خشم ترامپ علیه ایران بحران تازه‌ای در ناتو ایجاد کرده است

رویترز روز جمعه ۱۴ فروردین / ۳ آوریل در گزارشی نوشت، ائتلاف ناتو در سال‌های اخیر توانسته چالش‌های وجودی را پشت سر بگذارد؛ از جنگ اوکراین گرفته تا موج‌های متعدد فشار و اهانت از سوی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا که مأموریت اصلی این سازمان را زیر سؤال برده و حتی تهدید کرده گرینلند را تصاحب کند.

گزارش می‌افزاید، اما این‌بار جنگ ایالات متحده آمریکا و اسرائیل با ایران، هزاران کیلومتر دورتر از اروپا، تقریباً این ائتلاف ۷۶ ساله را به زانو درآورده و کارشناسان و دیپلمات‌ها هشدار می‌دهند که آن را در ضعیف‌ترین وضعیت از زمان تأسیس‌اش قرار داده است.

ترامپ که از امتناع کشورهای اروپایی برای اعزام ناوهایشان به تنگه هرمز برای باز کردن مسیرهای تجاری بین‌المللی پس از آغاز جنگ هوایی در ۲۸ فوریه (۹ اسفند ۱۴۰۴) خشمگین شده، اعلام کرده که در حال بررسی خروج از ائتلاف است.

ترامپ در مصاحبه‌ای با رویترز در روز چهارشنبه گفت: «اگر جای من بودید، شما هم همین کار را نمی‌کردید؟»

در سخنرانی چهارشنبه شب، ترامپ از متحدان آمریکا انتقاد اما از محکوم کردن ناتو خودداری کرد؛ کاری که بسیاری از کارشناسان انتظار داشتند انجام دهد. با این حال، به‌همراه دیگر سخنان انتقادی او علیه اروپایی‌ها در هفته‌های اخیر، نگرانی بی‌سابقه‌ای ایجاد کرده که ممکن است آمریکا در صورت حمله به متحدان اروپایی، حتی بدون خروج رسمی، از آن‌ها حمایت نکند.

به‌گفته تحلیلگران و دیپلمات‌ها، نتیجه این است ناتو در حال تضعیف است و پیمان دفاع متقابل آن دیگر یک اصل مسلم تلقی نمی‌شود.

مکس برگمن، مقام سابق وزارت خارجه آمریکا و مدیر برنامه اروپا، روسیه و اوراسیا در مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی در واشنگتن گفت: «این بدترین وضعیتی است که ناتو از زمان تأسیس‌اش تجربه کرده است واقعاً سخت است چیزی پیدا کرد که حتی نزدیک به آن باشد.»

این واقعیت برای اروپایی‌ها که ناتو را به‌عنوان سد دفاعی در برابر روسیه‌ای که روزافزون جسور می‌شود، حساب می‌کردند، در حال جا افتادن است.

مارک روته، دبیرکل ناتو، تا فوریه گذشته ایده دفاع اروپا بدون آمریکا را «فکری احمقانه» می‌دانست، اما اکنون بسیاری از مقامات و دیپلمات‌ها آن را به‌عنوان انتظار پیش‌فرض تلقی می‌کنند.

ژنرال فرانسوا لکوانتر، فرمانده سابق نیروهای مسلح فرانسه، گفت: «ناتو هنوز لازم است، اما باید قادر باشیم ناتو را بدون آمریکایی‌ها تصور کنیم. حتی این پرسش مطرح است که آیا باید همچنان آن را ناتو – سازمان پیمان آتلانتیک شمالی – بنامیم.»

آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید، گفت: «رئیس‌جمهور ترامپ ناامیدی خود از ناتو و دیگر متحدان را آشکار کرده و همان‌طور که رئیس‌جمهور تأکید کرد، "ایالات متحده این موضوع را به‌خاطر خواهد سپرد."»

 این بار متفاوت است

ناتو پیش‌تر نیز با چالش روبه‌رو شده بود، به‌ویژه در دوره نخست ریاست جمهوری دونالد ترامپ از ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۱، زمانی‌که او خروج از ائتلاف را مدنظر داشت.

بسیاری از مقامات اروپایی تا دوران اخیر معتقد بودند می‌توان ترامپ را با تشویق و چاپلوسی در مسیر نگه داشت، اما اکنون افراد کمتری بر این باور هستند.

ترامپ و مقاماتش از آن‌چه عدم تمایل ناتو به کمک به آمریکا در مواقع ضروری می‌دانند، ابراز ناامیدی کرده‌اند. این شامل عدم کمک مستقیم در گشودن مسیر تنگه هرمز و محدودیت استفاده آمریکا از برخی فرودگاه‌ها و فضای هوایی است. مقامات آمریکایی اعلام کرده‌اند که ناتو نمی‌تواند «خیابان یک‌طرفه» باشد.

مقامات اروپایی پاسخ می‌دهند که هیچ درخواست مشخصی از آمریکا برای مأموریت باز کردن تنگه هرمز دریافت نکرده‌اند و از این شکایت دارند که واشنگتن در مورد زمان اجرای چنین مأموریتی (در طول جنگ یا پس از آن) نامنسجم رفتار کرده است.

جیمی شیا، مقام ارشد پیشین ناتو که اکنون پژوهشگر ارشد در مؤسسه «دوستان اروپا» (Friends of Europe) است، گفت: «وضعیت ناتو وحشتناک است. این ضربه‌ای به متحدانی است که از زمان بازگشت ترامپ به کاخ سفید تلاش کردند نشان دهند آماده و توانمندند مسئولیت بیشتری در دفاع از خود بپذیرند.»

اظهارات اخیر ترامپ پس از نشانه‌های دیگری از بی‌ثباتی فزاینده ائتلاف مطرح شده است، از جمله تهدیدهای او در ژانویه برای تصاحب گرینلند دانمارک و اقدامات اخیر آمریکا که اروپایی‌ها آن را بیش از حد موافق با روسیه می‌دانند، کشوری که ناتو آن را تهدید اصلی امنیتی خود تعریف کرده است.

دولت آمریکا درباره گزارش‌هایی مبنی بر این‌که مسکو اطلاعاتی را برای حمله به دارایی‌های آمریکا در خاورمیانه در اختیار ایران قرار داده و تحریم‌های روسیه را برای کاهش قیمت جهانی انرژی لغو کرده، عملاً سکوت کرده است.

در نشست هفته گذشته وزیران خارجه گروه ۷ در فرانسه، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، و کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، تبادل‌نظر تنش‌آمیزی داشتند که نشان‌دهنده روابط تنگاتنگ و پرچالش ائتلاف ناتو است.

 بازگشت غیرممکن

از نظر قانونی، ترامپ ممکن است اختیار خروج از ناتو را نداشته باشد. طبق قانونی که در سال ۲۰۲۳ تصویب شد، رئیس‌جمهور آمریکا نمی‌تواند بدون موافقت دو سوم سنای آمریکا از ائتلاف خارج شود، دستیابی به این میزان رأی تقریباً غیرممکن است.

با این حال، تحلیلگران بر این باورند که ترامپ در مقام فرمانده کل قوا، این اختیار را دارد که درباره حمایت نظامی آمریکا از اعضای ناتو تصمیم‌گیری کند؛ تصمیمی که امتناع از آن می‌تواند بدون نیاز به خروج رسمی، حیات این پیمان نظامی را به خطر بیندازد.

البته همه ناظران، بحران فعلی را «حیاتی و وجودی» نمی‌دانند. یک دیپلمات فرانسوی، لفاظی‌های رئیس‌جمهور را صرفاً یک «تندخویی گذرا» توصیف کرده است. سوابق نیز نشان می‌دهد که ترامپ پیش از این هم مواضع خود را در قبال ناتو تغییر داده است.

او در جریان مبارزات انتخاباتی سال ۲۰۲۴ اعلام کرده بود ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه را تشویق خواهد کرد تا به آن دسته از اعضای ناتو که سهم منصفانه خود را در بودجه دفاعی پرداخت نمی‌کنند، حمله کند. اما تا زمان آخرین نشست سالانه ناتو در ژوئن ۲۰۲۵، ورق برگشت و ترامپ در سخنرانی خود، رهبران اروپایی را به‌عنوان کسانی که «عاشق کشورشان هستند» مورد ستایش قرار داد.

هفته آینده، مارک روته، دبیرکل ناتو که روابط حسنه‌ای با ترامپ دارد، قرار است در تلاشی دوباره برای تغییر دیدگاه او راهی واشنگتن شود. تحلیلگران معتقدند کشورهای اروپایی دلایل متقاعدکننده‌ای برای حفظ حضور آمریکا در ناتو دارند، حتی اگر نسبت به حمایت نظامی ترامپ تردید داشته باشند. از جمله این دلایل، توانمندی‌های منحصر‌به‌فرد ارتش ایالات متحده، مانند جاسوسی ماهواره‌ای است که جایگزینی آن برای ناتو به‌راحتی ممکن نیست.

با تمام این‌ها، دیپلمات‌ها، تحلیلگران و مقامات رسمی هم‌صدا می‌گویند حتی اگر ترامپ و اروپایی‌ها راهی برای بقا در ناتو پیدا کنند، ائتلاف فراآتلانتیک که از زمان جنگ جهانی دوم ستون اصلی نظم جهانی غرب بوده، دیگر هرگز به شکل سابق باز نخواهد گشت.

جولیان اسمیت، سفیر آمریکا در ناتو در دوران ریاست جمهوری جو بایدن، در این‌باره می‌گوید: «فکر می‌کنم در حال ورق زدن تاریخِ ۸۰ سال همکاری مشترک هستیم. این به‌معنای پایان روابط دو سوی اقیانوس اطلس نیست، اما ما در آستانه دورانی هستیم که ساختار و ماهیت متفاوتی خواهد داشت.»