطور مستقل این دادهها، آمار و ارقام را بررسی کنند و به نتیجه برسند. هدف من در این پروژه بههیچوجه این نبوده است که اعلام کنم در جنگ دوازدهروزه یا جنگ فوریه، جنایت جنگی (War Crime) اتفاق افتاده است؛ چراکه من در جایگاهی نیستم که بخواهم ادعاهای مربوط به جنایت جنگی را احراز و ثبت کنم.
مستندسازی پروژه کامران اشتری را در این وبسایت مییابید.
اما وقتی جمعآوری این دادهها را آغاز کردم، به نتیجه بسیار مشخصی رسیدم. این نتیجه آن بود که برخلاف ادعای آمریکا، اسرائیل و برخی رسانههای ایرانی مبنی بر اینکه این جنگ، جنگی آزادیبخش است، نتایج آن در ایران بسیار ویرانگر بوده است. بهویژه با توجه به شرایطی که جمهوری اسلامی نیز در داخل کشور به وجود آورده، مردم ایران در وضعیتی قرار گرفتهاند که هم از داخل و هم از خارج تحت فشار هستند و آسیب میبینند.
هدف این پروژه این است که به مخاطبان و افراد نشان دهد جنگ با پایان یافتنش تمام نمیشود؛ چراکه خسارات و آسیبهایی که این جنگ به وجود آورده است، تأثیرات بلندمدتی بر جامعه ما خواهد گذاشت. ما بهعنوان جامعه مدنی، رسانههای آزاد و فعالان حقوق بشر، به هر حال باید با این پیامدها مواجه شویم. این موضوع بر فعالیتهای آینده ما نیز تأثیر خواهد گذاشت. باید بررسی کنیم که مردم پس از قطعشدن آب، بمباران بیمارستانها، از بین رفتن فرودگاهها و نابودی پلهای ارتباطی، چگونه باید زندگی عادی خود را ادامه دهند.
فکر میکنم برای من سادهتر و مناسبتر این بود که چنین مجموعهای از دادهها را فراهم کنم و آنها را در اختیار دیگران قرار دهم تا بتوانند خودشان پیامدهای جنگ را بررسی کنند؛ بدون اینکه من بخواهم درباره مجموعهای از شرایط، قضاوت مشخصی ارائه دهم.
شما از بسیاری از پیامدهای وحشتناک جنگ صحبت کردید؛ از جمله کشتهشدن کودکان میناب. میدانم که در دادههایی که جمعآوری کردهاید، درباره پیامدهای دیگری مانند تخریب مراکز فرهنگی، مکانهای فرهنگی، مدارس و موارد دیگر نیز اطلاعات و دادههایی وجود دارد. میتوانید بهطور مشخص به یکی از این دادهها اشاره کنید؛ دادههایی که تأثیر آنها بر زندگی روزمره مردم مشخص شده است؟
طبق آمار و ارقامی که من جمعآوری کردهام، ۱۵۰۷ مدرسه، مرکز آموزشی، باشگاه ورزشی مستقر در مدارس یا دانشگاهها، دستکم به نوعی آسیب دیدهاند. من در اینجا نمیگویم که هر ۱۵۰۷ مورد بهطور مستقیم یا صددرصد تخریب شدهاند. در پایگاه دادهای که تهیه کردهام، تمام این موارد بهطور مشخص از یکدیگر تفکیک شدهاند.
اما حتی اگر مسئله میناب را هم کنار بگذاریم، باز به این موضوع میرسیم که فرض کنیم صد مدرسه بهطور کامل از بین رفته باشند. این مسئله بهطور مشخص بر دانشآموزان تأثیر میگذارد و برای خانوادههای آنها پیامدهای مشخصی دارد. همچنین در شهری که این خانوادهها و مدارس در آن قرار دارند، مشکلات بزرگی ایجاد میکند. تعداد زیادی از این دانشآموزان بهدلیل تخریب مدارسشان نمیتوانند به تحصیل ادامه دهند. علاوه بر این، تأثیرات روحی و روانی این اتفاقات بر این افراد را نیز باید در نظر گرفت. فکر میکنم همین موارد کافی باشد تا به این نتیجه برسیم که پیامدهای جنگ صرفاً کشتن کماندوهای یک کشور یا نابودکردن پایگاههای نظامی نیست. این پیامدها مستقیماً زندگی مردم را تحت تأثیر قرار میدهند و مردم آنها را بهطور ملموس تجربه خواهند کرد. برای من، بهعنوان یک فعال، بسیار مهم است که از یک طرف بر دقت دادهها تمرکز کنم و از طرف دیگر، تروما و آسیب روانیای را که دانشآموزان، دانشجویان و ورزشکارانی که دیگر به این امکانات دسترسی ندارند، تجربه میکنند، ثبت کنم. اینکه این اتفاقات چه تأثیرات کوتاهمدت یا بلندمدتی بر زندگی دانشآموزان میگذارند، یک مسئله است؛ اما تأثیرات روانی آنها بر جامعه ما و اختلالی که در روند تحصیل دانشآموزان ایجاد میکنند نیز بسیار مهم است. اینها جدای از پیامدهای اقتصادی موضوع است؛ چراکه منابع یک کشور از بین رفتهاند. همچنین باید به مسئله کنوانسیون ژنو اشاره کرد که قوانین مشخصی درباره هدف قرار ندادن مردم و غیرنظامیان دارد.
برای من مهم است که نشان دهم اهداف اسرائیل و آمریکا صرفاً مراکز پلیس، ایستگاههای پلیس، مراکز مرتبط با برنامه هستهای ایران یا پادگانهای نظامی نبودهاند؛ بلکه مدارس، بیمارستانها، آزمایشگاهها، موزهها، فرودگاهها، کارخانهها و بسیاری از مراکز دیگر نیز هدف قرار گرفتهاند. اگر درباره این موارد با افرادی که در محل حضور داشتهاند صحبت کنید، به این نتیجه میرسید که بسیاری از این مکانها، تأسیسات و مراکز عمومی و متعلق به مردم هستند و قوانین جنگ درباره آنها مقررات بسیار مشخصی دارد.
میدانم که جمعآوری این دادهها کار بسیار سنگین و دشواری بوده است. اما کنجکاوم بدانم که در کنار جمعآوری دادهها، با مردم هم گفتوگوهایی داشتهاید یا با افرادی که با مردم در ارتباط بودهاند صحبت کردهاید تا روایتهای مردم را نیز در اختیار داشته باشید؟
البته این وبسایت صرفاً یک پایگاه داده نیست. این وبسایت بهصورت بسیار جامع، هر حمله را بررسی و تحلیل میکند، مکان و زمان آن را مشخص میکند و تأثیرات محیطی آن را نیز مورد بررسی قرار میدهد.
اما در پاسخ به سؤال شما، باید بگویم که من از روزهای اول جنگ، بهدلیل اختلاف بسیار بزرگی که در میان جامعه ایرانی خارج از کشور درباره این موضوع وجود داشت که آیا جنگ میتواند به آزادی مردم ایران کمک کند یا برعکس، میتواند بدبختیهای ما را فشردهتر و بیشتر کند، با افراد زیادی صحبت کردم. خوشبختانه به این نتیجه رسیدم که بسیاری از ایرانیهایی که در روزهای اول یا حتی پیش از جنگ مشتاق حمله آمریکا و اسرائیل به ایران بودند و تصور میکردند این حمله به آزادی مردم ایران منجر خواهد شد، اکنون درباره پیامدهای آن فکر میکنند. در واقع، در جهان هیچ نمونه مشخصی پیدا نمیکنیم که نشان دهد میتوان با بمباران از ارتفاع دههزارمتری، مردم یک کشور را آزاد کرد. اما من بهعنوان یک فرد، فکر میکردم که از طریق این پروژه میتوانم کمک بیشتری بکنم تا اینکه صرفاً درگیر بحثهای نظری و تئوریک درباره این موضوع باشم.
هدف این پایگاه داده این نیست که به خواننده بگوید این اطلاعات را بدون بررسی بپذیرد. این دادهها باید مورد بررسی قرار بگیرند. من زمان بسیار زیادی را صرف راستیآزمایی و تایید اخبار کرده ام. خوشبختانه میتوانیم از هوش مصنوعی هم استفاده کنیم و این کار را آسان تر کرد. اما مرحله تأیید اخبار دشواریهای خاص خودش را داشته است. اگر توجه کنید، در جنگی که پس از ۲۸ فوریه آغاز شد، حملاتی صورت گرفت و گزارشهایی نیز درباره این حملات منتشر شد؛ اما فضای کافی برای پرداختن بیشتر به اخبار مربوط به حملات اولیه وجود نداشت. به همین دلیل، من احساس میکردم باید از همان ابتدا، هر گزارشی را که درباره یک حمله مشخص منتشر میشود، چه درست و چه نادرست، ثبت کنم تا بتوانم بعدها درباره آن تحقیق کنم و مشخص کنم که آیا واقعاً چنین اتفاقی افتاده است یا خیر. برای مثال، اگر به اینفوگرافیکهای پروژه نگاه کنید، میبینید که رقمی که برای میناب مطرح شده، ۱۵۵ نفر است؛ درحالیکه در داخل ایران ارقام مختلف دیگری نیز مطرح شدهاند.
این به این معنا نیست که رقم ۱۵۵ درست است و ارقامی که در ایران مطرح شدهاند، نادرست هستند. این صرفاً به این معناست که بهدلیل وجود آمار و ارقام متفاوت در داخل ایران، من رقمی را انتخاب کردهام که بر اساس اطلاعات موجود، بیشترین همخوانی را میان منابع مختلف داشته است. این فرایند در واقع به افراد امکان میدهد که صرفاً به یک حمله یا اتفاقات همان روز نگاه نکنند، بلکه بتوانند موضوع را در بستر گستردهتری بررسی کنند.
آیا این پروژه به پایان رسیده است یا همچنان ادامه دارد؟ میدانیم که پیامدهای جنگ همچنان ادامه دارند؛ بهخصوص با توجه به اینکه تحریمها و محاصره نیز ممکن است این پیامدها را تشدید کرده باشند. آیا برنامهای دارید که در این پروژه، روی موضوع پیامدهای تحریمها و محاصره نیز کار کنید؟
این پروژه در سه فاز تعریف شده است. فاز اول آن دو بخش اساسی دارد: بخش اول، جمع آوری اطلاعات و بخش دوم راستی آزمایی و تأیید صحت این اطلاعات. در حال حاضر، وظیفه من صرفاً جمعآوری این دادهها و تحقیق درباره صحت آنها بوده است. اگر به وبسایت در زمان راهاندازی آن نگاه کنید، میبینید که هنوز مقاله یا کامنت زیادی که درباره جنگ و پیامدهای آن صحبت کند، در آن وجود ندارد. فاز دوم این پروژه این است که از تعدادی متخصص دعوت کنم تا این دادهها را بررسی و راستیآزمایی کنند و از منظر موضوعات مختلف درباره آنها صحبت کنند. برای مثال، بهطور مشخص میتوانم به مسئله تخریب مراکز درمانی اشاره کنم. این مراکز درمانی ممکن است یک کلینیک دواتاقه باشند یا یک بیمارستان با دههزار یا هزار تخت. تأثیرات تخریب این دو با یکدیگر متفاوت است. زنجیره پیامدهایی که در نتیجه تخریب یک بیمارستان به وجود میآید، با پیامدهای تخریب یک کلینیک تفاوت دارد و تأثیرات هرکدام نیز بر جامعه متفاوت خواهد بود. اینکه این اتفاقات چه تأثیراتی دارند و ما باید چگونه به آنها نگاه کنیم، موضوعی است که باید در بخش دوم پروژه بررسی شود. برای مثال، اینکه آیا چنین اقداماتی بر اساس قوانین بینالمللی جنگ، نقض حقوق بشر محسوب میشوند یا خیر، از جمله موضوعاتی است که باید در این مرحله مورد بررسی قرار بگیرند. احتمال بسیار زیادی وجود دارد که این بخش از پروژه توسط افراد متخصص دیگری تولید شود. باید اضافه کنم که این پروژه، پروژه شخصی من است. من نه حتی یک ریال برای آن دریافت کردهام و نه تا زمانی که پروژه در این فاز قرار داشته، درخواست دریافت هیچ مبلغی کردهام. اما برای ادامه این پروژه به شکلی که من تصور میکنم بتواند اثربخش و مفید باشد، لازم است امکانات دیگری فراهم شود.

نظرها
نظری وجود ندارد.