بیمارستان‌ها به‌مثابه ابزار سرکوب: نقض بی‌طرفی پزشکی در ایران

انجمن جهانی پزشکی با استناد به گزارش‌هایی از استان‌های اصفهان و چهارمحال و بختیاری، از بازداشت معترضان زخمی در بیمارستان‌ها توسط نیروهای امنیتی و دستور به پرسنل بیمارستان‌ها برای گزارش بیماران دارای جراحت گلوله به مقامات خبر داده است.

این انجمن با محکومیت این اقدامات به‌عنوان نقض آشکار اصول اخلاق پزشکی و حقوق بشر، خواستار آزادی پزشکان زندانی از جمله علیرضا گلچینی شده و بر لزوم انجام وظایف پزشکی بدون ترس از تلافی تأکید کرده است.

انجمن جهانی پزشکی همچنین خواستار تضمین امنیت کادر درمان، محافظت از مراکز پزشکی و پایان خشونت در این مراکز شده است.

 گزارش‌های مستند سازمان‌های حقوق بشری و رسانه‌های مستقل حاکی از حضور و مداخله نیروهای امنیتی در بیمارستان‌ها است. بر اساس این گزارش‌ها، مجروحان اعتراضات نه تنها در مراکز درمانی بازداشت شده‌اند، بلکه به پرسنل پزشکی دستور داده شده است تا موارد جراحات ناشی از گلوله را به مقامات امنیتی گزارش دهند. این اقدامات باعث ایجاد فضایی از ترس و بی‌اعتمادی عمیق در میان مجروحان شده است، به‌طوری که بسیاری از ترس بازداشت، از مراجعه به بیمارستان‌ها خودداری کرده و سلامت خود را به خطر می‌اندازند.

در همان حال عباس عبادی، معاون پرستاری وزارت بهداشت ایران، در گفت‌وگو با خبرگزاری ایلنا از مجروحان حوادث اخیر (اعتراضات) خواسته که نترسند و حتماً برای درمان به مراکز درمانی و درمانگاه‌ها مراجعه کنند. او تأکید کرده که چنانچه درمان در منزل به تأخیر بیفتد، ممکن است باعث عفونت زخم‌ها شود و مشکلات ساده را به جراحی‌های پیچیده و عوارض جدی تبدیل کند. به گفته این مقام وزارت بهداشت مجروحان می‌توانند «بدون اعلام نام واقعی» (یعنی با نام جعلی یا ناشناس) مراجعه کنند و کسی آنها را «تفتیش» یا بازجویی نمی‌کند. عبادی خاطرنشان کرده که مجروحان «فقط در صورتی که بخواهند از بیمه استفاده کنند، احراز هویت لازم است.»

 این بیانیه‌ها تلاشی برای کاهش دلهره عمومی و تشویق مجروحان به دریافت خدمات درمانی ضروری است.

اظهارات و رفتارهای متناقض بین نهادهای امنیتی و وزارت بهداشت در اعتراضات قبلی (۱۴۰۱ و قبل‌تر) هم دیده شده و  انجمن جهانی پزشکی و سازمان‌های بین‌المللی بارها آن را محکوم کرده‌اند.

یورش نظامی به بیمارستان‌‌ها و اعمال فشار بر کادر درمان

در جریان موج سرکوب اعتراضات در دی ۱۴۰۴ گزارش‌های مستند متعدد از یورش نظامی به بیمارستان‌ها، دستگیری مجروحان و تحت فشار قرار دادن کادر درمان حکایت دارد. در تاریخ ۴ ژانویه، نیروهای امنیتی شامل نیروهای ویژه فراجا و سپاه با تجهیزات ضدشورش به بیمارستان امام خمینی ایلام یورش برده، گاز اشک‌آور و گلوله ساچمه‌ای شلیک کردند، پرسنل و بیماران را مورد ضرب و شتم قرار دادند و تعدادی از مجروحان اعتراضات را بازداشت کردند. دو روز بعد، در ۱۶ دی، حمله مشابهی برای بازداشت مجروحان و جمع‌آوری اجساد در بیمارستان سینای تهران رخ داد.

علاوه بر یورش‌های خشونت‌بار، نیروهای امنیتی به‌صورت سیستماتیک به نظارت و مداخله در فرآیند درمان پرداخته‌اند. به گزارش رویترز در ۱۶دی، اعضای سپاه و پلیس با مراجعه به بیمارستان‌های تهران، پرونده بیماران ترخیص‌شده با جراحت گلوله را بررسی کرده تا آنان را بازداشت کنند و با چک کردن اتاق‌ها به دنبال مجروحان می‌گشتند. این اقدامات باعث خودداری بسیاری از مجروحان از مراجعه برای درمان شده بود. این فشارها به‌طور مستقیم متوجه کادر درمان نیز بوده است؛ بر اساس گزارش‌ها، پزشکان تهدید شده‌اند که جراحات ناشی از گلوله را گزارش دهند و یا با پیگرد قانونی روبرو شوند.

بازداشت و آزار خود پزشکان به اوج این فشارها تبدیل شده است. نمونه بارز آن، دستگیری دکتر علیرضا گلچینی، جراح عمومی در قزوین، به اتهام «محاربه» پس از درمان مجروحان است که در حین دستگیری دچار شکستگی دست و دنده شد. اشخاصی داوطلب که در درمانگاه‌های موقت فعال بودند، گفته‌اند که نیروهای امنیتی برای شناسایی بیماران، پرونده‌های پزشکی را بازرسی می‌کردند. این اقدامات، نقض فاحش اصول بی‌طرفی پزشکی و حقوق بشر است.

این اقدامات نشان‌دهنده یک سوءاستفاده سازمان‌یافته و برنامه‌ریزی‌شده از نهادهای دولتی برای تبدیل سیستم درمانی به یک ابزار امنیتی ـ کنترلی است. نیروهای امنیتی (از جمله سپاه و فراجا) با یورش نظامی به بیمارستان‌ها و نقض آشکار حریم امن این مراکز، نه تنها استقلال و بی‌طرفی نهاد پزشکی را کاملاً نادیده می‌گیرند، بلکه با بازرسی پرونده‌ها، تهدید پزشکان به گزارش‌دهی و دستگیری مجروحان، کارکرد اصلی بیمارستان را از «مکان درمان» به «دامگاه و مرکز شناسایی» معترضان تغییر می‌دهند. این روند، همراه با دستورالعمل‌های سراسری برای نظارت بر بیمارستان‌ها و تهدید پیگرد قانونی پرسنل درمان، حکایت از یک سیاست حاکمیتی هماهنگ دارد که هدف نهایی آن، ایجاد رعب برای قطع زنجیره درمان معترضان و نابودی امنیت بیمارستانی به عنوان آخرین پناهگاه مجروحان، برای سرکوب کامل اعتراضات است.

واکنش اتحادیه جهانی پزشکان

در نامه رسمی مورخ ۲۸ ژانویه ۲۰۲۶ (۸ بهمن ۱۴۰۴)، دکتر ژاکلین کیتولو، رئیس اتحادیه جهانی پزشکان خطاب به رئیس‌جمهوری اسلامی و دیگر مقامات ارشد ایران، با اشاره به گزارش‌های مستند از دستگیری مجروحان در بیمارستان‌های اصفهان و شهرکرد و اجبار کادر درمان به گزارش‌دهی به نیروهای امنیتی، اقدامات اخیر را به شدت محکوم می‌کند. او در این نامه یادآوری کرده است:

در تاریخ ۲۹ ژانویه ۲۰۲۶ (۹ بهمن ۱۴۰۴)، اتحادیه اروپا در یک اقدام تاریخی و قاطع سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را به‌طور رسمی در فهرست سازمان‌های تروریستی خود قرار داد. همزمان با این تصمیم، اتحادیه اروپا بسته تحریمی جدیدی را تصویب کرد که حدود ۳۰ فرد و نهاد ایرانی را هدف قرار می‌دهد. طبقه‌بندی سپاه به‌عنوان سازمان تروریستی پیامدهای حقوقی و عملی جدی دارد: تقویت انزوای بین‌المللی سپاه، تسهیل اقدامات قضایی علیه شبکه‌های وابسته آن در اروپا، و افزایش هزینه‌های فعالیت‌های منطقه‌ای و فرامرزی ایران.

در سطح راهبردی و ژئوپلیتیک، این رویکرد اتحادیه اروپا علیه ایران نشان‌دهنده یک تغییر پارادایم مهم است: اتحادیه اروپا دیگر سرکوب‌ها را به‌صورت مجزا از رفتار منطقه‌‌ای و بین‌المللی آن (مانند حمایت از روسیه) بررسی نمی‌کند، بلکه این دو را به‌عنوان بخش‌های جدایی‌ناپذیر از یک الگوی رفتاری تهدیدکننده نظم بین‌المللی یکپارچه می‌بیند. این رویکرد یکپارچه، تلاش ایران برای استفاده از اهرم‌های خارجی برای کاهش فشار بر داخلی را خنثی می‌کند و نشان می‌دهد که هزینه سرکوب داخلی، اکنون مستقیماً بر موقعیت ژئوپلیتیک و امنیت ملی ایران تأثیر می‌گذارد.