ترامپ از پیشنهاد جدید ایران راضی نیست

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، دوشنبه ۷ اردیبهشت / ۲۷ آوریل در نشستی با مشاوران ارشد امنیت ملی خود در کاخ سفید، پیشنهاد جدید جمهوری اسلامی برای حل‌وفصل جنگ جاری را بررسی کرد. کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، تأیید کرد که این پیشنهاد در بالاترین سطح امنیتی مورد بحث قرار گرفته، اما تأکید کرد که مواضع اصلی واشنگتن تغییری نکرده است: آمریکا خواهان باز بودن کامل و بدون قید و شرط مسیر کشتیرانی در تنگه هرمز و همچنین تحویل ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران است.

بر اساس اطلاعات منتشرشده، طرح پیشنهادی تهران شامل چند مرحله است: نخست توقف عملیات نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران و دریافت تضمین‌هایی برای عدم ازسرگیری جنگ؛ سپس پایان محاصره دریایی ایران و تعیین ترتیبات جدید برای عبور و مرور کشتی‌ها در خلیج فارس، از جمله بازگشایی تنگه هرمز تحت شرایط مورد نظر جمهوری اسلامی؛ و در نهایت، آغاز مذاکرات درباره برنامه هسته‌ای و سایر اختلافات بلندمدت. در این چارچوب، تهران همچنان بر حفظ حق غنی‌سازی اورانیوم تأکید دارد.

رویترز گزارش داده است که این ساختار پیشنهادی با مخالفت جدی ترامپ روبه‌رو شده است. یک مقام آمریکایی مطلع از نشست کاخ سفید اعلام کرد که رئیس‌جمهور آمریکا از این پیشنهاد ناراضی بوده، زیرا واشنگتن معتقد است مسئله هسته‌ای باید از همان ابتدای مذاکرات تعیین تکلیف شود و نمی‌توان آن را به آینده موکول کرد. از نگاه آمریکا، تعویق مذاکرات هسته‌ای به پس از پایان جنگ به جمهوری اسلامی فرصت بازسازی ظرفیت‌های راهبردی خود را می‌دهد.

مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، نیز در موضع‌گیری صریحی پیشنهاد ایران درباره تنگه هرمز را رد کرد و گفت واشنگتن هیچ‌گونه کنترل ایران بر این گذرگاه حیاتی انرژی را نخواهد پذیرفت.

روبیو به فاکس‌نیوز گفت از دید آمریکا، «باز بودن تنگه» تنها زمانی معنا دارد که کشتیرانی بین‌المللی بدون نیاز به اجازه، پرداخت عوارض یا پذیرش تهدید نظامی ایران انجام شود. او تأکید کرد که جمهوری اسلامی نمی‌تواند استفاده از یک آبراه بین‌المللی را مشروط به هماهنگی یا پرداخت هزینه کند و چنین مدلی به معنای آزادی کشتیرانی نیست.

این اظهارات پس از آن مطرح شد که مقام‌های جمهوری اسلامی طی روزهای اخیر بر اعمال نظارت نظامی بر تنگه هرمز و دریافت عوارض از کشتی‌های عبوری تأکید کرده بودند؛ موضوعی که از نگاه آمریکا تهدیدی مستقیم علیه تجارت جهانی و امنیت انرژی محسوب می‌شود.

فشارهای اقتصادی و دریایی

در کنار اختلافات دیپلماتیک، دولت ترامپ همزمان فشار اقتصادی و دریایی خود علیه ایران را افزایش داده است. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، هشدار داده که ادامه محاصره دریایی بنادر ایران می‌تواند اقتصاد انرژی جمهوری اسلامی را با بحرانی شدیدتر مواجه کند. او گفت کاهش صادرات نفت، محدود شدن ذخیره‌سازی و افت ظرفیت تولید ممکن است ایران را با کمبود سوخت داخلی، کاهش گسترده درآمدهای نفتی و حتی آسیب دائمی به زیرساخت‌های انرژی مواجه سازد.

داده‌های کشتیرانی نیز نشان‌دهنده شدت بحران در تنگه هرمز است. پیش از آغاز جنگ، روزانه بین ۱۲۵ تا ۱۴۰ کشتی از این مسیر عبور می‌کردند، اما اکنون عبور و مرور به شدت کاهش یافته و تنها تعداد محدودی کشتی از این آبراه می‌گذرند. در همین حال، چندین نفتکش ایرانی نیز در نتیجه محاصره دریایی آمریکا مجبور به بازگشت شده‌اند. تهران این اقدامات را «دزدی دریایی» توصیف کرده، اما واشنگتن آن را بخشی از راهبرد فشار حداکثری برای تضعیف توان اقتصادی جمهوری اسلامی می‌داند.

شکاف‌های درون حکومت ایران

مارکو روبیو همچنین تصویری کم‌سابقه از شکاف‌های درونی ساختار قدرت در تهران ارائه کرد. به‌گفته او، درون حاکمیت جمهوری اسلامی اختلافی عمیق درباره آینده نظام شکل گرفته است: بخشی از ساختار سیاسی خواهان حفظ حداقل ثبات اقتصادی برای جلوگیری از فروپاشی داخلی است، در حالی که هسته سخت قدرت، شامل رهبر جمهوری اسلامی و سپاه پاسداران، رویکردی ایدئولوژیک‌تر داشته و حاضر است هزینه‌های اقتصادی بسیار سنگینی را بپذیرد. به‌گفته وزیر خارجه آمریکا، همین شکاف‌ها یکی از موانع اصلی هرگونه توافق پایدار با تهران محسوب می‌شود.

روز گذشته، در حالی‌ که اکثریت مجلس شورای اسلامی با صدور بیانیه‌ای از تیم مذاکره‌کننده جمهوری اسلامی به ریاست محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، حمایت کردند، شکاف‌هایی در درون جریان‌های سیاسی حاکم نیز آشکار شد.

در این بیانیه که به امضای ۲۶۱ نماینده رسید، بر هماهنگی تصمیم‌گیری‌های کلان کشور در چارچوب رهبری تأکید شده و ادعا شده است آمریکا و اسرائیل می‌کوشند با ایجاد بی‌اعتمادی نسبت به مسئولان و مذاکره‌کنندگان، افکار عمومی را تحت تأثیر قرار دهند.

با این حال، گزارش‌ها نشان می‌دهد چهره‌های نزدیک به سعید جلیلی و جبهه پایداری از جمله برخی نمایندگان شاخص مجلس، از امضای این بیانیه خودداری کرده‌اند؛ موضوعی که بازتاب‌دهنده اختلاف‌نظر میان حاکمان است. این وضعیت در شرایطی مطرح می‌شود که برخی چهره‌های امنیتی و سیاسی مجلس همچنان با رویکردی سخت‌گیرانه، بر ادامه برنامه هسته‌ای و سیاست‌های تقابلی تأکید دارند.

در عرصه دیپلماسی منطقه‌ای نیز تحرکات گسترده‌ای در جریان بوده است. سفر برنامه‌ریزی‌شده استیو ویتکاف و جرد کوشنر به پاکستان در آخرین لحظه لغو شد، در حالی که عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، همزمان سفرهایی به پاکستان، عمان و روسیه انجام داد و در مسکو با ولادیمیر پوتین دیدار کرد. تهران تلاش دارد از طریق متحدان بین‌المللی خود موقعیت چانه‌زنی خود را تقویت کند اما واشنگتن این تلاش‌ها را نشانه فشار نظامی و اقتصادی مؤثر خود می‌داند.

ادامه این بن‌بست نه‌تنها آینده مذاکرات را مبهم کرده، بلکه بازار جهانی انرژی را نیز تحت فشار شدید قرار داده است. افزایش محدودیت‌ها در تنگه هرمز موجب رشد قیمت نفت، تشدید نگرانی‌های تورمی و افزایش نااطمینانی در زنجیره تأمین جهانی شده است. تحلیلگران تأکید می‌کنند در شرایط کنونی، بیش از هر موضع‌گیری سیاسی، وضعیت واقعی جریان نفت از تنگه هرمز تعیین‌کننده ثبات اقتصادی جهان خواهد بود.

جنگ جاری که از ماه اسفند / فوریه گذشته با حملات آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد، تاکنون هزاران کشته بر جای گذاشته، بحران انرژی جهانی را تشدید کرده و فشار سیاسی داخلی بر ترامپ برای پایان دادن به درگیری‌ها را افزایش داده است. با این حال، اختلاف بنیادین بر سر تقدم پرونده هسته‌ای، کنترل تنگه هرمز، فشار اقتصادی و شکاف‌های درونی جمهوری اسلامی، همچنان موانع اصلی دستیابی به توافقی سریع و پایدار باقی مانده‌اند.