Share

دولت سوریه وارد مرحله تازه‌ای شده: مرحله بازسازی. بازسازی اما فرایندی به شدت سیاسی است؛ بازسازی فرصتی است تا رژیم اسد مشروعیت از دست رفته خود را بازیابد و موقعیت خود را تثبیت کند. وانگهی، همچون جنگ نظامی، صحنه بازسازی سوریه از وجود بازیگران خارجی خالی نیست.  برای هم‌پیمانان خارجی‌ اسد، از جمله ایران، این مرحله می‌تواند به لحاظ اقتصادی و سیاسی بسیار مفید و پرسود باشد.

در جنگ خونین و دنباله‌دار سوریه، فضای مانور برای “انسان دوستی” بسیار محدود بوده است. طرفین متخاصم تنها با توجه به استراتژی‌های نظامی و اهداف سیاسی‌شان، دسترسی مردم به کمک‌های انسان‌دوستانه امکان‌پذیر یا ناممکن می‌کنند.

به طور کلی، توزیع کمک‌های خارجی برای رژیم سوریه، ابزاری برای پاداش دادن به وفاداران و مجازات کردن مخالفان است. بخشی از جامعه سوریه نیز به خاطر همین کمکها به اسد وابسته‌تر شده است، و این خود مانعی بر سر شکل‌گیری یک نظم سیاسی بدیل است.

مأموریتی بزرگ و خطیر

در ۶ سال اخیر، تولید ناخالص داخلی سوریه در مجموع ۲۲۶ میلیارد دلار کاهش یافته است. نیمی از مردم به علت جنگ آواره شده‌اند و زیرساختهای شهری آسیب‌های شدیدی را متحمل شده‌اند. بانک جهانی در گزارشی سال ۲۰۱۷ خود اعلام کرد که تا ۲۷ درصد خانه‌ها در مناطق شهری یا ویران شده یا آسیب دیده‌اند. در این گزارش سرمایه مورد نیاز برای بازسازی بین ۲۰۰ تا ۳۵۰ میلیارد دلار تخمین زده شده است.

آن طور که به نظر می‌رسد، فرایند بازسازی کشور نیز تابع منطق جنگ شده است. دولت اسد بازسازی را میان‌بری برای افزایش مشروعیت و تثبیت قدرت خویش تلقی می‌کند. بازسازی فرصتی برای تعییر چشم‌انداز و نقشه شهری در مناطق مهم سوریه، و از این طریق، امکانی برای تثبیت قدرت سیاسی موجود است. علاوه بر بازیگران محلی، قدرت‌های خارجی نیز تلاش می‌کنند از این فرصت برای تحکیم جای پای خود را در آینده سوریه استفاده کند.

بازسازی همچون ابزاری سیاسی برای دولت اسد

مسأله اصلی بازسازی به نحوه اولویت‌بندی شهرها و محله‌ها مربوط می‌شود، به اینکه چگونه و برای چه کسانی ساختمان‌ها و خانه‌ها از نو ساخته می‌شوند؟ فرایند تصمیم‌گیری در مورد این پروژه‌ها‌ چگونه است؟ و این پروژه‌ها به دست چه نیروهایی اجرا خواهد شد؟

ذیل مبحث بازسازی، اینها پرسش‌‌هایی قابل توجه و معنادار در هر کشوری هستند که به تازگی یک جنگی داخلی را از سر گذارنده است؛ اما در مورد سوریه که بازسازی در غیاب یک مصالحه اجتماعی و توافق سیاسی فراگیر شروع شده، مطرح کردن این مسائل ضروت دوچندان پیدا می‌کند.

بازسازی یک کشور بعد از جنگ، به شکلی متعارف شامل اموری مثل احداث ساختمانها و زیرساختها، بهبود اقتصادی، اصلاح ساختار سیاسی و مصالحه اجتماعی است. در سوریه، اما بیم آن وجود دارد که بخش عمده‌ای از فرایند ساخت و ساز قبل از نهایی شدن مذاکرات صلح صورت پذیرد.

در پروژه‌های اصلی‌ای که برای بازسازی مناطق مسکونی دمشق، حمص و حلب در سال گذشته اجرا شده‌اند، می‌توان نشانه‌هایی آشکار حاکی از سیاسی‌شدن این فرایند مشاهده کرد.

از هم اکنون می‌توان دید که چگونه این فرایند، سازوکار موثری را برای حکومت به وجود آورده تا متحدان محلی‌اش را تقویت کند و پاداش دهد.

همکاری برای بازسازی، محدود به شرکای دولت

اهداف سیاسی اسد در دوران بازسازی بدواً به دو روش اصلی تأمین می‌شوند: نخست، با اعطای مستقیم مناقصه‌های بازسازی به مقامات محلی، سازمان‌های غیردولتی تحت حمایت حکومت، پیمانکاران خصوصی و شرکای محلی در بخشهای نیمه خصوصی-نیمه عمومی. اعطا پروژه‌ها تابع منطق تشویق و پاداش‌دهی به وفاداران و متحدان سیاسی است.

دوم، با درخواست از بازیگران بین‌المللی که تنها با شرکای داخلی و محلی مورد تأیید دولت کار کنند. حکومت راه و روش مؤثری برای جلب رضایت سرمایه‌گذاران و شرکای خارجی خواستار “محلی شدن”، در عین حفظ قدرت و کنترل خود، یافته‌ است.

دولت همچنین درصدد بازسازی شهرک‌های غیررسمی است، از جمله در بساتین الرازی، منطقه‌ای در دمشق. در این منطقه، که یک محل اسکان غیررسمی بوده است، پروژه‌ای چندین میلیون دلاری برای سکونت بیش از ۶۰ هزار نفر، در حال اجرا است.

آوارگی و سلب مالکیت دائمی؟

خصلت مدرن پروژه‌هایی مانند پروژه بساتین الرازی — که در برگیرنده ساختمان‌هایی با ارتفاع بلند هستند— مشکلات و مسائلی را به طور بالقوه ایجاد می‌کنند؛ نخست اینکه، اجرای این طرحها به ناگزیر با تخریب و تغییرشکل سیما نقشه و چشم‌انداز شهری فعلی مناطق می‌شود. بازسازی، از این بابت، می‌تواند تأثیر شدیدی بر زندگی ساکنان فعلی/قبلی داشته باشد؛ به خصوص بر روی شمار عمده‌ای از آنان که به علت جنگ آواره شده‌اند.

پاکسازی این مناطق برای توسعه مجدد، این ترس و نگرانی را نزد جمعیت آواره به وجود آورده که آوارگی و سلب مالکیت از آنها دائمی گردد، هم به دلیل تخریب خانه‌هایشان و هم به خاطر از دست دادن حق مالکیت‌شان بر خانه‌ها.

بساتین الرازی صرفاً یکی از دهها مناطق سکونت غیررسمی‌ای است که برای بازسازی و توسعه مد نظر قرار گرفته‌ است؛ این مناطق، واقع در دمشق، حلب و حمص، درعین حال از فقیرنشین‌ترین و جنگ‌زده‌ترین نقاط سوریه‌ هستند.

وانگهی، مناطقی مثل بساتین الرازی در دمشق، جوره الشیاح در حمص و الی آخر، که در مرکز طرح‌ها و پروژه‌های بازسازی قرار دارند، مناطقی هستند که بدواً محل سکونت مخالفان بوده‌اند. ۶. ۳ میلیون آواره داخلی در سوریه از این واهمه دارند که هدف از این بازسازی‌ها چیزی جز کنترل جمعیت و تثبیت قدرت نباشد.

در این گونه موارد، بازسازی بیش از آنکه موجب کاهش میزان کشمکش اجتماعی شود، آن را تشدید خواهد کرد؛ در عین حال، موجب آسیب‌پذیر بیشتر قشری در جامعه می‌شود که پیش از آن نیز زندگی متزلزلی دارند. به عبارت دیگر، سیاست‌های بازسازی اثرات سیاسی انضمامی و ملموسی دارد، و می‌تواند تمهیدی برای حاشیه‌ای ساختن نظامند بخشی از جامعه در سوریه، و حمایت نظامند از بخش دیگری از آن باشد.

گزارش الجزیره در مورد فرایند بازسازی سوریه

راه دیگر دولت برای بهره‌برداری سیاسی از فرایند بازسازی به بازیگران خارجی‌ای مربوط می‌شود که قرار است در سوریه سرمایه‌گذاری کرده یا در فرایند آن شرکت کنند. بازسازی می‌تواند میانجی‌ و وجه‌المصالحه‌ای باشد تا به واسطه آن، بازیگران خارجی آزادی عمل دولت اسد را تضمین و تأیید کنند.

به همین دلیل است که دولت سوریه مکرراً اعلام کرده که از ایفا نقش چین، روسیه، هند و ایران در فرایند بازسازی استقبال می‌کند. این کشورها برخلاف اتحادیه اروپا کمک‌های خود را مشروط به اصلاحات سیاسی در سوریه نکرده‌اند. به لطف کمک این هم‌پیمانان، به خصوص ایران و روسیه، عملی ساختن و پیشبرد برنامه‌های ساخت و ساز دیگر مشروط به اصلاحات و تغییرات بنیادین سیاسی نخواهد بود.

رابطه بین بازساری، حکمرانی و قدرت برای بازیگران خارجی بسیار مهم است. حتی در جریان میان مذاکرات آتش‌بس و صلح نیز قدرت‌های خارجی تلاش می‌کنند از طریق بازسازی، حوزه نفود خود را در سوریه تثبیت کنند.

سرمایه‌گذاری برای نفوذ سیاسی در آینده

به عنوان مثال، ترکیه در حال سرمایه‌گذاری برای بازسازی زیرساختهای ویران شده الباب، در حلب، است، و حتی اعلام کرده که طرح ساخت حومه‌ای تازه را در این منطقه ریخته است. ترکیه امیدوار است افراطی‌های موجود در منطقه را بدین طریق بیرون رانده و پناهجویان مستقر در غازیان تپه را به خانه‌های خود برگرداند؛ این برنامه صرفاً به تثبیت موقعیت کنونی ترکیه در منطقه نمی‌انجامد، بله در عین حال، به نفوذ سیاسی این کشور در آینده سوریه نیز کمک خواهد کرد.

همزمان که بازسازی به پیش می‌رود، مخالفان سابق اسد نیز مانند ایلات متحده آمریکا و اتحادیه اروپا با یک دوراهی مواجه شده‌اند: یا سرمایه‌گذاری در بازسازی و الغای هرگونه محدودیت و پیش‌شرط در کمک‌رسانی (و در واقع، کمک به تثبیت اسد)، و یا سرباززدن از هرگونه مشارکتی در فرایند بازسازی و درنتیجه پذیرش مخاطره کاهش بیشتر نفوذشان در منطقه.
گروه‌ها و شرکت‌های فعال در توسعه بین‌المللی، برای کار در فضای پیچیده سوریه با مشکلات مشابهی مواجه‌اند. اگرچه ضرورت بازسازی غیرقابل انکار است، اما باتوجه به خشونت جاری و مداوم در منطقه، دولت می‌تواند از بازسازی به عنوان سلاحی برای تحت فشار قرار دادن مخالفان خود و پاداش به هم‌پیمانان خود استفاده کند.

فرایند بازسازی زیرساخت‌های کشور، اگر جدا از مذاکرات سیاسی برای رسیدن به صلح و راهکاری مناسب برای ترمیم تاروپود ازهم دریده جامعه سوریه صورت پذیرد، اثری بسیار منفی‌‌ بر روی بخشهای آسیب‌دیده جامعه سوریه خواهد گذاشت و باعث خواهد شد روند گفتگوهای صلح کند شده و به تأخیر بیفتند.

منبع: قنطره


در همین زمینه:

Share