جنگ در ایران، افکار عمومی و مواضع انجمن پرواز پی‌اس ۷۵۲

براساس آخرین خبرهای منتشر شده، پژوهشکده لیزر و پلاسمای دانشگاه بهشتی در تهران روز جمعه ۱۴ فروردین، هدف بمباران جنگنده‌های آمریکا یا اسرائیل قرار گرفت و ویران شد. پیش از آن و در روزهای قبل، انستیتو پاستور، شرکت‌های داروسازی در تهران و کرج، کارخانه‌های تولید فولاد در اهواز و اصفهان، کارخانه سیمان فیروزآباد، و شمار دیگری از زیرساخت‌های حیاتی در ایران مورد اصابت‌ نیروهای مهاجم قرار گرفت و آسیب جدی دید.

در حالی که جنگ در ایران وارد سی و هشتیمن روز خود شده است، واکنش افکار عمومی به این جنگ در اشکال متفاوتی ظاهر شده است. برخی از رسانه‌های خارج از ایران و شماری از فعالان سیاسی که موافق حمله نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران‌اند، همچنان بر مواضع قبلی خود اصرار دارند. بخش‌هایی دیگر از جمله نهادهای مدنی، فعالان حقوق بشر، برخی از فعالان سیاسی و شماری از خبرنگاران مستقل اما به اردوگاه مخالفان جنگ پیوسته‌اند و خواهان پایان یافتن آن شده‌اند.

حساب رسمی کاخ سفید در روزهای آغازین تهاجم نظامی آمریکا علیه ایران، ویدئویی را منتشر کرد که در آن، گروهی از ایرانیان ساکن خارج از کشور با رقص و شادی و طرفداری از دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا، از او بابت آغاز این جنگ، تشکر و قدردانی کرده بودند.

رسانه‌های مدافع دولت ترامپ در آمریکا و رسانه‌های اسرائیلی، بارها این ویدئو و ویدئوهای مشابه آن را برای توجیه افکار عمومی در کشورهای خود و جامعه بین‌الملل و همچنین برای جا انداختن این موضوع که مردم ایران خود، خواهان حمله به کشورشان بوده‌اند، نشر و بازنشر کرده‌اند.

انجمن خانواده‌های جان‌باختگان پرواز  پی‌اس۷۵۲ به‌عنوان یکی از نهادهای مدنی مستقل که توسط خانواده‌های قربانیان هواپیمای اوکراینی تشکیل شده است، در سال‌های اخیر و به‌ویژه در جریان خیزش سراسری زن، زندگی، آزادی تاثیر قابل توجهی در پیشبرد تجمعات اعتراضی در خارج از کشور علیه رژیم جمهوری اسلامی داشته است. اما با وجود گذشت بیش از یک ماه از آغاز تهاجم نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران این انجمن هنوز موضع مشخصی در این باره نگرفته است.

چرا انجمن پرواز به عنوان یک نهاد مدنی که به دنبال دادخواهی و تحقق عدالت در ایران است، تاکنون درباره جنگ سکوت کرده است؟ آیا انجمن پرواز می‌تواند عاملیتی در پایان یافتن این جنگ داشته باشد؟

رادیو زمانه با طرح پرسش‌هایی ازین دست با کوروش دوست‌شناس، ساکن کانادا که از ماه مارچ ۲۰۲۳ از طرف اعضای انجمن خانواده‌های جان‌باختگان پرواز پی‌اس۷۵۲ به‌عنوان سخنگوی این انجمن انتخاب شده، گفت‌وگو کرده است.

جواد عباسی توللی ـ همانطور که می‌دانیم هواپیمای اوکراینی در جریان یک تنش نظامی، هدف موشک‌های سپاه پاسداران قرار گرفت. همچنین، در جنگ فعلی بین ایالات متحده و اسرائیل با ایران، هزاران غیر نظامی هدف حملات قرار هوایی قرار گرفته و کشته شده‌اند. چرا انجمن پرواز به‌عنوان یک نهاد مدنی و نهادی که به دنبال تحقق عدالت در ایران است، تاکنون هیچ موضع مشخصی درباره جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران نداشته است؟

کوروش دوست‌شناس ـ من به طور مشخص در مصاحبه‌هایی که با رسانه‌ها داشته‌ام، موضوع به خطر افتادن جان غیرنظامیان در این جنگ و به‌ویژه پروازهای غیرنظامی که در منطقه خاورمیانه و در بین پروازهای نظامی و موشک‌ها و پدافند ضد هوایی هنوز در جریان است، نگرانی انجمن پرواز را ابراز کرده‌ام و اعلام کرده‌ام که این باید هرچه زودتر کشورهای درگیر جنگ، تمام این پروازها را لغو کنند. چرا که جان مسافران غیر نظامی به خطر خواهد افتاد.

به نظر شما موضع‌گیری علیه جنگ و محکومیت حملات نظامی از طرف انجمن پرواز، چه تاثیری خواهد داشت و چرا انجمن تاکنون موضع‌گیری مشخصی برای پایان جنگ نداشته است؟

متاسفانه در حال حاضر عاملیت بسیاری از نهادهای مدنی و مردم در مورد سرنوشت این جنگ از بین رفته است. یعنی عملا صداهایی که باید قبل از شروع این جنگ شنیده می‌شد، شنیده نشد. از طرف دیگر، برخی امیدوار بودند که با یک حمله برق آسا از طرف آمریکا و اسرائیل و کشته شدن سران رژیم جمهوری اسلامی، این رژیم پس از ۴۷ سال جنایت، سرنگون شود و جنگ طولانی اتفاق نیفتد اما بعد از گذشت بیش از سی روز، هیچ یک از اهداف اولیه این جنگ نه تنها برآورده نشده بلکه متاسفانه این جنگ ادامه دارد.

بسیاری از مردم و نهادهای مدنی درگیر مساله دشواری شده‌اند. از یک‌طرف هیچ‌کس نمی‌تواند جنایاتی که رژیم جمهوری اسلامی در طول ۴۷ سال گذشته مرتکب شده است را فراموش کند و از طرف دیگر طی بیش از یک ماه اخیر، جنگی که با عنوان سرنگونی رژیم جمهوری اسلامی آغاز شد، در حال حاضر به بمباران بسیاری از زیرساخت‌های غیرنظامی ایران رسیده است.

در خبرها آمده که انستیتوی پاستور یا بسیاری از موسسات داروسازی یا علمی و بقیه زیرساخت‌های غیرنظامی در ایران مورد حمله قرار می‌گیرد که واقعا باعث نگرانی است. به‌ویژه که بسیاری از این حملات در قوانین بین الملل به‌عنوان جنایت جنگی شناخته شده‌اند. برخی از حقوق‌دانان بین‌المللی هم با استناد به گفته‌های ترامپ یا وزیر جنگ آمریکا بر این باورند که این گفته‌ها و دستورات، مصداق جنایت جنگی است.

واکنش افکار عمومی جامعه ایران در این جنگ بسیار حائز اهمیت است. همان‌طور که دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا در روزهای اول حمله به ایران برای توجیه آن، ویدئوی رقصیدن عده‌ای از ایرانیان ساکن آمریکا را که از تهاجم نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران حمایت کرده بودند در حساب کاربری کاخ سفید منتشر کرد، من فکر می‌کنم که طرف مهاجم نیاز دارد تا افکار عمومی ایران را با خود همراه کند. آیا فکر نمی‌کنید که در چنین وضعیتی لازم است که انجمن پرواز، درباره این جنگ سکوت نکند و صدایی علیه این جنگ داشته باشد؟ در این جنگ نه تنها زیرساخت‌های غیرنظامی از دست می‌رود بلکه رژیم جمهوری اسلامی از این فرصت سوء استفاده کرده و در حال سرکوب گسترده‌تر مخالفان سیاسی خود در داخل کشور است. آیا فکر می‌کنید انجمن پرواز می‌تواند عاملیتی داشته باشد در مخالفت با جنگ؟

امیدوارم هر چه زودتر همه نهادهای مدنی از جمله انجمن پرواز صدای خود را در مورد این مسائل بلند کنند و ما بتوانیم دست‌کم به‌عنوان دفاع از جان انسان‌های بی‌گناه، به‌طور مستقیم و مشخص صحبت کنیم اما انجمن خانواده‌های پرواز هم مانند بسیاری از نهادهای مدنی داخل یا خارج از کشور، متشکل از افکار و عقاید متفاوتی است. بخشی از اعضای انجمن پرواز ۷۵۲ که خانواده و نزدیکان خود را در جریان شلیک سپاه پاسداران به هواپیمای اوکراینی از دست داده‌اند مانند بخشی دیگر از جامعه، زمانی که دیدند خامنه‌ای کشته شد، خوشحال شدند. درست است که کشتن هر کدام از سران جمهوری اسلامی باعث بازگشت عزیزان ما نخواهد شد اما تعدادی از اعضا احساس می‌کردند شاید کشته شدن خامنه‌ای، نوعی از اجرای عدالت باشد. هرچند انجمن پرواز هنوز اعتقاد دارد که باید این پرونده را در دادگاه‌های بین‌المللی دنبال کند.

از طرف دیگر، من فکر می‌کنم تحقق عدالت با انتقام‌گیری دو مقوله متفاوت از یکدیگرند و انتقام باعث خواهد شد که چرخه خشونت در جامعه همچنان تکرار شود و منجر به تحقق عدالت و دست‌یابی به حقیقت نشود و انتقام، کمکی به خانواده‌هایی که عزیزانشان را از دست داده‌اند، نخواهد کرد.

البته مشکل دیگری که انجمن پرواز در حال حاضر دارد، این است که بخشی از خانواده‌های عضو انجمن پرواز ۷۵۲ در ایران زندگی می‌کنند و به دلیل قطع اینترنت، راه دسترسی در حال حاضر وجود ندارد تا با هم ارتباط داشته باشیم و درباره واکنش به این شرایط، تصمیم دقیقی بگیریم. 

یکی از دلایل عدم صدور بیانیه از طرف انجمن پرواز درباره جنگ، هم همین است که برخی از خانواده‌ها و اعضا به دلیل قطع اینترنت در ایران، هنوز نتوانسته‌اند نظرات خود را بیان کنند اما ما تلاش می‌کنیم بتوانیم نظرات اکثریت اعضا را بدانیم و بر اساس آن عمل کنیم.

همچنین بخش دیگری از خانواده‌های عضو انجمن پرواز ۷۵۲، در اروپا و کانادا ساکن‌ هستند که عقاید متفاوتی نسبت به مساله جنگ دارند.

بر این نکته هم تأکید کنم که به طور مشخص، از طرف انجمن پرواز نه از جنگ حمایتی کرده‌ایم، نه خواستار جنگ بوده‌ایم و نه اینکه برای پشتیبانی از جنگ و حمایت از ادامه جنگ، بیانیه‌ای جمعی از طرف انجمن پرواز صادر شده است. چرا که به‌عنوان یک انجمن مدنی و دادخواه احساس می‌کنیم چنین رویکردی مغایر و متضاد با مسئله دادخواهی است.

البته ناگفته نماند که برخی از اعضای انجمن خانواده‌های پرواز ۷۵۲ موافق جنگ و برخی دیگر به‌طور مشخص مخالف‌اند و باید گفت به طور شخصی، نظرات مختلفی در انجمن وجود دارد.

آیا شرایط جنگی می‌تواند در کاهش یا تغییر مسئولیت حکومت‌ جمهوری اسلامی در مورد پرونده هواپیمای اوکراینی مؤثر باشد؟

خوشبختانه چنین نیست. یعنی شرایط جنگی شاید فقط بتواند مدتی پیگیری پرونده را به تعویق بیاندازد. در روز هشتم ژانویه ۲۰۲۶ و هم‌زمان با ششمین سالگرد ساقط شدن هواپیمای اوکراینی به‌دست سپاه پاسداران، خانم آنیتا آناند، وزیر خارجه کانادا، با خانواده‌ها و اعضای انجمن پرواز به صورت مجازی دیدار کرد. او طی این دیدار به خانواده‌هایی که در این جلسه حضور داشتند گفت که حتی اگر جمهوری اسلامی سرنگون شود، پیگیری این پرونده توسط کانادا، بریتانیا، سوئد و اوکراین همچنان ادامه خواهد داشت. چرا که این پرونده‌ی دولت کانادا است بر علیه کشور ایران که حتی در صورت تغییر رژیم در ایران هم باید این پرونده پیگیری شده و به دادگاه فرستاد شود.

طبق خبرها، تعدادی از افرادی که در جنایت ساقط کردن هواپیمای اوکراینی نقش داشته‌اند در اثر حملات آمریکا و اسرائیل به ایران کشته شده‌اند اما نهایتا برای روشن شدن حقیقت، نقش آنها باید در این جنایت مشخص شود. از طرف انجمن هم ما همچنان امیدوار به کشف حقیقت و محاکمه عاملان و آمران شلیک به این هواپیمای مسافربری هستیم.