آسیب جدی به میراث صفوی در اصفهان پس از ۳۰۰ سال

بر اساس اظهارات روح‌الله سیدالعسگری، معاون میراث فرهنگی استان اصفهان، که در گفت‌وگو با روزنامه شرق و سایر رسانه‌ها منتشر شده، در جریان حمله موشکی یا هوایی اسرائیل در روز دوشنبه ۱۸ اسفند به محدوده استانداری اصفهان که در دولتخانه صفوی واقع شده، خسارت قابل توجهی به مجموعه‌های تاریخی این منطقه وارد آمده است. این خسارات که عمدتاً ناشی از موج انفجار بوده، بخش‌های متعددی از بناهای شاخص دوره صفوی را در بر گرفته است: کاخ‌موزه چهل‌ستون که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده، دچار آسیب به آینه‌کاری‌ها، درها و پنجره‌های چوبی خود شده و تخریب جدی در برخی قسمت‌های آن گزارش شده است. همچنین عمارت رکیب‌خانه، تالار اشرف، تالار تیموری و عمارت عالی‌قاپو که تعداد قابل توجهی از شیشه‌های آن شکسته شده، از دیگر بناهای آسیب‌دیده در این حمله هستند.

به گفته این مقام مسئول، اگرچه هدف اصلی حمله ساختمان استانداری اصفهان بوده، اما موج انفجار به بافت تاریخی اطراف واقع در دولتخانه صفوی خسارت وارد کرده و پیش از این حادثه، اقداماتی نظیر انتقال برخی اشیا به مخازن امن برای حفاظت از آنها انجام شده بود.

روز گذشته در اصفهان نیز موج انفجارهای اخیر به مسجد تاریخی عباسی در ضلع جنوبی میدان نقش‌جهان آسیب رساند و باعث ریزش بخشی از کاشی‌های آن شد. این مسجد یکی از بناهای شاخص دوره صفوی و بخشی از مجموعه ثبت‌شده در یونسکو است. همچنین ساختمان اداره‌کل میراث‌فرهنگی استان اصفهان نیز از شدت موج انفجار دچار خسارت شده، هرچند در این حادثه به کسی آسیب جانی نرسیده است.

حمله به حریم مجموعه تاریخی قلعه فلک‌الافلاک

همزمان ساختمان اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان لرستان در خرم‌آباد بر اثر یک حمله موشکی در روز یکشنبه ۱۷ اسفند به طور کامل تخریب شد. این ساختمان در حریم مجموعه تاریخی قلعه فلک‌الافلاک قرار داشت که بخشی از «منظر فرهنگی دره خرم‌آباد» ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو است. هرچند بنای اصلی قلعه آسیب جدی ندیده، اما چند بنای تاریخی دیگر در این مجموعه از جمله باشگاه افسران، سربازخانه، خانه آخوند ابو و دو موزه باستان‌شناسی و مردم‌شناسی دچار خسارت شده‌اند. در این حادثه تعدادی از کارکنان نیز زخمی شده‌اند.

محدوده هدف‌گرفته‌شده در خرم‌آباد، با وجود ثبت جهانی و نصب نشان‌های بین‌المللی حفاظت از میراث فرهنگی مانند سپر آبی، مورد اصابت قرار گرفته است.

پس از این رویدادها، ارزیابی و مستندسازی دقیق خسارت‌های واردشده به بناهای تاریخی در دستور کار کارشناسان قرار گرفته است. هدف از این مستندسازی، تهیه گزارش‌های فنی مطابق با پروتکل‌های بین‌المللی و ارسال آنها به نهادهایی مانند یونسکو برای ثبت رسمی آسیب‌ها و پیگیری‌های حقوقی است. مسئولان محلی تأکید کرده‌اند که با وجود این خسارت‌ها، فعالیت‌های حفاظتی و ارائه خدمات در حوزه‌های میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی ادامه خواهد یافت.

پیش از این کاخ گلستان در تهران نیز که تنها اثر ثبت‌شده پایتخت در فهرست میراث جهانی یونسکو است، بر اثر موج انفجار ناشی از اصابت موشک‌ها به میدان ارگ آسیب جدی دید. این آسیب‌ها که عمدتاً به دلیل شدت موج انفجار رخ داده، شامل شکستگی و ریزش شیشه‌ها، پنجره‌ها و ارسی‌های تزئینی، تخریب بخشی از آینه‌کاری‌های ایوان‌های تخت مرمر، شمس‌العماره و تالار آینه بوده است. بر اساس برآوردهای اولیه، حدود ۸۰ درصد از ارسی‌های منحصربه‌فرد این مجموعه تاریخی از بین رفته است. مقامات ایرانی با تأکید بر نصب نشان‌های بین‌المللی حفاظت از میراث فرهنگی (سپر آبی) در این محوطه، خواستار واکنش یونسکو شده‌اند و این سازمان نیز ضمن هشدار نسبت به این رویداد، بر تعهد طرفین درگیری به حمایت از اموال فرهنگی مطابق کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه تأکید کرده است .

در سده هجدهم میلادی و همزمان با یورش افغان‌ها به رهبری محمود هوتکی و سقوط اصفهان در سال ۱۷۲۲، بخش بزرگی از میراث معماری صفوی در محدوده دولتخانه و بناهای پیرامون آن دچار ویرانی یا آسیب جدی شده بود. اگرچه شهر پس از محاصره‌ای شش‌ماهه و قحطی گسترده بدون نبرد درونی سقوط کرد، اما ورود مهاجمان به غارت اموال، کشتار درباریان و تخریب عمدی شماری از کاخ‌ها انجامید. کاخ چهل‌ستون که بعدها به محل تاج‌گذاری محمود افغان تبدیل شد، در کنار عمارت‌هایی چون عالی‌قاپو و فرخ‌آباد (که کاملاً از میان رفت) آسیب دید؛ نقاشی‌ها و تزئینات داخلی نیز در همان دوران یا بر اثر بی‌توجهی بعدی از بین رفت. هر چند برخی از این بناها در سال‌های بعد تا حدودی بازسازی شدند، اما تبعات آن هجوم، از غارت گرفته تا قحطی و آتش‌سوزی‌های پس از آن، افول معماری صفوی در اصفهان را رقم زد و اثری ماندگار بر بافت تاریخی شهر بر جای گذاشت.

نشان سپرآبی و سوءاستفاده از آن

سپر آبی (Blue Shield) که به‌عنوان «صلیب سرخ میراث فرهنگی» نیز شناخته می‌شود، نمادی بین‌المللی مبتنی بر کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه و پروتکل‌های الحاقی آن است که برای حفاظت از اموال فرهنگی در برابر آسیب‌های ناشی از درگیری‌های مسلحانه به کار گرفته می‌شود. این نشان که به صورت سپری آبی‌رنگ با حاشیه سفید طراحی شده، بر روی بناها، موزه‌ها، محوطه‌های باستانی و دیگر اموال فرهنگی نصب می‌شود تا مصونیت حقوقی آن مکان‌ها را در چارچوب حقوق بین‌الملل بشردوستانه اعلام کند و طرف‌های درگیر را ملزم سازد که از هدف قرار دادن این مکان‌ها خودداری کنند، چرا که هرگونه تعرض به آن‌ها به‌عنوان جنایت جنگی تلقی می‌شود. سازمان بین‌المللی سپر آبی (Blue Shield International) که در سال ۱۹۹۶ به‌عنوان نهادی غیردولتی و غیرانتفاعی تأسیس شده است، وظیفه هماهنگی برای حفاظت از میراث فرهنگی در شرایط بحران، جنگ و بلایای طبیعی را بر عهده دارد و با همکاری یونسکو و صلیب سرخ، از طریق نصب این نشان، هم حفاظت عملی و هم اعلام رسمی مصونیت مکان‌های فرهنگی را دنبال می‌کند؛ استفاده غیرمجاز از این نماد نیز اکیداً ممنوع است.

در جنگ‌های ترکیبی، سوءاستفاده از نشان سپر آبی به یکی از چالش‌های جدی حقوق بین‌الملل بشردوستانه تبدیل شده است. این سوءاستفاده عمدتاً به دو شکل عمده رخ می‌دهد: نخست نصب عمدی این نشان بر روی تأسیسات نظامی یا مراکز دوگانه (نظامی-غیرنظامی) برای مصون‌سازی آنها در برابر حملات قانونی طرف مقابل، که هم نقض آشکار کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه محسوب می‌شود و هم اعتبار این نماد بین‌المللی را مخدوش می‌کند و دیگر عملیات پرچم دروغین که طی آن یک بازیگر با نصب نشان بر روی اماکن فرهنگی خودی، سپس با طراحی حمله به آن مکان‌ها و نسبت دادن آن به طرف دشمن، افکار عمومی جهانی را علیه رقیب خود بسیج می‌کند. همچنین در مواردی، طرف‌های درگیر با هدف جنگ روانی و تحقیر هویت فرهنگی ملت‌ها، عمداً بناهای دارای این نشان را هدف قرار می‌دهند که خود جنایت جنگی آشکار است. در فضای سایبری نیز هکرها با دستکاری نقشه‌های موقعیت‌یابی یا انتشار اطلاعات غلط درباره مکان‌های تحت حفاظت، نیروهای مهاجم را به سمت اهداف غیرواقعی هدایت می‌کنند. نبود سازوکارهای نظارتی مؤثر در مناطق بحرانی و دشواری راستی‌آزمایی میدانی، بستر این نوع سوءاستفاده‌ها را فراهم می‌کند و اعتماد به نشان‌های حفاظتی بین‌المللی را به‌شدت تضعیف می‌کند.