آنچه از گزارش‌ها درباره سرکوب با تسلیحات دارویی ـ شیمیایی در اعتراضات ایران می‌دانیم

ابعاد سرکوب بی‌رحمانه و قتل عام معترضان دی ماه ۱۴۰۴چنان گسترده است که گزارشگر ویژه سازمان ملل از احتمال وقوع «جنایت علیه بشریت» سخن می‌گوید و عفو بین الملل خواستار ارجاع این پرونده به شورای امنیت شده است. این در حالی‌است که برخی شواهد نشان می‌دهد در این سرکوب سازمان‌یافته صرفا به استفاده از سلاح جنگی سبک و سنگین اکتفا نشده بلکه نوعی تسلیحات دارویی نیز بکار رفته است.

رضا اکوانیان در گزارشی به نقل از شاهدان عینی اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ در شهرهای مختلف ایران نوشته است که نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی هم‌زمان با شلیک گلوله به معترضان، از گازهای اشک‌آور و سلاح‌های شیمیایی استفاده کرده‌اند که باعث بروز طیفی از آسیب‌های شدید جسمی، تنفسی و حرکتی شده است. این آسیب‌ها در مواردی معترضان را به‌طور ناگهانی زمین‌گیر کرده و فراتر از اثرات گازهای اشک‌آور متعارف توصیف شده‌اند. شاهدان از سوزش چشم و پوست، اختلال شدید تنفسی، سرفه‌های پی‌درپی، خون بالا آوردن، سرگیجه، بی‌حالی ناگهانی، از حال رفتن، از دست دادن تعادل و ناتوانی در حرکت خبر داده‌اند. در برخی روایت‌ها آمده است پس زمین‌گیر شدن معترضان در پی استنشاق مواد شیمیایی نیروهای سرکوب به آنان تیراندازی می ‌کردند.

در سبزوار، ویدیوها نشان می‌دهد نیروهای امنیتی از سلاح‌های غیرمتعارف و خودروهای مجهز با علامت هشداردهنده مواد خطرناک استفاده کرده‌اند. در اصفهان، شهروندان از پرتاب گازهای شیمیایی همراه با تیراندازی مستقیم و بوی ترکیبی شبیه فلفل، کلر، وایتکس و سرکه خبر داده‌اند که باعث سرفه شدید، بی‌حالی و حتی تاول و سوختگی شده است. برخی شاهدان دستگاه‌های ناشناسی را گزارش کرده‌اند که بدون صدای شلیک، مواد رنگی و دودزا پرتاب می‌کرد.

در تهران، پرتاب پی‌درپی گاز و استفاده از سلاح‌های شیمیایی گزارش شده که باعث خفگی، سوزش شدید چشم و لب‌ها، ناتوانی در حرکت و بی‌حالی شده است. شاهدان از حضور گسترده ماموران نظامی، بسیج و لباس‌شخصی همراه با خودروهای انتقال مجروحان و پیکرهای کشته‌شدگان خبر داده‌اند. همچنین گزارش‌ها حاکی از تیراندازی مستقیم به معترضان، از جمله کودکان و زنان باردار، و کمین ماموران پشت در خانه‌ها بوده است.

در شیراز، کرمان، مرودشت و فسا، شهروندان علائمی مانند استفراغ، سرگیجه، تورم بدن، تاری دید، ضعف عضلانی، اختلال ریتم ضربان قلب و علائم عصبی گزارش کرده‌اند. گازهای شلیک‌شده با گاز اشک‌آور متعارف تفاوت داشته و باعث تاول، سوختگی، گرفتگی صدا و آثار طولانی‌مدت جسمی و عصبی شده‌اند. به‌طور کلی شواهد نشان می‌دهد که گازها و سلاح‌های شیمیایی مورد استفاده اثرات شدید، طولانی‌مدت و ناتوان‌کننده داشته‌اند و هم‌زمان با تیراندازی مستقیم، زمین‌گیر شدن معترضان را تسهیل کرده‌اند.

انتشار تصاویری از نیروهای امنیتی مجهز به ماسک‌ و تجهیزات محافظت شیمیایی یا ضد گاز و همچنین خودروی‌های نامتعارف  در بروجرد نیز گمانه‌زنی‌ها در این زمینه را دامن زده است.

دو سیاستمدار اروپایی نیز ادعا کرده‌اند که در حین سرکوب اعتراضات جمهوری اسلامی از گازهای شیمیایی استفاده کرده است. ​​بیل رامل، معاون پیشین وزیر خارجه بریتانیا، ۲۷ دی به شبکه جی‌بی‌نیوز گفت بر پایه یک «گزارش معتبر» نشانه‌هایی وجود دارد که جمهوری اسلامی ممکن است برای سرکوب اعتراضات اخیر از مواد شیمیایی یا سمی استفاده کرده باشد. بارت گروت هاوس نماینده هلند در پارلمان اروپا و مدیر پیشین بخش امنیت سایبری و همچنین مسئول میز افغانستان در وزارت دفاع هلند نیز ضمن انتقاد از فرانسه، ایتالیا و اسپانیا به‌خاطر مخالفت با قرار دادن سپاه پاسداران در فهرست سازمان‌های تروریستی، جمهوری اسلامی را به استفاده از سلاح‌شیمیایی علیه معترضان متهم کرد.

بحث استفاده از مواد شیمیایی-دارویی به عنوان سلاح توسط جمهوری اسلامی از طی چند سال گذشته در محافل رسانه‌ای و پژوهشی غرب مورد توجه ویژه‌ای قرار گرفته است.  مؤسسه «علوم و امنیت بین‌المللی» (ISIS) در گزارشی اعلام کرده است که ایران تحقیقاتی را بر روی عوامل شیمیایی مبتنی بر دارو—به‌ویژه فنتانیل و مدوتومیدین—انجام داده است. همچنین وزارت امور خارجه آمریکا در گزارش سالانه ۲۰۲۳ خود به فعالیت‌های پژوهشی مرتبط با این مواد در برخی دانشگاه‌ها و مراکز وابسته به نهادهای نظامی ایران از جمله دانشگاه امام حسین و دانشگاه صنعتی مالک اشتر اشاره کرده است. در گزارش دیگری که در دوران نخست ریاست جمهوری ترامپ منتشر شده  با اشاره به مواد عرضه شده به وسیله وزارت دفاع ایران و شرکت های وابسته مانند «مجتمع شهید میثمی»، اعلام کرده که ایران درباره توانایی خود برای تولید مواد شیمیایی با کاربری ضد شورش مانند نارنجک های دودزا، تجهیزات دودزا و اسپری های سوزاننده را به دبیرخانه کنوانسیون منع تسلیحات شیمیایی اطلاع رسانی نکرده است.

این گزارش‌ها در واقع از نشریهٔ مؤسسهٔ تحقیقات ضد تروریسم آکادمی ارتش ایالات متحده (CTC West Point) نشات می‌گیرد که در اکتبر ۲۰۲۴. مقاله‌ای با عنوان «ضربهٔ تاکتیکی تهران: ساخت سلاح از ترکیبات دارویی» منتشر کرد. مقاله‌ای بعداً در سایت «The Washington Institute» نیز بازنشر شد. این مقاله که بر اساس گزارش‌های از طبقه‌بندی خارج شده سیا استوار است، تاریخچه استفاده عراق از سلاح‌های شیمیایی علیه ایران، توسعه و استقرار سلاح‌های شیمیایی توسط ایران و نگرانی‌هایی مبنی بر اینکه ایران PBA های تسلیحاتی را در اختیار شرکا و نیروهای نیابتی خود قرار داده است را بررسی می‌کند.

 بر پایه این تحقیق، از اوایل دههٔ ۱۹۸۰، جامعهٔ اطلاعاتی ایالات متحده دیتاهایی را جمع آوری کرده  که ایران از طریق آن‌ها سلاح‌های شیمیایی را برای به‌کارگیری تاکتیکی در میدان نبرد (مقصود نویسنده احتمالا جنگ ایران-عراق است) مورد استفاده قرار داده است. در این مقاله عنوان شده بو « در حالی‌ که نیروهای نیابتی ایران در سراسر منطقه ویرانی به‌بار آورده‌اند، مقام‌های آمریکایی نگران‌اند که تهران ممکن است پیشاپیش عوامل داروییِ تسلیحاتی شده (PBA) را در اختیار شماری از شرکا و نیروهای نیابتی خود قرار داده باشد. چنین قابلیتی، اگر به‌صورت تاکتیکی در میدان نبرد به‌کار گرفته شود، می‌تواند انجام عملیات‌های فرامرزی یا آدم‌ربایی‌هایی مشابه حملات ۷ اکتبر را امکان‌پذیر سازد. با توجه به فضای ملتهب منطقه پس از ترور هدفمند حسن نصرالله، رهبر حزب‌الله، و در پی آن آغاز عملیات زمینی اسرائیل علیه زیرساخت‌های حزب‌الله در امتداد مرز، و نیز حملهٔ موشکی بالستیک ایران به اسرائیل، نگرانی‌ها دربارهٔ استفاده از چنین سلاح‌های شیمیاییِ تاکتیکی در سطح بالایی قرار دارد.»

این مقاله سپس به ماجرای حملات شیمیایی عوامل ناشناس به  چندین مدارس دخترانه در سراسر ایران در جریان جنبش «زن، زندگی،آزادی» اشاره کرده و افزوده است «در داخل کشور نیز روزنامه‌نگاران ایرانی مسمومیت هزاران دخترِ مدرسه‌ای را بررسی کرده‌اند؛ به‌گونه‌ای که برخی، علائم مشاهده‌شده را نشان‌دهندهٔ دخالت عوامل داروییِ تسلیحاتی شده می‌دانند.»

اسناد سازمان سیا نشان می‌دهد ایران در سال ۱۹۸۷ حدود ۱۰۰ تن عامل شیمیایی ــ عمدتاً گاز خردل ــ تولید و پیش‌بینی کرده بتواند تا سال بعد این میزان را دو برابر کند. در این گزارش آمده است که از آوریل ۱۹۸۷، ایران چندین حملهٔ شیمیایی محدود با استفاده از گاز خردل و یک عامل شیمیایی ناشناخته که موجب سوزش شدید ریه می‌شود، انجام داده است. سیا تأکید کرده که این اقدامات خودسرانه نبوده، بلکه نتیجهٔ تصمیم آگاهانهٔ سیاست‌گذاران ایرانی برای توسعه و به‌کارگیری عوامل شیمیایی بوده است؛ تصمیمی که عمدتاً در واکنش به حملات شیمیایی عراق اتخاذ شده است.

رویدادی که توجه ایران را به پیگیری جدی‌تر برنامه‌ای برای سلاح‌سازیِ هدفمند داروهای دوکاربرده به‌عنوان عوامل ناتوان‌کننده جلب کرد، سال ۲۰۰۲ رخ داد وقتی نیروهای ویژهٔ روسیه یک گاز شیمیاییِ مبتنی بر دارو را به داخل سالن تئاتری در مسکو پمپاژ کردند؛ جایی که شبه‌نظامیان چچنی صدها نفر را به گروگان گرفته بودند. نیروهای روس کنترل سالن را به دست گرفتند و مهاجمان را از پا درآوردند، اما حدود ۱۲۰ گروگان نیز در جریان این عملیات بر اثر استنشاق این گاز که گفته می‌شود نوعی مشتق فنتانیل بوده است، جان باختند. همان ماده‌ای که گمان می‌رود در جریان حملات شیمیایی به مدارس دخترانه در ایران از آن استفاده شده باشد.

مقاله سپس به ادعای مقام‌های اسرائیلی و آمریکایی اشاره دارد که  پس از حمله به تئاتر مسکو، سپاه پاسداران و وزارت دفاع ایران تلاش‌هایی را برای توسعهٔ سلاح‌های شیمیایی و مهماتِ حامل آن‌ها آغاز کردند؛ مهماتی که عمدتاً شامل نارنجک‌ها و گلوله‌های خمپاره می‌شد و قرار بود به‌صورت تاکتیکی در میدان نبرد به‌کار گرفته شوند. به گفتهٔ این کارشناسان، از همان ابتدا هدف این بود که چنین عوامل داروییِ سلاح‌سازی‌شده‌ای در اختیار شرکایی مانند حکومت سوریه و گروه‌های نیابتی، از جمله شبه‌نظامیان شیعهٔ عراق و حزب‌الله لبنان، قرار گیرد. این سلاح  پس از استنشاق، موجب از دست رفتن کامل هوشیاری قربانیان می‌شوند و به نیروهای استفاده‌کننده اجازه می‌دهند به‌سرعت و بی‌سروصدا پیشروی کنند و یا افراد بی‌هوش‌شده را به اسارت بگیرند.

در این مقاله همچنین ادعا شده در ۳۱ اکتبر ۲۰۱۹، وقتی شبه‌نظامیان عراقی طرفدار ایران به نیروهای انتظامی عراق در کنترل اعتراضات مردمی در بغداد کمک کردند، برخی از معترضان دچار علائمی شدند که با گاز اشک‌آور معمولی همخوانی نداشت، از جمله از دست دادن هوشیاری و عدم پاسخ به محرک‌ها. در این حادثه، نارنجک‌های گاز اشک‌آور ساخت ایران در محل پیدا شد.

در دسامبر ۲۰۲۰، وزارت خزانه‌داری آمریکا گروه شهید میثمی را به دلیل «تولید و بهینه‌سازی عوامل شیمیایی ناتوان‌کننده» تحریم کرد. این گروه زیرمجموعهٔ سازمان نوآوری و تحقیقات دفاعی ایران (SPND) است که در سال ۲۰۱۱ توسط محسن فخری‌زاده، پدر برنامهٔ هسته‌ای ایران، تأسیس شد.

وزارت امور خارجه آمریکا بعداً اعلام کرد که گروه شهید میثمی روابط نزدیکی با نهادهای نظامی ایران داشته است. به گفتهٔ این وزارتخانه، این گروه در نمایشگاه‌های دفاعی ایران حضور داشته و محصولاتی از جمله نارنجک دستی محرک «اشکان» ــ حاوی عامل کنترل شورش CR ــ و یک «سیستم مه‌ساز» با توان ایجاد سریع حجم بالایی از دود و مه را معرفی کرده است. این مجتمع در جریان جنگ ۱۲ روزه ایران-اسرائیل هدف حملات هوایی اسرائیل قرار گرفت.

 دسامبر ۲۰۲۱، کنفرانس کشورهای عضو کنوانسیون سلاح‌های شیمیایی تصمیم گرفت استفاده از مواد شیمیایی اثرگذار بر سیستم عصبی مرکزی (CNS) را برای اهداف انتظامی محدود کند و تفاوت آن با عوامل کنترل اغتشاش را مشخص کرد اما ایران، سوریه و روسیه با این تصمیم مخالفت کردند. وزارت دفاع آمریکا در ۲۰۲۳ ایران را «تهدیدی پایدار» در زمینه سلاح‌های کشتار جمعی معرفی و تأکید کرد که ایران در حال توسعهٔ مواد دوکاربردهٔ CNS برای اهداف تهاجمی است. منابعی از جمله گروه هکری Lab Dookhtegan نیز اسنادی منتشر کرده‌اند که نشان می‌دهد دانشگاه‌های نظامی ایران در حال توسعهٔ نارنجک‌هایی برای پخش داروی بی‌هوش‌کننده مدتومیدین هستند.

آنچه تاکنون دربارهٔ استفادهٔ احتمالی از مواد شیمیایی یا عوامل ناتوان‌کننده در اعتراضات ۱۴۰۴ ایران منتشر شده، شامل ادعاها، گزارش‌های شاهدان عینی، مواضع سیاسی و تحلیل‌های پژوهشی است که هنوز به تأیید مستقل و قطعی نرسیده‌اند. شرایط سرکوب شدید در ایران، امکان راستی‌آزمایی را دشوار می‌کند و اثبات اثرات چنین حملاتی معمولاً نیازمند آزمایش بالینی روی قربانیان و مجروحان است. تجربهٔ حملات به مدارس دخترانه نیز نشان داد که انجام تحقیق مستقل روی این موضوع وجود ندارد. تنها می‌توان گفت استفاده از مواد شیمیایی-دارویی برای کنترل اعتراضات در جمهوری اسلامی سابقه‌ای طولانی دارد و در این زمینه مطالعه، برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری صورت گرفته است.