گذار با امضای بیگانه؟

در هیاهوی روزهایی که ناوها به راه افتاده‌اند و دوباره بیش‌از‌پیش بر طبل جنگ کوبیده می‌شود، خطرناک‌تر از خود جنگ اصلاً خیالِ فریبندۀ «میان‌بُرِ رهایی» است.

تاریخ معاصر با سماجتی تلخ تکرار کرده است که اگر حمله‌ای خارجی به گذار از نظم سیاسی مستقر بینجامد، موتور تغییر نه در دست جامعه که در اختیار قدرت مداخله‌گر خارجی خواهد بود. چنین عاملیتی، حتی اگر با زبان نجات و حقوق بشر سخن بگوید، به همان اندازه عاملیت مردمی را از کار می‌اندازد که امروز از فقدانش رنج می‌بریم، زیرا زمان و جهت و حدود تغییر از بیرون تعیین می‌شود نه از دل کشاکش اجتماعی و کنش جمعی درون کشور.

در این سناریو اصولاً انتخاب حاکمان بعدی نیز فقط از بیرون به عمل می‌آید. مسئلۀ محوری امروز ما، یعنی گسست قدرت از رأی و ارادۀ مردم، حل نمی‌شود بلکه صرفاً تغییر چهره می‌دهد. حاکمانی که با چتر حمایت خارجی بر زمین ایران فرود می‌آیند، ناگزیر به صاحبِ همان چتر پاسخ‌گو خواهند بود نه به جامعه‌ای که هزینۀ ویرانی را پرداخته است. بدین‌ترتیب، فقدان حاکمیت مردمی نه رفع که بازتولید می‌شود، اما این‌بار با مهر و امضای قدرتی دیگر.

گذارِ متکی به زور ذاتاً خشونت‌بار است. خشونتِ بنیان‌گذار نه نوید دموکراسی می‌دهد و نه مژدۀ عدالت و آزادی، بلکه چرخه‌ای از انتقام و امنیتی‌سازی و تعلیق حقوق شهروندی را نهادینه می‌کند. در چنین وضعی، زیرساخت‌ها از برق و گاز و آب تا بهداشت و آموزش به‌طور گسترده آسیب می‌بینند. اما ویرانی فقط به معنای تلی از آوار نیست. سخن از اختلالی عمیق‌تر از آنچه اکنون تجربه می‌کنیم در جریان زندگی روزمره است: بیمارستان‌هایی که به‌تمامی از کار می‌افتند، مدرسه‌هایی که یک‌سره تعطیل می‌شوند، معیشتی که بالکل فرومی‌پاشد و جامعه‌ای که سال‌ها زمان نیاز دارد تا دوباره بر پای خود بایستد.

افزون بر این، مداخلۀ خارجی گوهر اعتماد اجتماعی را می‌فرساید و شکاف‌های هویتی را تشدید می‌کند. سیاست ملی، به‌جای گفت‌وگو و سازش اجتماعی، بیش‌ازپیش میلیتاریزه می‌شود و وابستگی ساختاری به بیرون عملاً استقلال تصمیم‌گیری در درون را می‌بلعد. رهایی پایدار، هرچند دشوار و کُند و پرهزینه، نه از آسمانی که حامل بمب و پهپاد است بلکه از دل تقویت عاملیت جامعه و سازمان‌یابی مستقل و کنش جمعی آگاهانه و پیگیر برمی‌خیزد.

لینک مطلب در تریبون زمانه

منبع اصلی: کانال تلگرام محمد مالجو