بازداشتهای گسترده و افزایش اعدام زندانیان سیاسی در ایران؛ تشدید سرکوب در فضای پساجنگ؟
گزارشها از موج بازداشتهای گسترده در ایران در دوران جنگ چهل روزه همزمان با افزایش چشمگیر اعدام زندانیان سیاسی حکایت دارد. در حالی که مقامهای رسمی از بازداشت هزار نفر خبر دادهاند، منابع غیررسمی از آمار بالاتر سخن میگویند. این موارد در فضای امنیتی پس از جنگ و آتشبس، نگرانیها درباره تشدید سرکوب را افزایش داده است. در همین ارتباط با حسن نایبهاشم، پزشک و فعال حقوق بشر گفتوگو کردیم.
علی فتوتی
بازداشتها در ایران ـ عکس از شاتراستاک
جمهوری اسلامی در هفتههای اخیر موج تازهای از بازداشتهای گسترده و خودسرانه را در شهرهای مختلف کشور آغاز کرده است؛ روندی که همزمان با افزایش قابل توجه اعدام زندانیان سیاسی، نگرانیهای گستردهای را در میان نهادهای حقوق بشری و افکار عمومی برانگیخته است. بر اساس آمارهای رسمی حکومتی، تاکنون هزاران تن بازداشت شدهاند؛ با توجه به محدودیتهای شدید اطلاعرسانی و دشواری دسترسی به اطلاعات مستقل، برآورد میشود شمار واقعی بازداشتشدگان بهمراتب بیشتر باشد و گزارشها از تداوم این روند بهصورت روزانه حکایت دارد.
در کمتر از سه هفته گذشته، دستکم ۱۳ مورد اعدام زندانیان سیاسی ثبت شده است؛ از جمله اعدام امیرحسین حاتمی، زندانی ۱۸ ساله، در ۱۳ فروردین. این افزایش در حالی رخ داده که همزمان با تشدید فضای امنیتی و نظامی، روند صدور و اجرای احکام اعدام با اتهامهایی نظیر «جاسوسی برای اسرائیل» یا «مشارکت در قتل مأموران» شدت گرفته است. در همین بازه زمانی، ابوالحسن منتظر و وحید بنیعامریان نیز تنها چند روز پس از اعدام بابک علیپور، پویا قبادی، اکبر دانشورکار و محمد تقویسنگدهی اعدام شدند؛ افرادی که با اتهامهای مشابه و با نسبتدادن ارتباط به سازمان مجاهدین خلق به مرگ محکوم شده بودند.
همچنین محمدامین بیگلری و شاهین واحدپرست، از معترضان دیماه، در کنار علی فهیم و امیرحسین حاتمی در روزهای اخیر اعدام شدهاند. پیشتر نیز در ۲۸ اسفند، مهدی قاسمی، صالح محمدی و سعید داودی، سه تن دیگر از بازداشتشدگان اعتراضات ۱۸ دیماه در قم، اعدام شدند. تداوم این روند، بهویژه در مورد معترضان، نگرانیها درباره استفاده فزاینده از مجازات اعدام بهعنوان ابزار سرکوب را تشدید کرده است.
در همین حال، گزارشها حاکی از صدور احکام اعدام برای شماری دیگر از بازداشتشدگان، از جمله محسن اسلامخواه، از معترضان کُرد جنبش «زن، زندگی، آزادی» است. دستکم چهار زندانی جوان کُرد در حال حاضر با حکم اعدام مواجهاند که برخی از آنان در زمان بازداشت زیر ۱۸ سال سن داشتهاند. همچنین محبوبه شعبانی، زن ۳۰ سالهای که در جریان اعتراضات دیماه در مشهد بازداشت شده، با اتهام «محاربه» و خطر صدور حکم اعدام روبهروست؛ در حالی که گزارشها حاکی از آن است که او صرفاً به مجروحان اعتراضات کمک میکرده است.
بازداشتها در شهرهای مختلف از جمله تهران، اصفهان، یزد، آذربایجان شرقی، گیلان، لرستان، فارس، کرمان، خوزستان، کردستان و کهگیلویه و بویراحمد گزارش شده و اغلب با یورشهای خشونتآمیز، ناپدیدسازی قهری و عدم اطلاعرسانی درباره وضعیت بازداشتشدگان همراه بوده است. نیروهای اطلاعات سپاه پاسداران، وزارت اطلاعات و نیروی انتظامی در اجرای این بازداشتها نقش داشتهاند، اما مقامهای قضایی اطلاعات بسیار محدودی درباره هویت، محل نگهداری یا اتهامهای افراد بازداشتشده منتشر کردهاند.
اتهامهای مطرحشده علیه بازداشتشدگان طیف گستردهای را دربر میگیرد؛ از جمله استفاده از تجهیزات اینترنت ماهوارهای مانند استارلینک، فعالیت در شبکههای اجتماعی، ارتباط با رسانههای خارجی، فیلمبرداری از محل حملات، «تشویش اذهان عمومی»، جاسوسی یا همکاری با دولتهای خارجی. در برخی موارد، افراد صرفاً به دلیل ابراز عقیده بازداشت شدهاند؛ از جمله آمنه قاسمزاده و پسر ۱۵ سالهاش، آریو مشرفی، که در ساوجبلاغ به دلیل ابراز خوشحالی پس از مرگ علی خامنهای بازداشت شدند.
همه این موارد نقض حقوق بشر در شرایطی رخ میدهد که در نتیجه حمله اسرائیل و آمریکا به ایران فضای عمومی کشور بهشدت امنیتی و نظامی شده است. گزارشها از استقرار نیروهای مسلح در خیابانها، برپایی ایستهای بازرسی و بازرسی خشونتآمیز تلفن همراه شهروندان حکایت دارد. مقامهای حکومتی نیز بهطور مکرر هشدار دادهاند که هرگونه مخالفت، حتی در سطح بیان نظر، با واکنش شدید مواجه خواهد شد. رئیس قوه قضاییه اعلام کرده است هر فردی که علیه نظام اقدام یا اظهار نظر کند «دشمن» محسوب میشود و سپاه پاسداران نیز تهدید کرده است که معترضان با واکنشی «شدیدتر از ۸ ژانویه» روبهرو خواهند شد.
در همین زمینه، حسن نایبهاشم، پزشک و فعال حقوق بشر، با اشاره به شرایط کنونی به «زمانه» گفت که ایران در وضعیت «نه جنگ و نه صلح» قرار دارد و آتشبس فعلی شکننده است. او تأکید کرد که از زمان جنبش «زن، زندگی، آزادی» روند افزایش فشار بر زندانیان و رشد آمار اعدامها بهویژه در سال اخیر تشدید شده و در جریان جنگ دوازدهروزه، با وجود محدودیتهای اینترنتی، شواهد از افزایش قابل توجه اعدامهای سیاسی حکایت دارد.
نایبهاشم میگوید:
ما در مرحله خاصی هستیم. تازه آتشبس اعلام شده و ما در وضعیت «نه جنگ و نه صلح» قرار داریم؛ در واقع تازه از وضعیت جنگی به وضعیت آتشبس رسیدهایم. در تمام این مدت و پیش از جنگ دوازدهروزه، بهطور کلی از زمان جنبش «زن، زندگی، آزادی» شاهد بودهایم که بهتدریج فشارها بر زندانیان افزایش یافته و آمار اعدامها بالا رفته است؛ بهخصوص در سال آخر، قبل و بعد از جنگ دوازدهروزه و همچنین در سال جاری.
به گفته او، تصویب قوانین جدید نیز به تشدید محدودیتها انجامیده و حتی ارسال فایل، تصویر یا پیام برای رسانهها میتواند با اتهامهایی مانند «محاربه» یا «افساد فیالارض» همراه شود.
نایبهاشم میگوید:
به دلیل وضعیت اینترنت، اطلاعات ما کم است؛ اما تمام شواهد نشان میدهد که علاوه بر اعدام زندانیان عادی با جرائم مختلف، اعدامهای سیاسی نیز بهطور چشمگیری افزایش یافته است. در همین چند هفته اخیر و در دوران جنگ، تعداد کثیری را به اتهام فعالیت در تظاهرات دیماه اعدام کردند. همچنین افرادی را در سال گذشته و امسال به اتهام جاسوسی برای اسرائیل و دولتهای متخاصم اعدام کردهاند. قوانینی نیز در این رابطه تصویب شده تا محدودیتها را برای زندانیان و آزادی بیان بیشتر کند.
نایبهاشم با اشاره به نگرانیها درباره آینده افزود که در صورت تداوم آتشبس، احتمال تشدید سرکوب وجود دارد، هرچند بهگفته او توان حکومت برای اجرای سرکوبی در ابعاد گسترده با تردید مواجه است.
او به زمانه میگوید:
نگرانی جدی وجود دارد که در صورت تداوم آتشبس، جمهوری اسلامی دست به سرکوب گستردهتری نسبت به قبل بزند. ما همیشه این تجربه را با جمهوری اسلامی داشتهایم که وقتی مجبور میشود جام زهری را سر بکشد، سعی میکند بخشی از تلخی آن را به کام مردم کشور بریزد. این موضوع همواره وجود داشته است؛ اما در مورد اینکه آیا شرایط به گونهای هست که لزوماً بتواند چنین کند، من فکر نمیکنم توان سرکوب در آن حد را داشته باشد.
حسن نایبهاشم همچنین با اشاره به تجربههای گذشته گفت که فضای ارعاب پس از دورههای تنش نظامی معمولاً ادامه مییابد، اما بهتدریج اشکال جدیدی از اعتراض شکل میگیرد. به گفته این فعال حقوق بشر، در حال حاضر نهتنها نشانهای از بهبود وضعیت زندانها دیده نمیشود، بلکه حتی بازگشت به شرایط پیش از جنگ نیز محقق نشده و قطع یا محدودیت اینترنت همچنان یکی از موانع اصلی اطلاعرسانی و ارتباط زندانیان با خارج از زندان است.
نظرها
نظری وجود ندارد.