فشار جنگ و رکود بر زنجیره تأمین و توزیع دارو در ایران

بر اساس داده‌های اتاق بازرگانی تهران، در جریان جنگ اخیر و حملات آمریکا و اسرائیل به ایران حدود ۳۰ واحد تولیدی دارو و تجهیزات پزشکی دچار آسیب جزیی یا کلی شدند و بخشی از خطوط تولید به‌طور موقت متوقف شد. این آسیب‌ها در کنار تخریب شرکت‌های سازنده تجهیزات خطوط تولید و مراکز تحقیق‌وتوسعه، توان داخلی بازسازی و نوسازی زنجیره تولید مواد مؤثره دارویی را تضعیف کرده است.

اعتمادآنلاین سه‌شنبه ۸ اردیبهشت در گزارشی نوشته است که جنگ فقط به واحدهای تولید دارو محدود نمانده و بخش مهمی از زیرساخت‌های پشتیبان این صنعت را هدف قرار داده است؛ از جمله شرکت‌های سازنده تجهیزات خطوط تولید، مراکز تحقیق‌وتوسعه و برخی واحدهای تولید مواد مؤثر. این آسیب‌ها به‌صورت غیرمستقیم باعث کاهش توان بازسازی خطوط تولید و کند شدن روند تأمین مواد اولیه شده است.

در کنار اثرات مستقیم جنگ، ساختار صنعت دارو در ایران نیز با وابستگی زنجیره‌ای گسترده به صنایع بالادستی و لجستیک مواجه است. این وابستگی باعث شده هرگونه اختلال در تولید مواد شیمیایی، بسته‌بندی یا حمل‌ونقل، به سرعت در تولید و سپس در توزیع دارو منعکس شود. به همین دلیل، حتی توقف‌های کوتاه در واردات یا ترخیص گمرکی مواد اولیه می‌تواند به اختلال در عرضه دارو در بازار منجر شود.

بنا به این گزارش، در سطح ساختاری، صنعت دارو وابستگی بالایی به صنایع شیمیایی دارد؛ به‌طوری‌که ضریب وابستگی به این بخش ۰,۲۲۳ برآورد شده و بیش از ۲۲ درصد نهاده‌های واسطه‌ای تولید دارو از این مسیر تأمین می‌شود. همچنین بخش بسته‌بندی و لجستیک نیز نقش کلیدی در توزیع دارو دارد؛ ضریب وابستگی به لاستیک و پلاستیک ۰,۰۵۴۸ و به کاغذ و فرآورده‌های کاغذی ۰,۰۴۸۱ اعلام شده است.

در زنجیره توزیع، بخش عمده‌فروشی و خرده‌فروشی با ضریب ۰,۰۳۹۶ و حمل‌ونقل جاده‌ای با ۰,۰۱۴۷ نشان می‌دهند که اختلال در فرآیندهای تجاری و لجستیکی می‌تواند به‌طور مستقیم جریان توزیع دارو را تحت تأثیر قرار دهد. همچنین وابستگی داخلی بین شرکت‌های دارویی با ضریب ۰,۰۲۸ نشان‌دهنده پیوستگی حساس زنجیره تولید تا توزیع در داخل کشور است.

از سوی دیگر، شرایط اقتصادی سال ۱۴۰۴ فشار مضاعفی بر این صنعت وارد کرده است. رکود طولانی‌مدت، نوسانات شدید نرخ ارز و تغییرات مکرر مقررات، امکان برنامه‌ریزی برای تأمین نهاده‌ها را از شرکت‌های دارویی گرفته است. در چنین فضایی، بسیاری از واحدها با کمبود نقدینگی مواجه شده‌اند؛ موضوعی که به‌گفته فعالان صنعت، مستقیماً بر توان تولید و استمرار فعالیت خطوط تولید اثر گذاشته است.

در عرصه تجارت خارجی نیز، واردات ۴۴۵ میلیون دلاری داروهای خرده‌فروشی و ۱۲۳ میلیون دلار واردات آنتی‌بیوتیک‌ها گزارش شده که بیش از ۶۰ درصد آن از چین تأمین می‌شود. در مقابل، صادرات برخی اقلام مانند متانول با ارزش بیش از دو میلیارد دلار و اتیلن‌گلیکول با ۴۵۲ میلیون دلار عمدتاً به بازارهای محدود و با تمرکز ۸۳ تا ۱۰۰ درصدی بر چین انجام می‌شود؛ موضوعی که ریسک تأمین در شرایط بحران را افزایش می‌دهد.

در سطح هزینه‌ها، گزارش‌ها از افزایش بیش از ۱۴۰ درصدی هزینه‌های تولید نسبت به شرایط پیش از جنگ حکایت دارد؛ افزایشی که ناشی از تغییر نرخ ارز نهاده‌ها از ترجیحی به مبادله‌ای و رشد قیمت مواد اولیه شیمیایی و بسته‌بندی است. این روند، در کنار رکود سال ۱۴۰۴ و بی‌ثباتی بازار ارز، فشار مضاعفی بر نقدینگی شرکت‌ها وارد کرده است.

همچنین بر اساس برآوردهای رسمی، ذخایر استراتژیک دارویی کشور حدود ۶ ماه اعلام شده، اما در بودجه جاری تنها منابع لازم برای پوشش حدود سه ماه پیش‌بینی شده است؛ شکافی که در شرایط بحران می‌تواند بر پایداری توزیع دارو اثرگذار باشد.

گزارش اتاق بازرگانی تهران نشان می‌دهد که صنعت دارو در وضعیت فعلی نه تنها تحت تأثیر مستقیم جنگ، بلکه درگیر فشار هم‌زمان رکود اقتصادی، وابستگی ساختاری به واردات و افزایش هزینه‌های تولید است.