بحران فرار زندانیان داعش در سوریه: خلأ امنیتی و تهدید داعش برای ایران

فرار ۲۰ هزار زندانی و خانواده داعش از سوریه، خلا امنیتی ایجاد کرده و تهدیدی برای منطقه و ایران است.

ابوالفضل آزاد

زنان در بیرون یک چادر در اردوگاه اکبران در نزدیکی اخترین، در شمال استان حلب سوریه، در ۱۷ فوریه ۲۰۲۶ منتظرند و اکنون افرادی را که از اردوگاه هول در شرق سوریه می‌آیند، در خود جای داده‌اند. دو مقام به خبرگزاری فرانسه گفتند که سوریه تخلیه ساکنان باقی‌مانده اردوگاه الهول را که مدت‌ها محل سکونت بستگان جنگجویان مظنون به عضویت در گروه دولت اسلامی بود، آغاز کرده است، زیرا این مرکز که قبلاً تحت کنترل کردها بود، تخلیه می‌شود. الهول بزرگترین اردوگاه سوریه بود که بستگان جنگجویان مظنون به عضویت در داعش را در خود جای داده بود، پیش از آنکه توسط نیروهای دولتی از دست کردهای آن خارج شود. (عکس از عمر حاج کادور / AFP)

۷ اسفند ۱۴۰۴

۴ دقیقه

پس از فرار گسترده زندانیان داعش و خانواده‌های آنها از زندان‌های تحت کنترل نیروهای کرد و اردوگاه هول در سوریه، حدود ۲۰ هزار نفر ناپدید شدند. دولت احمد شرع که به گزارش نیروهای نیروهای دموکراتیک سوریه خود در این آزادسازی نیروهای داعش نقش داشته است، تاکنون برنامه‌ای برای بازگرداندن یا ادغام این خانواده‌های داعش ندارد. این خلأ مدیریتی دولت مرکزی دمشق باعث تشدید بحران شده است. خروج آمریکا و ظهور دولت احمد شرع، همراه با درگیری‌های مستمر این دولت با نیروهای کرد در شمال و شرق سوریه، وضعیت امنیتی را پیچیده‌تر کرده و بحران زندانیان داعش را عمق بخشیده است.

این شرایط تهدید بالقوه‌ای برای منطقه ایجاد می‌کند: قاچاق، بهره‌کشی و جذب دوباره این زندانیان، از جمله نوجوانان، به گروه‌های افراطی در منطقه محتمل است. چنین روندی می‌تواند بازسازی داعش را تسهیل کرده و ثبات سوریه و کشورهای همسایه از جمله ایران را به خطر اندازد، و امنیت منطقه‌ای و بین‌المللی را تحت تأثیر قرار دهد.

سی‌ان‌ان روز ششم اسفند ۱۴۰۴ (۲۵ فوریه ۲۰۲۵) گزارش داد که منابع سوری اعلام کرده‌اند ماه گذشته یک «فرار گسترده» از زندانیان گروه دولت اسلامی (داعش) در اردوگاه هول در شمال‌شرقی استان حسکه رخ داده است. این اردوگاه محل نگهداری خانواده زندانیان داعش بود و پس از عقب‌نشینی نیروهای کرد شمال و شرق سوریه، گزارش شده است که ۱۵ تا ۲۰ هزار نفر از زندانیان با کمک دولت مرکزی سوریه آزاد شده‌اند.

نوردین بابا، سخنگوی وزارت کشور سوریه در کابینه احمد شرع، گفت که نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) که امنیت اردوگاه را حفظ می‌کردند بدون هماهنگی با دولت سوریه یا ائتلاف به رهبری آمریکا، اردوگاه را ترک کرده‌اند. نیروهای دموکراتیک سوریه این اظهارات را «گمراه‌کننده» خواندند و دولت دمشق را متهم کردند که وارد اردوگاه شده و زندانیان داعش را آزاد کرده است.

نیروهای دموکراتیک سوریه در بیانیه‌ای اعلام کردند:

نیروهای ما مجبور به عقب‌نشینی شدند تا از تبدیل اردوگاه به میدان نبرد جلوگیری شود. این عقب‌نشینی نتیجه مستقیم حمله و بسیج نظامی دمشق علیه اردوگاه و مناطق اطراف آن بود.

به گزارش خبرگزاری رویترز در روز ششم اسفند ۱۴۰۴، مدیر پیشین اردوگاه در شمال‌شرق سوریه اعلام کرد که کمتر از ۱۰۰۰ خانواده در این اردوگاه باقی مانده‌اند، در حالی که هزاران نفر ماه گذشته با تصرف اردوگاه توسط نیروهای دولتی سوریه از آنجا فرار کرده‌اند.

اردوگاه هول، واقع در نزدیکی مرز عراق، یکی از اصلی‌ترین اردوگاه‌ها برای نگهداری خانواده‌های اعضای گروه داعش بود و امنیت آن توسط نیروهای کرد شمال و شرق سوریه تأمین می‌شد.

کنترل این اردوگاه ماه گذشته به دست نیروهای دولتی تحت فرمان رئیس‌جمهوری سوریه، احمد شرع، افتاد. نیروهای دولتی با عملیات نظامی بخش‌هایی از شمال‌شرق سوریه را از نیروهای دموکراتیک سوریه تحت رهبری کردها بازپس گرفتند، از جمله چندین زندان حاوی اعضای گروه داعش.

خانواده‌های باقی‌مانده عمدتاً از اتباع سوری هستند و در حال انتقال به اردوگاهی جدید در حومه حلب می‌باشند، در حالی که بیشتر اتباع خارجی اردوگاه پیش‌تر فرار کرده‌اند.

رویترز در ماه ژانویه ۲۰۲۶ به‌نقل از نهاد‌های اطلاعاتی آمریکا گزارش داد که سوریه پس از فروپاشی رژیم اسد، با بحران ناپدید شدن بیش از ۲۰ هزار نفر از ساکنان کمپ هول، که محل نگهداری خانواده‌های وابسته به داعش بود، مواجه شده است. واکنش‌های دیرهنگام ائتلاف جهانی به رهبری آمریکا علیه داعش، دولت جدید سوریه و سازمان ملل متحد نتوانسته است نگرانی‌های امنیتی ناشی از این هرج‌ومرج را برطرف کند.

در هفته‌های اخیر، بیش از ۲۰ هزار نفر از ساکنان اردوگاه هول که عمدتا خانواده‌های وابسته به داعش بودند ناپدید شده‌اند. ناپدیدشدگان، شامل اعضای داعش، زنان، نوجوانان و همچنین عناصر افراطی مصمم به احیای خلافت اسلامی هستند. دولت جدید سوریه برنامه مشخصی برای مستندسازی، بازگرداندن یا ادغام مجدد این افراد در جامعه ارائه نداده است.

شهروندانی از ۴۰ کشور مختلف در میان ناپدیدشدگان هستند. کمپ‌های هول و روژ سال‌ها توسط نیروهای دموکراتیک سوریه در یک بن‌بست حقوقی و سیاسی مدیریت می‌شدند، در حالی که بسیاری از کشورها، از جمله ایران، اتباع خود را استرداد نکردند. عراق نیز با پذیرش هزاران بازداشتی جدید با چالش زندان‌های فوق‌متراکم و سیستم قضایی تحت فشار مواجه است. خروج نیروهای آمریکایی و انتقال کنترل به دولت دمشق، خلأ قدرتی ایجاد کرد که منجر به فرار گسترده و تخلیه غیرسیستماتیک کمپ‌ها شد.

ائتلاف تحت رهبری آمریکا برای جلوگیری از فرار نیروهای خطرناک، ۵۷۰۰ زندانی مرد را از مراکز تحت کنترل نیروهای دموکراتیک سوریه به عراق منتقل کرده که چالش‌های حقوقی جدیدی ایجاد کرده است. گزارش‌های اخیر حاکی از آن است که کمپ هول اکنون تقریبا خالی شده و اسناد هویتی ساکنان آن در جریان درگیری‌ها و هرج‌ومرج از بین رفته است.

در این میان، سرنوشت نوجوانان بی‌شماری که در محیطی افراطی بزرگ شده‌اند، به دلیل خطر قاچاق، بهره‌کشی و جذب دوباره توسط گروه‌های تروریستی بسیار نگران‌کننده است. بی‌توجهی بین‌المللی به این فاجعه، فرصت طلایی را برای بازسازی هسته‌های داعش در منطقه فراهم کرده و ثبات شکننده سوریه و عراق را به شدت تهدید می‌کند. ایران نیز به گفته الدار خلیل از مقامات روژآوا می‌تواند در صورت حمله نظامی آمریکا در صف اول حملات داعش قرار بگیرد.