هشدار دیده‌بان حقوق بشر: تشدید درگیری خاورمیانه و لفاظی رهبران، قواعد جنگ را به چالش کشیده است

با گذشت یک ماه از آغاز درگیری‌های گسترده در خاورمیانه، افزایش حملات، تهدیدهای علنی و محدودیت‌های رسانه‌ای، نگرانی‌ها درباره پیامدهای انسانی، اقتصادی و حقوقی این بحران را به‌طور بی‌سابقه‌ای افزایش داده است.

سازمان دیده‌بان حقوق بشر پنج‌شنبه ۶ فروردین / ۲۶ مارس در بیانیه‌ای اعلام کرد که گسترش جغرافیایی، سرعت تشدید درگیری‌ها و بی‌اعتنایی آشکار تمامی طرف‌ها به هنجارهای بین‌المللی، به آزمونی جدی برای نظم حقوقی بین‌المللی تبدیل شده که با هدف حفاظت از غیرنظامیان در زمان جنگ ایجاد شده است.

به‌گفته این نهاد، اظهارات مقام‌های ارشد ایالات متحده آمریکا، اسرائیل و ایران نشان‌دهنده «تمایل به نقض اصول بنیادین حقوق بشردوستانه بین‌المللی» و «بی‌توجهی تکان‌دهنده به جان و اموال غیرنظامیان» است. در این بیانیه تأکید شده که رهبران جهان باید فوراً برای دفاع از این قواعد موضع‌گیری کرده و ناقضان را پاسخگو بدانند.

فیلیپ بولوپیون، مدیر اجرایی دیده‌بان حقوق بشر، در این‌باره گفت: «با گسترش و تشدید درگیری در خاورمیانه، لفاظی‌های خطرناک رهبران در همه طرف‌ها نیز افزایش یافته است، از جمله تهدیدهای آشکار به ارتکاب جنایات جنگی.» او افزود: «این ترکیب انفجاری... نظم مبتنی بر قواعدی را که برای حفاظت از غیرنظامیان ایجاد شده، تهدید می‌کند.»

 نقض قوانین جنگ و تهدیدهای متقابل

از زمان آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴) و پاسخ ایران، همه طرف‌ها به ارتکاب نقض‌های جدی قوانین جنگ، از جمله مواردی که می‌تواند مصداق جنایت جنگی باشد، متهم شده‌اند. این موارد شامل تهدید به کشتار غیرنظامیان، تخریب زیرساخت‌های حیاتی و نادیده گرفتن قواعد درگیری است.

برای نمونه، پیت هگست، وزیر جنگ (دفاع) آمریکا، ۲۲ اسفند / ۱۳ مارس اعلام کرد: «هیچ ارفاقی برای دشمنان‌مان در ایران وجود نخواهد داشت.» دیده‌بان حقوق بشر تأکید می‌کند که اعلام «عدم پذیرش تسلیم» می‌تواند مصداق جنایت جنگی باشد.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، نیز یکم فروردین / ۲۱ مارس تهدید کرد در صورت عدم بازگشایی کامل تنگه هرمز، ایالات متحده «نیروگاه‌های آن‌ها (ایران) را هدف قرار داده و نابود خواهد کرد». این تهدیدها با توجه به حفاظت قوانین جنگ از زیرساخت‌های حیاتی غیرنظامیان، می‌تواند غیرقانونی تلقی شود.

در مقابل، ابراهیم ذوالفقاری، سخنگوی قرارگاه خاتم‌الانبیاء سپاه پاسداران، اعلام کرد: «اگر زیرساخت‌های انرژی ایران هدف قرار گیرد، تمامی نیروگاه‌ها و زیرساخت‌های انرژی رژیم صهیونیستی در منطقه به‌طور گسترده هدف قرار خواهند گرفت... و همه زیرساخت‌های مشابه دارای سهامداران آمریکایی کاملاً نابود می‌شوند.»

 تهدیدهای داخلی و سرکوب

در داخل ایران نیز مقام‌های حکومتی تهدیدهایی علیه معترضان مطرح کرده‌اند. احمدرضا رادان، فرمانده نیروی انتظامی، ۱۹ اسفند / ۱۰ مارس گفت: «اگر مردم به خواست دشمن به خیابان بیایند... آن‌ها را دشمن می‌بینیم و همان‌گونه با آن‌ها رفتار خواهیم کرد.»

 مواضع اسرائیل و نگرانی از حملات غیرقانونی

مقام‌های اسرائیلی نیز اظهاراتی مطرح کرده‌اند که نگرانی‌ها درباره حملات غیرقانونی را افزایش داده است. از جمله تهدید به هدف قرار دادن مقام‌های ایرانی در لبنان و همچنین اظهاراتی درباره جابه‌جایی اجباری ساکنان جنوب لبنان.

بر اساس قوانین جنگ، هدف قرار دادن غیرنظامیان یا مقام‌های غیرنظامی ممنوع و مصداق جنایت جنگی است.

موارد ثبت‌شده از نقض‌ها

دیده‌بان حقوق بشر به مجموعه‌ای از موارد نقض جدی در یک ماه نخست جنگ اشاره کرده است، از جمله: حمله آمریکا به یک مدرسه ابتدایی در میناب که ده‌ها غیرنظامی، از جمله کودکان، کشته شدند؛ استفاده اسرائیل از فسفر سفید در لبنان و هدف قرار دادن مؤسسات مالی؛ حملات ایران به هتل‌ها، ساختمان‌های مسکونی و فرودگاه‌ها در خلیج فارس؛ حملات به کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز؛ حملات متقابل به زیرساخت‌های نفت و گاز؛ و استفاده ایران از مهمات خوشه‌ای ممنوعه.

 پیامدهای جهانی و اقتصادی

این حملات، به‌ویژه در تنگه هرمز و تأسیسات انرژی، موجب افزایش قابل توجه هزینه‌های جهانی انرژی شده و می‌تواند قیمت مواد غذایی، کودهای کشاورزی و حمل‌ونقل را نیز افزایش دهد. برنامه جهانی غذا هشدار داده است که در صورت تداوم بحران، ممکن است حدود ۴۵ میلیون نفر دیگر با ناامنی غذایی شدید مواجه شوند.

سانسور و محدودیت رسانه‌ها

گزارش دیده‌بان حقوق بشر همچنین به محدودیت‌های گسترده رسانه‌ای اشاره می‌کند. در ایران، قطع کامل اینترنت و بازداشت صدها نفر گزارش شده است. در آمریکا، مقام‌ها رسانه‌ها را به «انتشار اخبار جعلی» متهم کرده و تهدید به لغو مجوز کرده‌اند. اسرائیل نیز پخش زنده و گزارش دقیق محل اصابت موشک‌ها را ممنوع کرده است.

فراخوان به اقدام جهانی

دیده‌بان حقوق بشر با استناد به کنوانسیون‌های ژنو تأکید کرد که همه کشورها موظف‌اند نه‌تنها به این قوانین احترام بگذارند، بلکه برای جلوگیری از نقض آن‌ها اقدام کنند.

بولوپیون در پایان هشدار داد: «کلمات رهبران در زمان جنگ اهمیت ویژه‌ای دارد. لفاظی‌هایی که قوانین جنگ را به تمسخر می‌گیرند، به‌شدت مخرب هستند و می‌توانند به نقض‌های جدی منجر شوند که در نهایت به غیرنظامیان آسیب می‌زند.» او افزود: «اکنون بیش از هر زمان دیگری روشن است که دولت‌های دیگر باید فوراً وارد عمل شوند و برای حفاظت بیشتر از غیرنظامیان فشار بیاورند.»