پولشویی‌های جمهوری اسلامی و سپاه؛ افزایش فعالیت ارزهای دیجیتال در ایران

خبرگزاری رویترز سه‌شنبه ۱۴ بهمن / ۳ فوریه در یک گزارش اختصاصی آورده است که افزایش چشمگیر فعالیت ارزهای دیجیتال در ایران، توجه و حساسیت نهادهای نظارتی ایالات متحده آمریکا را برانگیخته است. به‌گفته یک پژوهشگر حوزه بلاک‌چین، مقام‌های آمریکایی در حال بررسی این موضوع هستند که آیا برخی پلتفرم‌های ارز دیجیتال به مقام‌ها یا نهادهای ایرانی برای دور زدن تحریم‌های بین‌المللی کمک کرده‌اند یا خیر.

بر اساس برآورد شرکت‌های تحلیل بلاک‌چین «تی‌آر‌اِم لبز» و «چین‌اَنالیسز»، حجم تراکنش‌های ارز دیجیتال مرتبط با ایران در سال گذشته به حدود ۸ تا ۱۰ میلیارد دلار رسیده است. این رشد ناشی از افزایش استفاده هم‌زمان گروه‌های وابسته به حکومت و همچنین سرمایه‌گذاران خرد از ارزهای دیجیتال بوده است.

آری ردبورد، رئیس سیاست‌گذاری جهانی شرکت آمریکایی «تی‌آر‌اِم لبز»، اعلام کرده وزارت خزانه‌داری آمریکا در حال بررسی این مسئله است که آیا پلتفرم‌های ارز دیجیتال به بازیگران وابسته به حکومت ایران امکان داده‌اند برای انتقال پول به خارج از کشور، دسترسی به ارزهای معتبر خارجی یا تأمین کالا، تحریم‌ها را دور بزنند. او تأکید کرده که از نگرانی‌های وزارت خزانه‌داری به‌طور مستقیم اطلاع دارد، اما نام هیچ پلتفرم مشخصی را اعلام نکرده است.

وزارت خزانه‌داری آمریکا نیز در واکنش، رویترز را به بیانیه‌ای در ماه سپتامبر ارجاع داده که در آن از اقدام علیه شبکه‌های موسوم به «بانکداری سایه» حامی جمهوری اسلامی ایران خبر داده شده بود؛ شبکه‌هایی که به‌گفته این وزارتخانه از ارزهای دیجیتال برای دور زدن تحریم‌ها استفاده می‌کردند.

طبق برآورد «تی‌آر‌اِم لبز»، حجم فعالیت ارز دیجیتال ایران در سال گذشته حدود ۱۰ میلیارد دلار بوده، در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۴ به حدود ۱۱,۴ میلیارد دلار می‌رسید.

شرکت «چین‌اَنالیسز» نیز اعلام کرده کیف‌پول‌های دیجیتال مرتبط با ایران در سال ۲۰۲۵ رکورد دریافت ۷,۸ میلیارد دلار را ثبت کرده‌اند؛ رقمی که در سال ۲۰۲۴ حدود ۷,۴ میلیارد دلار و در سال ۲۰۲۳ تنها ۳,۱۷ میلیارد دلار بوده است.

کیف‌پول دیجیتال (Digital Wallet/Wallet) یک ابزار نرم‌افزاری یا سخت‌افزاری است که برای ذخیره امن، مدیریت و انتقال دارایی‌های دیجیتال (مانند رمزارزها) یا اطلاعات پرداخت (مانند کارت‌های بانکی) استفاده می‌شود. این کیف‌پول‌ها با ذخیره «کلیدهای خصوصی» (Private Keys) امکان دسترسی و مدیریت دارایی‌ها را در بلاک‌چین یا پلتفرم‌های پرداخت فراهم می‌کنند.

در همین حال، صندوق بین‌المللی پول اعلام کرده که اگرچه ارزهای دیجیتال هنوز سهم کوچکی از نظام مالی جهانی دارند، اما استفاده از آن‌ها در کشورهایی با ارزهای ضعیف رو به افزایش است. ایران عملاً از نظام مالی مبتنی بر دلار آمریکا کنار گذاشته شده و در سال‌های اخیر با کاهش شدید ارزش ریال مواجه بوده است. با وجود این، درآمدهای نفتی همچنان مهم‌ترین منبع ارز خارجی ایران به‌شمار می‌رود و طبق برآورد اداره اطلاعات انرژی دولت آمریکا، در سال ۲۰۲۳ به ۵۳ میلیارد دلار رسیده است.

تام کیتینگ، مدیر مرکز مالی و امنیت اندیشکده بریتانیایی «مؤسسه سلطنتی خدمات متحد»، می‌گوید هرچه فشار اقتصادی بر ایران بیشتر شود، استفاده از ارزهای دیجیتال نیز گسترش خواهد یافت و این یکی از پیامدهای قابل پیش‌بینی تحریم‌هاست.

گزارش رویترز همچنین به نقش احتمالی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در فعالیت‌های ارز دیجیتال اشاره می‌کند. به‌دلیل ماهیت شبه‌ناشناس کیف‌پول‌های دیجیتال، شناسایی مالکان واقعی تراکنش‌ها دشوار است. پژوهشگران با استفاده از داده‌هایی مانند ترافیک اینترنت و فهرست کیف‌پول‌های تحریم‌شده تلاش می‌کنند تصویری از این فعالیت‌ها ارائه دهند، اما خود اذعان دارند که دستیابی به برآوردی دقیق تقریباً ناممکن است.

شرکت «چین‌اَنالیسز» تخمین می‌زند حدود ۵۰ درصد از حجم فعالیت ارز دیجیتال ایران در سال گذشته به سپاه پاسداران مرتبط بوده است. در مقابل، «تی‌آر‌اِم لبز» معتقد است ۹۵ درصد این فعالیت‌ها از سوی کاربران عادی انجام می‌شود، هرچند این شرکت می‌گوید بیش از ۵ هزار کیف‌پول مرتبط با سپاه را شناسایی کرده و برآورد می‌کند سپاه از سال ۲۰۲۳ تاکنون حدود ۳ میلیارد دلار ارز دیجیتال جابه‌جا کرده است.

در ادامه، شرکت پژوهشی بریتانیایی «الیپتیک» اعلام کرده بانک مرکزی ایران در سال ۲۰۲۵ دست‌کم ۵۰۷ میلیون دلار از ارز دیجیتال باثبات «یو‌اِس‌دی‌تی» (تتر) خریداری کرده است؛ اقدامی که به‌گفته این شرکت بخشی از راهبردی پیچیده برای دور زدن نظام بانکی جهانی بوده است. این ادعاها از سوی ایران تأیید یا تکذیب نشده و رویترز نیز نتوانسته آن‌ها را به‌طور مستقل راستی‌آزمایی کند.

در سطح داخلی نیز کارشناسان می‌گویند بسیاری از شهروندان ایرانی به دلیل کاهش شدید ارزش ریال به ارز دیجیتال روی آورده‌اند. به گفته بزرگ‌ترین صرافی ارز دیجیتال ایران، «نوبیتکس»، حدود ۱۵ میلیون نفر در ایران به‌نوعی از ارزهای دیجیتال استفاده کرده‌اند و این صرافی به‌تنهایی ۱۱ میلیون کاربر دارد. نوبیتکس اعلام کرده برای بسیاری از کاربران، ارز دیجیتال نقش «ذخیره ارزش» را ایفا می‌کند.

بر اساس داده‌های شرکت پژوهشی «نانسِن»، در سال ۲۰۲۵ بخشی از دارایی‌های دیجیتال از نوبیتکس به صرافی‌های بین‌المللی منتقل شده و ارز دیجیتال در عمل به مسیری تدریجی برای خروج سرمایه از ایران تبدیل شده است؛ موضوعی که به گفته کارشناسان، چالش بزرگی برای نهادهای تحریم‌کننده به شمار می‌رود.