کارزار ضد فساد عراق: مبارزه با فساد یا ضربه به محور مقاومت؟
کارزار گسترده ضدفساد در عراق که با بازداشت عدنان الجمیلی، معاون پیشین وزیر نفت، آغاز شده و تاکنون به بازداشت دهها مقام ارشد و نماینده مجلس انجامیده، در شرایطی پروندههای فساد مالی و قاچاق نفت را به هم گره زده که بسیاری آن را اقدامی سیاسی برای تامین نقدینگی و جلب نظر آمریکا پیش از سفر نخستوزیر به واشنگتن ارزیابی میکنند. مهرداد فرهمند، کارشناس مسائل خاورمیانه، در گفتوگو با «زمانه» هدف اصلی علی الزیدی را تامین مالی دولت و بهبود روابط با واشنگتن دانست و بر خلاف گمانهزنیها، تبدیل عراق به پایگاه حمله به ایران را «بسیار دور از واقعیت» خواند و بر استقلال نسبی گروههای شیعه عراقی و اولویت منافع ملی آنها بر محور مقاومت تاکید کرد.
حامیان روحانی شیعه مقتدی صدر، در حالی که پرچمها را تکان میدهند، در تظاهراتی در نجف در تاریخ ۳ ژوئیه ۲۰۲۶ شرکت کردهاند که از کمپین ضدفساد دولت نخستوزیر عراق، علی الزیدی، حمایت میکند. نخستوزیر جدید عراق، علی الزیدی، که اخیراً با حمایت ایالات متحده بر سر کار آمده، دو وعده اصلی داده است: مبارزه با فساد و تضمین انحصار دولت بر سلاحها.
عدنان الجمیلی معاون پیشین وزیر نفت عراق در امور پالایش، در اوایل ژوئن ۲۰۲۶ به اتهام فساد مالی و اداری گسترده در وزارت نفت بازداشت شد. اعترافات او به عنوان نقطه محوری کمپین ضدفساد بزرگ اخیر عمل کرد و منجر به بازداشت حدود ۴۷ مقام، نماینده پارلمان (از جمله هند العباسی از ائتلاف العزم و کشف اموال هنگفت (دهها میلیون دلار نقد، طلا، املاک و خودروهای لوکس) شد. اتهامات اصلی او شامل اختلاس از بودجه پالایشگاهها، انحراف وجوه دولتی برای تأمین مالی کمپینهای انتخاباتی ۲۰۲۵ و مدیریت شبکهای از فساد در بخش نفت است. مجموع توقیفها در پرونده او از ۸۵ میلیون دلار فراتر رفته است.
ارتباط با قاچاق نفت بیشتر در چارچوب شبکه کلی فساد نفتی قرار دارد تا اتهام مستقیم الجمیلی. عملیات ضدفساد با پرونده قاچاق نفت ایران (با استفاده از اسناد جعلی عراقی) مرتبط است و مقاماتی مانند علی البهادلی (معاون توزیع) به کمک به این قاچاق متهم شدهاند و آمریکا هم آنها را تحریم کرده است. اعترافات الجمیلی شبکهای از سیاستمداران را افشا کرد که برخی گزارشها آن را به تأمین مالی گروههای مسلح و دور زدن تحریمها مرتبط میدانند. این کمپین تحت رهبری علی الزیدی، نخستوزیر جدید، به عنوان تلاشی برای پاکسازی فساد سیستماتیک و تعدیل نفوذ شبکههای خارجی تفسیر میشود، هرچند منتقدان آن را سیاسی میدانند. با آقای مهرداد فرهمند، کارشناس مسائل خاورمیانه گفتوگو کردهایم:
انگیزههای کارزار ضد فساد عراق
فرهمند در آغاز گفتوگو با زمانه تأکید کرد که این کارزار بیشتر تلاش دولت جدید عراق برای جلب نظر آمریکا است و زیدی در حال عمل به خواستههای واشنگتن برای تضعیف محور مقاومت و گروههای مرتبط با ایران عمل میکند:
بیشتر در واقع این یک پروندۀ شخصی برای آقای زیدی، نخستوزیر جدید عراق است. بهزودی او قرار است به آمریکا برود و در شرایطی است که آمریکا عراق را محروم کرده. یکی از نشانههای محروم بودنش این است که یک نشستی در بحرین قرار است ترتیب داده شود بین آمریکا و کشورهایی که در منطقه پایگاه دارند، نیروی نظامی دارند و همه کشورهایی که آمریکا در آنها نیروی نظامی در منطقه دارد دعوت شدهاند الا عراق. این نشان میدهد که به نوعی عراق محروم آمریکا است در حال حاضر.
فرهمند در ادامه علت تیرگی روابط آمریکا و عراق را عدم اجرای کامل خواستههای واشنگتن توسط بغداد دانست:
قدمهایی برداشته شده ولی هنوز به اینها عمل نشده. و آنچه در واقع خوشایند ریشههای مالی اینها پایان دادن به نفوذ ایران در عراق است. یکسری خواستههایی است که آمریکا از عراق دارد و منتظر است که گامهایی عملی ببیند که در این زمینه برداشته شده. و اینکه عراق را دعوت نکرده نشان میدهد که از دید آمریکا چنین گامهایی برداشته نشده. و آمریکا الان کمکهایی که به عراق میکرد هم متوقف شده.
فرهمند همچنین در ادامه به توقف کمکهای آمریکا به عراق اشاره کرد:
عراق اصولاً از لحاظ اقتصادی در وضعیت خیلی نامناسبی در حال حاضر است. میدانیم که عراق این مدل است که نفتی که میفروشد درآمد حاصل از فروش نفت میرود به یک صندوقی در آمریکا. یعنی در آمریکا میرود و بعد دولت عراق هزینه که میخواهد بکند باید تأیید بکند آنجا، پیشفاکتور بدهد از آن صندوق برداشت کند که من این هزینه دارم، اینقدر دینار پول میخواهم. یعنی خودش کنترل کامل روی درآمدهایش را ندارد. و الان آمریکا یک تعهداتی هم دارد در چارچوب پیمان دفاعی که به عراق دارد که کمکهای تسلیحاتی و کمکهای دفاعی به عراق بکند. مدتهاست که این کمکها را متوقف کرده.
به گفته فرهمند از طرف دیگر در جریان انسداد تنگه هرمز، عراق بیشترین زیانهای مالی را متحمل شد تا بدان حد که در حال حاضر در پرداخت دستمزد کارکنانش مانده است:
در عراق هم مثل ایران یک نظام یارانهای هست که همه مردم یارانه نقدی از دولت دریافت میکنند. آن را هم توان پرداختش را ندارد. در این وضعیت دشواری که عراق هست و این نخستوزیر جدید خیلی مهم است که بتواند جلب نظر آمریکا کند که این وضعیت را تغییر بدهد.
فرهمند در ادامه تأکید کرد که یکی از انگیزههای اصلی زیدی در این بازداشتهای گسترده، تأمین نقدینگی است. به گفته فرهمند، بسیاری از بازداشتشدگان نقدینگی هنگفتی داشتند که حالا مصادره و به نفع دولت استفاده میشود. این اقدام هم شبکه فساد را برهم میزند و هم به دولت کمک میکند تا نیازهای فوری مانند پرداخت دستمزد کارمندان را تأمین کند.
فرهمند افزود که زیدی با این کارزار هم چهره ضدفساد از خود نشان میدهد که در داخل عراق خریدار دارد و هم جلب نظر آمریکا را میکند، اما باید توجه داشت که این شبکه فقط به افراد مرتبط با ایران محدود نیست. بسیاری از بازداشتشدگان سنی مذهب هستند و برخی با ترکیه ارتباط نزدیک دارند. او یادآوری کرد که حتی افراد نزدیک به دولت قبلی سودانی نیز در میان متهمان هستند، هرچند زیدی فعلاً از نزدیک شدن بیش از حد به او پرهیز کرده است.
گمانهزنیها درباره استفاده از عراق به عنوان پایگاه حمله به ایران
فرهمند احتمال مطرحشده در شبکههای اجتماعی را بسیار دور از واقعیت دانست و گفت که حتی کارشناسان عراقی نیز چنین سناریویی را مطرح نمیکنند. به گفته او، دولت مرکزی عراق به هیچ وجه مایل نیست که کشورش به جبهه جنگی علیه ایران تبدیل شود، صرفنظر از تمایلات سیاسیاش. فرهمند تأکید کرد که نفوذ ایران در عراق همچنان جدی است و روابط تجاری دو کشور بسیار گسترده باقی مانده. او در مورد کردستان عراق نیز گفت که دولت اقلیم کردستان با مخالفت جدی با چنین طرحهایی روبرو شده و حتی مقامات آمریکایی نیز در این باره صحبت کردهاند، اما بارزانی حاضر به ورود به این ماجراجویی نشده است. فرهمند افزود که عراق پس از پاکسازی از داعش به ثبات نسبی رسیده و ثروت نفتی بالایی دارد، بنابراین آخرین چیزی که میخواهد بازگشت به ناامنی و تبدیل شدن به جبهه جنگی است:
و خب عراق کشور ثروتمندی هم هست. شما در نظر بگیرید که عراق چهار تا چهار و نیم میلیون بشکه در روز بتواند صادر کند. نفت و ذخایر نفتی سرشاری دارد. جمعیتش اما از ایران بسیار کمتر است. کمتر از نصف ایران یا شاید یک سوم ایران جمعیت داشته باشد. در این حال هزینههای جاری عراق به خاطر کمتر توسعهیافته بودن زیرساختهایش خیلی کمتر از هزینههای جاری در ایران است. و این باعث میشود که سر ایران درآمد بالا برود. و با این درآمد هنگفت، الان دولت عراق در چند سال اخیر دارد تلاش میکند که کشور را بازسازی کند و به سمت توسعه گام بردارد.
او در مجموع احتمال اجرای نقشههای آمریکا و اسرائیل توسط عراق را بعید دانست، زیرا تجربه جنگهای اخیر نشان داده که چنین طرحهایی نتیجهبخش نبودهاند.
ماهیت محور مقاومت و تفاوت عملکرد در برابر اعراب و اسرائیل
فرهمند با اشاره به تفاوت عملکرد محور مقاومت توضیح داد که همپیمانان ایران در برابر دولتهای عربی مانند عراق، سوریه و یمن اغلب موفق عمل کرده و نفوذ خود را گسترش داده، اما در برابر اسرائیل با چالشهای جدی و موفقیت محدود مواجه شده است. به عقیده او، این تفاوت ریشه در پیشینه تاریخی دارد و بیشتر به نفوذ غربی در منطقه مربوط میشود. فرهمند افزود که آمریکا و اسرائیل به عنوان بخشی از پروژه غربی دیده میشوند و کشورهای حاشیه خلیج فارس، بهویژه عربستان، در خط مقدم این جبهه قرار دارند. او در مورد عراق تأکید کرد که انصار شیعی در آنجا پررنگتر است و اولویت شیعیان برای عراقیها بالاتر از دیدگاه امتگرایانه ایران قرار دارد:
در این خط مقدم نکته دیگری که هست اما این است که عراق یک موقعیت ویژهای دارد. در مورد عراق اولاً این انصار شیعی پررنگتر است تا مثلاً آن دیدگاهی که در ایران نسبت به محور مقاومت هست. یعنی که منافع شیعیان برای عراقیها در اولویت قرار میگیرد. اگر که منافع شیعیان ایجاب بکند که با اسرائیل کاری نداشته باشند و بلکه دشمن خودشان را مثلاً کشوری مثل عربستان ببینند. اینها حتماً در این مورد متمرکز میشوند که در برابر عربستان جبهه بگیرند.
فرهمند گفت که گروههای شیعه عراقی با انعطاف و زیرکی سیاسی بیشتری عمل میکنند و حتی در موضوع انحلال شبهنظامیان، برخی گروهها مانند مقتدی صدر اعلام انحلال کردهاند، هرچند اجرای واقعی آن راه درازی دارد. او در پایان به استقلال مالی بالای این گروهها اشاره کرد و گفت که برخلاف حزبالله لبنان، گروههای عراقی نیاز کمتری به کمک مالی ایران دارند و حتی در شرایطی میتوانند به ایران کمک کنند. فرهمند این ویژگیها را عامل تفاوت اساسی گروههای شبهنظامی عراقی با نمونههایی مانند حزبالله دانست.
*این مصاحبه را حسین نوشآذر انجام داده و متن را نیز او نوشته است.
نظرها
نظری وجود ندارد.