اقتصاد به‌مثابه سیاست: مروری بر کتاب «گریز از سرمایه‌داری: یک مداخله»

کلارا ای. ماتئی اقتصاددان ایتالیایی و استاد دانشگاه تالسا در ایالات متحده آمریکا است و بنیان‌گذار «انجمن آزادی واقعی اقتصادی» است. پژوهش‌های او بر تاریخ و تحلیل سرمایه‌داری و رابطهٔ میان ایده‌های اقتصادی و سیاست‌گذاری تکنوکراتیک متمرکز است. او پیش‌تر در «مدرسهٔ نو برای پژوهش‌های اجتماعی» تدریس کرده و پژوهشگر مهمان مؤسسهٔ مطالعات پیشرفته پرینستون بوده است.

ماتئی پیش از این با کتاب «نظم سرمایه» (۲۰۲۲) توجه گسترده‌ای را در محافل دانشگاهی و جریان‌های چپ به خود جلب کرد و کتاب وی از سوی روزنامهٔ فایننشال تایمز به‌عنوان یکی از ده کتاب برتر اقتصاد در سال ۲۰۲۲ معرفی شد و به بیش از ۱۰ زبان ترجمه شده است. ماتئی در کتاب «نظم سرمایه» نشان داد که چگونه سیاست‌های ریاضتی پس از جنگ جهانی اول نه یک ضرورت اقتصادی، بلکه پروژه‌ای سیاسی برای تثبیت سرمایه‌داری بودند. آثار او در امتداد سنت اقتصاد سیاسی کلاسیک، به‌ویژه اندیشه‌های مارکس قرار می‌گیرد اما هم‌زمان از رویکردهای فمینیستی و تاریخی نیز بهره می‌برد.

در کتاب جدید خود، «گریز از سرمایه‌داری: یک مداخله» نیز این رویکرد انتقادی ادامه پیدا می‌کند. ماتئی نه‌تنها به‌عنوان یک پژوهشگر، بلکه به‌عنوان یک روشنفکر منتقد وارد بحث می‌شود و آگاهانه فاصلهٔ خود را از اقتصاد جریان اصلی حفظ می‌کند.

در دورانی که اقتصاد بیش از هر زمان دیگری به‌عنوان دانشی «فنی» و «بی‌طرف» عرضه می‌شود کتاب گریز از سرمایه‌داری: یک مداخله نوشتهٔ کلارا ای. ماتئی تلاشی جدی برای شکستن این تصور است. ماتئی با صراحت اعلام می‌کند که اقتصاد نه یک علم خنثی بلکه عرصه‌ای عمیقاً سیاسی است. ادعایی که در سنت اندیشهٔ چپ ریشه دارد اما در این اثر با زبانی معاصر و روایتی تاریخی بازسازی می‌شود.

ماتئی بحث خود را با این گزاره آغاز می‌کند که «اقتصاد یک عمل سیاسی است». او با بررسی تاریخی کنفرانس اقتصادی بروکسل در سال ۱۹۲۰ و مقایسهٔ آن با سیاست‌های امروز بانک‌های مرکزی نشان می‌دهد که چگونه نخبگان اقتصادی همواره کوشیده‌اند بحران‌های سرمایه‌داری را از طریق تحمیل ریاضت اقتصادی بر طبقهٔ کارگر مدیریت کنند. از نگاه او سیاست‌هایی مانند افزایش نرخ بهره یا کاهش هزینه‌های اجتماعی نه ابزارهایی بی‌طرف بلکه ابزارهایی برای «انضباط‌بخشی» به نیروی کار هستند.

این تحلیل یکی از نقاط قوت اصلی کتاب است. افشای این واقعیت که زبان پیچیده و فنی اقتصاد اغلب پوششی برای منافع طبقاتی است. با این حال تأکید شدید بر این پیوستگی تاریخی گاه به تعمیمی گسترده می‌انجامد و تنوع در انگیزه‌ها و رویکردهای اقتصادی را کمتر به رسمیت می‌شناسد.

مفهوم کلیدی ماتئی، «نظم سرمایه» است. سیستمی که در آن اکثریت مردم برای بقا ناگزیر به فروش نیروی کار خود هستند در حالی که اقلیتی کوچک کنترل ابزارهای تولید را در اختیار دارد. او با بازخوانی تاریخ محصورسازی زمین‌ها نشان می‌دهد که این نظم نه طبیعی بلکه حاصل فرایندهای خشونت‌آمیز تاریخی است.

این تحلیل به‌روشنی در سنت مارکسی قرار می‌گیرد و بر «اجبار ساختاری» سرمایه‌داری تأکید دارد. آزادی ظاهری کارگر در انتخاب شغل در واقع در چارچوبی رخ می‌دهد که گزینهٔ واقعی دیگری جز فروش نیروی کار باقی نگذاشته است.

با این حال تمرکز کتاب بر دوگانهٔ کارگر/سرمایه‌دار گاه پیچیدگی‌های اجتماعی معاصر از جمله نقش نژاد، جنسیت و موقعیت‌های بینابینی را به حاشیه می‌برد هرچند ماتئی به‌صورت گذرا به این ابعاد اشاره می‌کند.

یکی از مهم‌ترین بخش‌های کتاب توضیح مفهوم استثمار است. ماتئی استدلال می‌کند که کارگران همواره ارزشی بیش از دستمزد خود تولید می‌کنند و این «ارزش اضافی» منبع سود و رشد اقتصادی است. در این چارچوب استثمار نه نتیجهٔ طمع فردی کارفرمایان بلکه ویژگی ذاتی نظام سرمایه‌داری است.

او همچنین با الهام از اقتصاد سیاسی فمینیستی به نقش کارهای بدون مزد مانند کار خانگی و مراقبتی در بازتولید نیروی کار اشاره می‌کند. این نکته افق تحلیل را گسترش می‌دهد و نشان می‌دهد که استثمار محدود به محل کار نیست.

با وجود این این بخش بیشتر بازتکرار نظریه‌های کلاسیک مارکسیستی است تا ارائهٔ چارچوبی نوآورانه.

ماتئی به‌شدت به مفهوم «رشد اقتصادی» و شاخص‌هایی مانند تولید ناخالص داخلی انتقاد می‌کند. به‌زعم او رشد اقتصادی تصویری گمراه‌کننده از پیشرفت ارائه می‌دهد زیرا نابرابری و تخریب محیط‌زیست را پنهان می‌کند.

این نقد با جریان‌های فکری معاصر مانند «ضدرشد» همخوانی دارد و از مهم‌ترین مداخلات نظری کتاب به‌شمار می‌آید. با این حال ضعف اصلی در اینجا فقدان بررسی جدی گزینه‌های جایگزین است. کتاب نشان می‌دهد چرا رشد مشکل‌زاست اما کمتر توضیح می‌دهد چه چیزی باید جایگزین آن شود.

یکی از ویژگی‌های برجستهٔ اثر پیوند میان تحلیل اقتصادی و تاریخ سیاسی است. ماتئی نشان می‌دهد که سیاست‌های اقتصادی از ریاضت گرفته تا کنترل تورم همواره با منازعات طبقاتی گره خورده‌اند و حتی می‌توانند به تقویت گرایش‌های اقتدارگرایانه منجر شوند.

روایت او گاه حالتی تعیین‌گرایانه پیدا می‌کند به‌گونه‌ای که سرمایه‌داری به‌عنوان سیستمی یکدست و همواره سرکوبگر تصویر می‌شود بدون آنکه تفاوت‌های درونی آن مثلاً میان دولت‌های رفاه و اقتصادهای نئولیبرال به‌طور کافی بررسی شود.

ماتئی آگاهانه از لحن بی‌طرف اقتصاددانان فاصله می‌گیرد و با زبانی درگیرانه و سیاسی می‌نویسد. این سبک متن را برای مخاطبان گسترده‌تری قابل‌فهم و جذاب می‌کند. اما در برخی بخش‌ها لحن اثر به بیانیه‌ای سیاسی نزدیک می‌شود و از دقت تحلیلی فاصله می‌گیرد.

در مجموع کتاب گریز از سرمایه‌داری اثری است که با جسارت اقتصاد را از جایگاه «علمی بی‌طرف» پایین می‌کشد و آن را به‌عنوان عرصه‌ای از قدرت و مبارزهٔ طبقاتی بازتعریف می‌کند. این اثر به‌ویژه برای خوانندگان چپ ابزار مفهومی قدرتمندی فراهم می‌آورد تا نابرابری‌ها و سازوکارهای پنهان سرمایه‌داری را بهتر درک کنند.

محدودیت اصلی آن در همین رادیکالیسم نهفته است. کتاب با قدرت توضیح می‌دهد چرا سرمایه‌داری باید مورد نقد قرار گیرد اما در ارائهٔ مسیرهای عملی برای عبور از آن کمتر موفق است. اثر ماتئی بیش از آنکه نقشهٔ راهی برای آینده باشد دعوتی است به بازاندیشی. بازاندیشی در این پرسش بنیادی که آیا نظمی که در آن زندگی می‌کنیم، تنها نظم ممکن است یا نه.