کودکان بیپناه بهزیستی در میان بمبارانها: درخواست کمک از مردم
نادر افراسیابی ـ وضعیت کودکان در پرورشگاهها و مراکز نگهداری سازمان بهزیستی بسیار بحرانی گزارش شده است. این مراکز به سبب اختلالات ناشی از جنگ مانند بمبارانها، قطع مسیرهای تأمین، افزایش قیمتها و آوارگی عمومی با کمبود شدید نیرو، امکانات و غذا روبهرو هستند. کودکان در این مراکز اغلب وحشتزده و از نظر روانی تحت تأثیر بمباران شهرها قرار دارند. صدای انفجارها و حملات هوایی منجر به فریاد و هراس آنها شده است.
نادر افراسیابی
به گزارش خبرگزاریهای مهر و ایسنا سازمان بهزیستی در واکنش به بحرانهای امنیتی و کمبودهای شدید ناشی از جنگ، طرح «مهمان ویژه مراقبت موقت از کودکان» را که پیشتر در قالب قانون حمایت از کودکان بدسرپرست مصوب ۱۴۰۲ تعریف شده بود، بهطور اضطراری و گستردهتر فعال کرده است.
هدف اصلی این اقدام، خروج کودکان از مراکز شبانهروزی به دلیل ناتوانی در تأمین غذا، کمبود نیروی انسانی و به ویژه خطر حملات موشکی در استانهای درگیر مانند تهران است. بر این اساس، کودکان به خانوادههای از پیش غربالشده سپرده میشوند تا از آسیبهای مستقیم جنگ در امان بمانند.
شرایط پذیرش موقت بسیار آسانتر شده: حتی افراد مجرد واجد شرایط میتوانند اقدام کنند، بدون نیاز به فرآیند فرزندخواندگی دائمی. خانوادهها میتوانند از طریق مراکز بهزیستی محلی درخواست دهند، و این طرح تا پایان بحران جنگ ادامه دارد.
برخی کودکان شیرخوارگاهها (مانند مراکز تهران) قبلاً به مکانهای امن منتقل شدهاند یا به خانوادههای داوطلب سپرده شدهاند. این اقدام بخشی از تخلیه اضطراری مراکز بهزیستی در سراسر کشور است، و گزارشها نشان میدهد که بچهها در این شرایط نیاز فوری به محیط امن خانوادگی دارند تا از وحشت و کمبودها در امان بمانند.
در شرایط بحرانی مانند جنگ جاری (از فوریه ۲۰۲۶) یا جنگ ۱۲ روزه پیشین (ژوئن ۲۰۲۵)، سازمان بهزیستی فرآیند غربالگری خانوادههای میزبان را با سرعت بیشتری اما همچنان مبتنی بر شیوهنامه مصوب ۱۴۰۲ پیش میبرد. خانوادههای داوطلب ابتدا در سامانه ملی فرزندخواندگی ثبتنام کرده و سپس مراحل ارزیابی از جمله بررسی سلامت جسمی و روانی، عدم سوءپیشینه، وضعیت اقتصادی و اجتماعی و گذراندن دورههای آموزشی ویژه بحران را طی میکنند. کارگروه استانی بهزیستی تأیید نهایی را به عهده دارد. در شرایط اضطراری، واگذاری کودکان بدون نیاز به حکم قضایی و بهصورت موقت (معمولاً سه ماهه با قابلیت تمدید تا حداکثر ۱۵ ماه) صورت میگیرد. بر اساس این روند، در جنگ ۱۲ روزه ۱۵۹ کودک و در جنگ جاری بیش از دو هزار کودک به خانوادههای از پیش غربالشده سپرده شدهاند. در این میان، اولویت با خانوادههای زیستی یا بستگان کودک است.
بر اساس اطلاعات موجود، سازمان بهزیستی تأمین هزینههای اصلی نگهداری کودکان را بر عهده خانوادههای میزبان گذاشته و بهطور مستقیم بستههای معیشتی در اختیار آنها قرار نمیدهد. هرچند در موارد خاص مانند کودکان دارای نیازهای درمانی ویژه، کمکهزینههایی محدود پرداخت میشود، اما تمرکز اصلی طرح بر مشارکت داوطلبانه خانوادههاست.
حمایت محدود و نظارت دشوار: خانوادههای میزبان در بحران جنگ
در بحرانهای جنگی، حمایتها اغلب غیرمستقیم بوده است؛ برای نمونه در جنگ ۱۲ روزه، ذخایر معیشتی و دارویی صرفاً برای مراکز بهزیستی تأمین شد، نه خانوادههای میزبان. در جنگ جاری نیز گزارشها حاکی از آن است که توزیع بستههای معیشتی عمدتاً توسط خیران و در قالب برنامههای جداگانه انجام میشود. البته بهزیستی در شرایط اضطراری ممکن است از منابع دولتی یا کمکهای بشردوستانه برای حمایتهای موردی استفاده کند، اما توانایی گسترده برای تأمین مستمر بستههای معیشتی برای خانوادههای میزبان وجود ندارد.
بر اساس شیوهنامه مراقبت موقت، نظارت بر کودکانی که به خانوادههای میزبان سپرده شدهاند شامل تنظیم صورتجلسه اولیه، اقدامات تخصصی برای ایجاد ارتباط مطلوب میان کودک و خانواده، و بازدیدهای دورهای کارشناسان بهزیستی است. بااینحال، در شرایط جنگی مانند بمبارانهای مداوم و قطع گسترده ارتباطات که در جنگ جاری (از فوریه ۲۰۲۶) تجربه میشود، فرآیند نظارت با چالشهای جدی روبهرو میشود. در چنین شرایطی، بهزیستی ناگزیر به استفاده از روشهای جایگزین مانند تماس تلفنی از طریق خطوط اضطراری (۱۲۳ اورژانس اجتماعی یا ۱۴۸۰ صدای مشاور)، دریافت گزارشهای خوداظهاری خانوادهها و هماهنگی با مراجع قضایی روی میآورد.
در مواقع بحرانی مانند جنگ یا همهگیری، قطع ارتباطات پیامدهای روانی مانند بیقراری و تحریکپذیری را برای کودکان به همراه دارد. ازاینرو، اولویت اصلی بهزیستی بر جابهجایی کودکان به نقاط امن و حفظ نظارت از راهدور متمرکز است. تجربه جنگ ۱۲ روزه (ژوئن ۲۰۲۵) نشان داد که حدود ۴۰ درصد کودکان به خانوادهها سپرده شدند، اما پس از پایان بحران، بسیاری از آنان به دلیل ناتوانی خانوادهها در ادامه نگهداری، به مراکز بازگردانده شدند؛ این موضوع اهمیت نظارت پس از بحران را آشکارتر میکند
در جنگ جاری، ستاد مدیریت بحران بهزیستی پروتکلهای حفاظتی را فعال کرده، اما گزارشها همچنان از آسیبهای روانی کودکان و دشواری نظارت مستقیم حکایت دارد. در این شرایط، اغلب مؤسسات مراقبت خانوادهمحور به کمک بهزیستی میآیند و در موارد شدید قطع ارتباطات، نخستین اقدام، حفاظت فوری و انتقال کودکان به مراکز امن است.
از خطر سوءاستفاده تا آسیب جدایی: چالشها و مدیریت مراقبت موقت پس از بحران
پذیرایی و سرپرستی موقت از کودکان آسیبدیده بهزیستی خالی از ریسک نیست؛ شرایط بحرانی و نظارت محدود میتواند احتمال سوءاستفاده هایی مانند کودکآزاری یا بهرهکشی اقتصادی را افزایش دهد. برای مقابله با این خطرات، بهزیستی مکانیسمهایی چون غربالگری دقیق خانوادهها (بررسی سوءپیشینه، سلامت روان و وضعیت اقتصادی)، اولویتدهی به بستگان کودک، آموزشهای لازم، و فعال نگه داشتن خطوط اضطراری مانند ۱۲۳ را به کار گرفته است تا در کنار سرعت عمل، امنیت کودکان در خانههای میزبان تضمین شود.
پس از فروکش کردن بحران، فرآیند بازگرداندن کودکان بر اساس شیوهنامه بهزیستی با ارزیابی جامع وضعیت کودک، خانواده میزبان و خانواده زیستی آغاز میشود. در صورت شناسایی خانواده زیستی، اولویت با بازپیوند کودک به آن خانواده است؛ برای نمونه، در سالهای اخیر ۷۳ کودک موفق به بازپیوند با خانواده خود شدهاند. در غیر این صورت، دو گزینه مطرح است: سرپرستی دائمی کودک توسط خانواده میزبان یا بازگشت وی به مرکز نگهداری. تجربه جنگ ۱۲ روزه نشان داد که نزدیک به نیمی از کودکان سپردهشده به خانوادهها، به سرپرستی دائمی آنها درآمدند و کل این فرآیند اگرچه بدون حکم قضایی اولیه آغاز شد، اما با نظارت قضایی پس از بحران مدیریت گردید.
با این حال، جدایی کودکان از خانواده میزبان میتواند آسیبهای روانی عمیقی به همراه داشته باشد؛ بهویژه برای کودکان زیر دو سال که دلبستگی عاطفی شدیدی شکل میدهند و یا کودکان بزرگتری که در بحران جنگ، پیوندهای عاطفی جدیدی ایجاد کردهاند. گزارشها تأکید دارند که تجربیات تلخ جنگ، کودکان را دگرگون میکند و جدایی از میزبان میتواند به بیقراری، تحریکپذیری و آسیبهای روانی بلندمدت منجر شود. از این رو، بهزیستی با بهرهگیری از اقدامات تخصصی نظیر مشاورههای روانشناختی و فرآیند انتقال تدریجی، میکوشد تا این آسیبها را به حداقل برساند.
نظرها
نظری وجود ندارد.