Share

یک سال از قطع رابطه یکجانبه کانادا با جمهوری اسلامی گذشت. در تاریخ ۱۷ شهریور ۱۳۹۱، کانادا به طور یکجانبه و در اقدامی غیرمترقبه،  نخست سفارت خود در تهران را تعطیل و متعاقب آن کلیه کادر دیپلماتیک ایران را اخراج کرد.

The door of the Iranian embassy in Ottawa is shown Friday September 7, 2012. Canada has closed its embassy in Iran and is expelling all remaining Iranian diplomats in Ottawa. The note on the door reads: "Because of the hostile decision by the government of Canada, the embassy of the Islamic Republic of Iran in Ottawa is closed and has no choice but to stop providing any consular services for its dear citizens." THE CANADIAN PRESS/Fred Chartrand

این در حالی است که اینک در ایران دولت جدیدی به ریاست حسن روحانی به روی کار آمده ولی از اظهارات وزیر خارجه کانادا برمی‌آید وی نسبت به «تغییری جدی» در ایران پس از روی کار آمدن دولت جدید خوش‌بین نیست.

به نظر می‌رسد به رغم تحولاتی که در ایران صورت گرفته، کانادا دولت روحانی را دولتی «امتحان پس داده» نمی‌شناسند که بخواهد یا بتواند تغییرات ضروری را در سیاست خارجی ایران به وجود آورد.

وی در مصاحبه‌ای با “بی‌بی‌‌سی” فارسی گفت: «من نمی‌خواهم خیلی حرفم را تغییر بدهم. می فهمم که خیلی از مردم ایران به رییس جمهور جدید امید بسته‌اند. اما من به خوش‌بینی آن‌ها نیستم. البته خیلی خوشحال می‌شوم که پیش‌بینی‌ام اشتباه از آب درآید و شاهد یک رییس جمهور باشیم که می‌تواند تغییراتی جدی ایجاد کند.» (۱۷ شهریور ۹۲)

بی‌اعتنایی وزیر خارجه کانادا به انتخابات ایران آنگاه روشن شد که وی نتایج انتخابات ایران را به دلیل “آزاد نبودن فضای سیاسی ایران”، “بی‌معنی” دانست. البته وی بعداً این موضع خود را به دلیل مخالفت ایرانیان مقیم کانادا و حزب مخالف، با پوزش‌خواهی تغییر داد.

موضع سخت کانادا در برابر تهران آنگاه حائز اهمیت است که در نظر آوریم مقامات بریتانیا (کشوری که سفارتشان در تهران مورد هجوم و یورش قرار گرفت)، از آمادگی وزیرخارجه این کشور برای دیدار با حسن روحانی در حاشیه اجلاس آتی مجمع عمومی سازمان ملل در سال ۲۰۱۳ خبر داده‌اند.

با این حساب جای این پرسش باقی است که موضع سرسختانه اتاوا برای عدم تجدید نظر در رابطه با تهران ناشی از چیست؟

دلایل قطع رابطه

دلیل اصلی وزیرخارجه کانادا در تجدیدنظر نکردن در روابط کشورش با تهران، عدم مشاهده تغییر در ایران است. موضع او مبنی بر مشاهده نکردن هیچ “«تغییری» در سیاست خارجی ایران، ناظر به پا برجا بودن دلایلی است که یک سال پیش در اتخاذ تصمیم اتاوا برای قطع رابطه با تهران موثر بود.

به رغم جمعیت ۳۰۰ هزار نفری مهاجران ایرانی در کانادا، حجم روابط تجاری دو کشور رقم چشمگیری ندارد و چشم‌پوشی کانادا از این مناسبات با توجه به برخی تهدیدات امنیتی، دشوار نیست.

در اطلاعیه‌ای که وزارت خارجه کانادا سال پیش صادر کرده بود دلایلی به شرح زیر برای قطع رابطه با تهران برشمرده شده بود:

– جمهوری اسلامی تهدیدی برای صلح و امنیت بین‌المللی است.

– جمهوری اسلامی درحال کمک ‌رسانی به رژیم اسد است.

– جمهوری اسلامی از اجرای قطعنامه‌های شورای امنیت سازمان ملل در برنامه هسته‌ای خود امتناع می‌ورزد.

– جمهوری اسلامی با لفاظی‌های نژادپرستانه کشوری دیگر را (اسرائیل) تهدید می‌کند.

– جمهوری اسلامی ناقض معاهده وین ناظر بر حسن اجرای وظایف دیپلماتیک و همچنین مصونیت دیپلماتیک است.

جان برد وزیر خارجه کانادا

جان برد، وزیر خارجه کانادا

صراحت وزیرخارجه کانادا در دلیل نخست تا آنجا بود که در نشست بین‌المجالس در کبک کانادا (آبان ۹۱) تنها دوماه پس از قطع رابطه با تهران در حالی که نمایندگانی از مجلس ایران حضور داشتند، جمهوری اسلامی را «عمده‌ترین تهدید برای صلح و امنیت جهانی» به شمار آورد و به شدت نسبت به وضعیت وخیم حقوق‌بشر و وضعیت اقلیت‌های مذهبی، قومی و جنسی در ایران انتقاد کرد.

اتخاذ مواضع سرسختانه علیه تهران محدود به سخنان تند و تیز وزیرخارجه کانادا نیست.  کانادا یکی از چند کشور پیشتاز در اعمال تحریم‌های یکجانبه علیه جمهوری اسلامی نیز هست.

به نظر می‌رسد به رغم تحولاتی که در ایران صورت گرفته، کانادا دولت حسن روحانی را دولتی «امتحان پس داده» نمی‌شناسند که بخواهد یا بتواند تغییراتی لازم و ضروری را در سیاست خارجی ایران به وجود آورد.

مشارکت فعال در تحریم

اتخاذ مواضع سرسختانه علیه تهران محدود به سخنان تند و تیز وزیرخارجه کانادا نیست. این کشور یکی از چند کشور پیشتاز در اعمال تحریم‌های یکجانبه علیه جمهوری اسلامی نیز هست که در کنار تحریم‌های بین‌المللی، خود نیز تحریم‌های یکجانبه‌ای را علیه جمهوری اسلامی وضع کرده است. تاکنون نام ۶۰۰ شخصیت حقیقی و حقوقی از سوی کانادا در فهرست تحریم‌های کانادا قرار گرفته همچنان که ارسال بیش از ۴۰ هزار دلار به ایران (به شرط آنکه در فهرست تحریم‌ها نباشند) نیز ممنوع شده است.

در مساله نقض حقوق‌بشر، کانادا بی‌تردید در صف مقدم کشورهایی است که مشارکت فعالی در نشان دادن نقض حقوق‌بشر در ایران دارد. کشته شدن زهرا کاظمی خبرنگار ایرانی- کانادایی که در سال ۲۰۰۳ به طور مشکوکی در تهران کشته شد، موتور محرک کانادا برای موشکافی در پرونده نقض حقوق‌بشر در ایران شده است.

دلایل پنهان: تجارت ناچیز، دریافت تهدید امنیتی

به رغم حضور جمعیت قابل ملاحظه‌ای از مهاجران ایرانی در کانادا (رقمی بالغ بر ۳۰۰ هزار نفر) حجم روابط تجاری دو کشور ایران و کانادا که هر یک از مزیت‌ها نسبی خاص خود برخوردار هستند، رقم چشمگیری نیست. براساس آمار گمرک ایران حجم تجارت ایران با کانادا (دهمین اقتصاد بزرگ جهان) در سال ۲۰۱۲ تنها در حد ۱۳۰ میلیون دلار بود.

صرف نظر کردن از این حجم تجاری در حالی که کانادا برخی تهدیدات امنیتی از جمهوری اسلامی دریافت کرده، چندان برای اتاوا دشوار نبوده و نیست. یکی از جنجالی‌ترین موارد دریافت تهدید امنیتی کانادا از سوی جمهوری اسلامی، به مصاحبه حمید محمدی، رایزن فرهنگی ایران بر می‌گردد که در تیر ۹۱ با اشاره به اینکه «نسل دوم ایرانیان مقیم کانادا در مناصب گوناگون این کشور “نفوذ فراوان” دارند» گفته بود که «ایرانیان مقیم کانادا، باید از همان جایی که زندگی می‌کنند به کشور خود خدمت کنند.»

دولت کانادا که جانب سیاست واشنگتن را در حمله به سوریه گرفته، بازگشایی سفارت‌ در تهران را قرین مصلحت نمی‌بیند و در کوتاه مدت منتظر می‌ماند تا ببیند در صورت این حمله، جمهوری اسلامی دست به انتقام‌ خواهد زد یا نه.

متعاقب این مصاحبه، مقامات وزارت خارجه کانادا این سخن را «عضوگیری جمهوری اسلامی از ایرانیان مقیم کانادا» تفسیر کرده و اعلام خطر کردند «از آنجا که ایرانیان مقیم کانادا، اقوام بسیاری در تهران دارند، ممکن است از این راه مورد سوء استفاده قرار گیرند.»

ریک راث، سخنگوی وزارت خارجه کانادا همزمان تهدید کرده بود که «نیروهای امنیتی کانادا تلاش خود را برای مقابله با این تهدیدات انجام خواهند داد.»  در نتیجه آن برخی از بانک های کانادایی اقدام به مسدود کردن حساب بانکی اتباع ایرانی- کانادایی به جرم ارتباط با ایران کردند.

هم‌نوایی کانادا در حمله به سوریه

بی‌میلی اتاوا برای تجدیدنظر در مناسباتش با تهران، در حالی به نخستین سالگرد خود رسیده که این کشور در کنار ایالات متحده موافقت خود را برای تنبیه بشار اسد برای بکار بردن سلاح شیمیایی علیه مردمش اعلام داشته است. این موضع صریح کانادا در اجلاس «گروه ۲۰» که در سن پترزبورگ برگزار گردید، نقطه قوتی برای تصمیم امریکا جهت حمله به سوریه شده است.

بدیهی است کشورهای حامی حمله به سوریه، نیم نگاهی به جمهوری اسلامی دارند که آیا در صدد حمایت از اسد برخواهد آمد یا نه چرا که برای مثال این تقریبا به روالی معمول در جمهوری اسلامی تبدیل شده که در صورت تصمیم به انتقامگیری، حمله به اماکن دیپلماتیک و نقض کنوانسیون وین یکی از راه های متعارف است. پرواضح است در چنین شرایطی که اتاوا جانب سیاست واشنگتن را در حمله به سوریه گرفته، فکر بازگشایی سفارت شان در تهران را قرین مصلحت نمی‌بیند.

نتیجه

به شرحی که گفته شد هرگونه احتمال در تجدید روابط تهران- اتاوا در گرو دو دسته عواملی کوتاه‌مدت و بلندمدت است. درکوتاه مدت اتاوا منتظر خواهد ماند تا ببیند آیا در صورت حمله امریکا به بشار اسد، جمهوری اسلامی دست به انتقام‌گیری خواهد زد یا نه؟

در درازمدت نیز اگر اتاوا تهدید امنیتی از سوی تهران دریافت نکند و چنانچه چرخ تجارت خارجی ایران به گونه‌ای به چرخش درآید که مصلحت تجاری کانادا برای حضور در ایران ضروری باشد، شاید بتوان امیدوار بود که در آینده شاهد بازنگری کانادا در روابطش با تهران باشیم.

Share