افزایش بهای نفت در سایه ناآرامی‌ها در ایران و وابستگی عمیق چین به نفت تحریمی جمهوری اسلامی

افزایش تنش‌های ژئوپلیتیکی در خاورمیانه، به‌ویژه ناآرامی‌های داخلی ایران و تهدیدهای تازه ایالات متحده آمریکا، بار دیگر بازار جهانی نفت را ملتهب کرده است.

قیمت نفت در معاملات روز سه‌شنبه ۲۳ دی / ۱۳ ژانویه با رشد قابل توجهی همراه شد؛ رشدی که بیش از هر چیز ناشی از نگرانی‌ها درباره احتمال اختلال در عرضه نفت ایران، یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان اوپک، ارزیابی می‌شود. این تحولات در حالی رخ می‌دهد که چین، بزرگ‌ترین واردکننده نفت جهان، بیش از هر کشور دیگری به نفت ایران وابسته است و هرگونه وقفه در صادرات تهران می‌تواند پیامدهای اقتصادی و سیاسی گسترده‌ای برای پکن به‌همراه داشته باشد.

بر اساس گزارش رویترز، بهای نفت برنت دریای شمال با افزایش ۱,۰۶ دلاری، معادل ۱,۷ درصد، به ۶۴,۹۳ دلار در هر بشکه رسید و به بالاترین سطح خود از اواسط ماه نوامبر نزدیک شد. نفت خام وست تگزاس اینترمدیت آمریکا نیز با رشد ۱,۰۲ دلاری یا ۱,۷ درصدی، در سطح ۶۰,۵۲ دلار معامله شد.

تحلیلگران معتقدند بازار نفت در حال لحاظ کردن «حق بیمه ژئوپلیتیکی» است؛ مفهومی که به افزایش قیمت‌ها در واکنش به ریسک‌های سیاسی و امنیتی اشاره دارد.

جان ایوانز، تحلیلگر شرکت «پی‌وی‌اِم اویل اَسوشیتس» (PVM Oil Associates)، شرکت بین‌المللی فعال در حوزه تحلیل، مشاوره و کارگزاری بازار نفت و انرژی، می‌گوید بازار نفت در برابر محرک‌های ژئوپلیتیکی نوعی پوشش قیمتی ایجاد کرده است. به‌گفته او، احتمال کنار گذاشته شدن صادرات نفت ایران، مشکلات عرضه در ونزوئلا، تداوم جنگ روسیه و اوکراین و حتی برخی تنش‌های سیاسی در مناطق دیگر، همگی در شکل‌گیری این روند نقش دارند.

ایران که یکی از تولیدکنندگان اصلی اوپک محسوب می‌شود، در هفته‌های اخیر شاهد بزرگ‌ترین اعتراضات ضد حکومتی خود طی سال‌های گذشته بوده است. سرکوب معترضان، که به‌گفته گروه‌های حقوق بشری صدها کشته و هزاران بازداشتی برجای گذاشته، واکنش تند واشنگتن را در پی داشته است. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، ضمن هشدار درباره احتمال اقدام نظامی، اعلام کرده هر کشوری که با ایران تجارت کند، مشمول تعرفه ۲۵ درصدی بر مبادلات خود با آمریکا خواهد شد؛ تهدیدی که به‌طور مستقیم چین را هدف قرار می‌دهد، زیرا بخش عمده نفت صادراتی ایران راهی این کشور می‌شود.

با وجود این، برخی تحلیلگران تردید دارند که آمریکا در شرایط کنونی، پس از دستیابی به نوعی آتش‌بس تجاری با چین، بخواهد بار دیگر با اعمال تعرفه‌های جدید، روابط اقتصادی دو کشور را متشنج کند. استراتژیست‌های بانک «آی‌ان‌جی» (ING)، گروه بانکی و خدمات مالی بین‌المللی هلندی، معتقدند واشنگتن ممکن است در اعمال فشارهای بیشتر بر پکن محتاط‌تر عمل کند.

در همین حال، ناآرامی‌ها در ایران و ونزوئلا باعث شده فاصله قیمتی نفت برنت با شاخص نفت دُبی، به‌عنوان معیار نفت خاورمیانه، به بالاترین سطح خود از ماه ژوئیه برسد. بانک بارکلیز برآورد کرده است که ناآرامی‌های ایران به‌تنهایی حدود ۳ تا ۴ دلار در هر بشکه «حق بیمه ریسک ژئوپلیتیکی» به قیمت نفت افزوده است.

از سوی دیگر، بازارها هم‌زمان با احتمال بازگشت نفت ونزوئلا به بازار جهانی نیز دست‌وپنجه نرم می‌کنند. پس از کنار رفتن نیکولاس مادورو، رئیس‌جمهور ونزوئلا از قدرت، ترامپ اعلام کرده کاراکاس آماده است تا سقف ۵۰ میلیون بشکه نفتِ مشمول تحریم‌های غرب را به ایالات متحده تحویل دهد. در این میان، شرکت‌های بزرگ بازرگانی نفت در جهان توانسته‌اند زودتر از غول‌های انرژی آمریکا، جای پای خود را در جریان نفت خام ونزوئلا محکم کنند.

در این فضای پرریسک، چین بیش از هر کشور دیگری در معرض پیامدهای اختلال احتمالی عرضه نفت ایران قرار دارد.

طبق داده‌های شرکت تحلیلی کپلر (Kpler) که به‌طور تخصصی در زمینه رصد، تحلیل و پیش‌بینی جریان‌های جهانی انرژی فعالیت می‌کند، چین بیش از ۸۰ درصد نفت صادراتی ایران را خریداری می‌کند. این کشور در سال گذشته به‌طور متوسط روزانه ۱,۳۸ میلیون بشکه نفت ایران وارد کرده که معادل ۱۳,۴ درصد از کل واردات دریایی نفت خام چین بوده است.

مشتریان اصلی نفت ایران در چین، پالایشگاه‌های مستقل موسوم به «تی‌پات» هستند که عمدتاً در استان شاندونگ فعالیت می‌کنند. این پالایشگاه‌ها که حدود یک‌چهارم ظرفیت پالایشی چین را در اختیار دارند، به‌دلیل حاشیه سود پایین، به نفت ارزان ایران وابسته‌اند. نفت سبک ایران معمولاً با تخفیفی ۸ تا ۱۰ دلاری نسبت به نفت برنت به چین عرضه می‌شود؛ موضوعی که میلیاردها دلار صرفه‌جویی برای پالایشگران چینی به‌همراه داشته است.

با این حال، تشدید تحریم‌های آمریکا، از جمله اعمال جریمه علیه چند پالایشگاه مستقل چینی، خرید نفت ایران را برای برخی از این شرکت‌ها پرریسک‌تر کرده است. در واکنش، ایران حجم قابل توجهی نفت را در مخازن شناور ذخیره کرده و به‌گفته کپلر، میزان نفت روی آب این کشور به معادل حدود ۵۰ روز تولید رسیده است.

پکن تحریم‌های آمریکا علیه ایران را به‌رسمیت نمی‌شناسد و تجارت نفت با ایران را قانونی می‌داند. با این حال، برای دور زدن تحریم‌ها، نفت ایران اغلب با برچسب کشورهایی مانند مالزی یا اندونزی وارد چین می‌شود؛ به‌گونه‌ای که آمار رسمی گمرک چین از سال ۲۰۲۲ تاکنون واردات مستقیم نفت از ایران را نشان نمی‌دهد.

تلاقی ناآرامی‌های سیاسی، تهدیدهای تحریمی و وابستگی عمیق چین به نفت ارزان ایران، چشم‌انداز بازار جهانی نفت را با ابهام و نوسان بیشتری همراه کرده است؛ وضعیتی که می‌تواند در ماه‌های آینده همچنان بر قیمت‌ها سایه بیندازد.