انسداد تنگه هرمز: اختلال زنجیره جهانی غذا

جنگ در ایران تنها تلفات مستقیم نداشته، بلکه بحران غیرمستقیم و عظیمی را در بازار جهانی کود ایجاد کرده است. تنگه هرمز که حدود یک‌سوم تجارت دریایی کود جهان از آن عبور می‌کند، از ۲۸ فوریه تقریباً به طور کامل بسته شده است. کشورهای حاشیه خلیج فارس تولیدکننده عمده کودهای نیتروژنی هستند و حالا نه تنها صادرات آنها متوقف شده، بلکه کارخانه‌های کود در هند، بنگلادش و پاکستان نیز به دلیل قطع گاز قطر از کار افتاده‌اند. قیمت کود اوره در یک ماه اخیر ۳۰ درصد افزایش یافته است.

علاوه بر نیتروژن، تولید فسفر نیز آسیب دیده است، چون گوگرد (که محصول جانبی نفت و گاز است) برای تبدیل سنگ فسفات به کود قابل جذب ضروری است. برخلاف نفت، کود ارزش کمتری دارد و ذخیره‌استراتژیک یا خط لوله جایگزین برای آن وجود ندارد. حتی آمریکا که ۷۵ درصد کود مصرفی خود را تولید می‌کند، شاهد افزایش بیش از ۲۵ درصدی قیمت اوره در بندر نیواورلئان بوده است. رئیس فدراسیون مزارع آمریکا به رئیس‌جمهور هشدار داده که این «شوک تولید» امنیت ملی را تهدید می‌کند.

این بحران در بدترین زمان ممکن، درست قبل از فصل کاشت بهاره در نیمکره شمالی رخ داده است. کشاورزان معمولاً در مارس کود سفارش می‌دهند، اما حالا نگران تأمین مالی کاشت محصول خود هستند. مانند بحران ۲۰۲۲، کشورهای فقیرتر بیشترین آسیب را خواهند دید، اما این بار سازمان توسعه بین‌المللی آمریکا تعطیل شده و شبکه امدادی وجود ندارد. حتی اگر تنگه هرمز باز شود، راه‌اندازی دوباره تولید و حمل‌ونقل کود هفته‌ها طول می‌کشد و مصرف‌کنندگان فقیر جهان به‌زودی افزایش شدید قیمت مواد غذایی را در فروشگاه‌ها تجربه خواهند کرد.

امنیت غذایی ایران در کوتاه‌مدت (چند ماه اول) به دلیل ذخایر استراتژیک گندم و توان تولید داخلی کود، به طور کامل فرو نمی‌ریزد. اما اگر بحران تنگه هرمز بیش چهار ماه بسته بماند، یا اگر تأسیسات پتروشیمی ایران آسیب ببیند، ایران با کاهش شدید تولید گندم، افزایش وابستگی به واردات گران‌قیمت، و در نهایت افزایش قیمت نان مواجه خواهد شد.

با مسعود دلبری، کارشناس حوزه انرژی گفت‌و‌گو کرده‌ایم. می‌شنوید:

در صورت بروز بحران در دسترسی به کودهای شیمیایی، اولین واکنش واقعی در کشورهای مختلف، تغییر الگوی مصرف کود است. دلبری تأکید می‌کند که ما شاهد کاهش مصرف نیتروژن در مراحل حساس رشد محصولات کشاورزی خواهیم بود. از روش‌های جایگزین می‌توان به «کوددهی هدفمند»، جایگزینی بخشی از کودهای شیمیایی با کود دامی، کامپوست و بقایای گیاهی اشاره کرد که می‌تواند بین ۲۰ تا ۳۰ درصد مصرف را کاهش دهد.

به تأکید دلبری «بدون افت شدید محصول» این کار امکان‌پذیر است.

همچنین تغییر نوع محصول از جمله کاهش سطح زیر کشت ذرت و برنج (که وابستگی بالایی به کود نیتروژن دارند) و افزایش تولید سویا و حبوبات، واکنشی کلاسیک به این نوع تحولات است.

روش دیگر، استفاده از منابع جایگزین وارداتی مانند روسیه، بلاروس، مراکش، آمریکا و ترینیداد است، اما این راهکار با مشکلاتی همراه است. دلبری صراحتاً می‌گوید: «قیمت این منابع جایگزین بسیار بالاست» ضمن اینکه محدودیت ظرفیت حمل‌ونقل دارد و زمان تحویل آن معمولاً بین ۴-۵ تا ۸-۹ هفته طول می‌کشد.

سیاست‌های فوری دولت‌ها نیز می‌تواند شامل پرداخت یارانه‌های فوری، اولویت‌بندی تأمین کود برای محصولات استراتژیک و آزادسازی ذخایر محدود باشد.

کشورهای بسیار پرریسک که بیشترین آسیب را می‌بینند، کشورهای آفریقایی مانند اتیوپی، کنیا، نیجریه، غنا و ساحل عاج هستند که وابستگی بالا به واردات کود و ضعف مالی دولت دارند.

کشورهایی با ریسک متوسط اما مهم شامل هند، پاکستان، برزیل و آرژانتین می‌شوند. کارشناس در مورد اقدامات فوری جامعه بین‌المللی تأکید می‌کند:

 همراه با تأمین مالی فوری از بانک جهانی و IMF، آزادسازی ذخایر تولیدکنندگان بزرگ و اقدام هدفمند سازمان FAO برای جلوگیری از فروپاشی فصل کشت، از جمله راهکارهای پیشنهادی است.

گفت‌وگو را از طریق افزونه پخش‌کننده صدا هم می‌توانید بشنوید: