توافق سه‌جانبه لبنان: مشروعیت‌بخشی به اشغال یا راهی برای صلح؟

توافق سه‌جانبه میان آمریکا، اسرائیل و لبنان  روز ۲۶ ژوئن (۵ تیر) در واشنگتن با حضور وزیر خارجه آمریکا (مارکو روبیو) و سفیران اسرائیل و لبنان امضا شد و هدف آن ایجاد روندی ساختاریافته برای پایان دادن به دهه‌ها درگیری، بازگرداندن حاکمیت کامل لبنان بر خاک خود، خلع سلاح حزب‌الله و برچیدن زیرساخت‌های آن، و برقراری آتش‌بس دائمی و امنیت پایدار اعلام شده. توافق بر پایه عملکرد طرفین استوار است و شامل خروج تدریجی نیروهای اسرائیلی پس از تأیید خلع سلاح غیر دولتی‌ها، تقویت ارتش لبنان و نظارت آمریکا می‌شود؛ روبیو آن را «آغاز آغاز» صلح خوانده و نتانیاهو نیز آن را ضربه‌ای بزرگ به جمهوری اسلامی دانسته است.

اسرائیل تا تا اواخر ژوئن ۲۰۲۶ حدود ۵۷۰ تا ۶۰۰ کیلومتر مربع از جنوب لبنان را اشغال کرده. اسرائیل اعلام کرده که تا «تضمین امنیت» (یعنی خلع سلاح کامل حزب‌الله) از این مناطق خارج نخواهد شد و حتی پس از توافق چارچوب سه‌جانبه، عقب‌نشینی قابل توجهی انجام نداده است. این اشغال باعث آوارگی بیش از یک میلیون لبنانی شده است.

در هفته‌های اخیر ارتش سوریه هزاران نیرو، تجهیزات زرهی و راکت‌انداز را به مرز لبنان اعزام کرده که دمشق آن را اقدام دفاعی برای کنترل مرز و جلوگیری از قاچاق و نفوذ توصیف می‌کند؛ اما این جابه‌جایی‌ها با پیشنهاد ترامپ برای واگذاری پرونده حزب‌الله به سوریه همزمان شده و گمانه‌زنی‌هایی درباره تلاش دمشق برای احیای نفوذ سیاسی-امنیتی در لبنان ایجاد کرده است. با این حال، احمد الشرع و مقامات سوریه صراحتاً هرگونه مداخله نظامی مستقیم را رد کرده‌اند. با توجه به ضعف ارتش جدید سوریه، چالش‌های داخلی و ریسک‌های بالا، احتمال دخالت گسترده و درگیری مستقیم با حزب‌الله فعلاً بسیار پایین ارزیابی می‌شود. با آقای مهرداد فرهمند، کارشناس مسائل خاورمیانه درباره این تحولات گفت‌وگو کرده‌ایم:

انتقادات اصلی به توافق‌نامه و ضعف‌های آن

مهرداد فرهمند در آغاز گفت‌وگو با زمانه، با اشاره به انتقادات گسترده در داخل لبنان از توافق سه‌جانبه توضیح داد که مخالفان توافق‌نامه از جمله رئیس مجلس لبنان، حزب‌الله و به‌ویژه حقوق‌دانان، روزنامه‌نگاران و تحلیل‌گران مستقل معتقدند این سند عملاً به اشغال اسرائیل در جنوب لبنان مشروعیت بخشیده است.

به گفته او، دولت لبنان پذیرفته که خروج اسرائیل مشروط به خلع سلاح کامل حزب‌الله و تأمین احساس امنیت کامل از سوی اسرائیل باشد، در حالی که هیچ زمان‌بندی مشخصی برای این خروج وجود ندارد و این زمان عملاً نامتناهی است. فرهمند تأکید کرد که دولت لبنان خود می‌داند توان اجرای تعهد خلع سلاح حزب‌الله را ندارد و بنابراین با این توافق عملاً مجوز ادامه اشغال را به اسرائیل داده است. او به بند سیزدهم توافق‌نامه نیز اشاره کرد:

  فرهمند افزود که این توافق فاقد تضمین بین‌المللی واقعی (مانند قطعنامه شورای امنیت) است و تنها ضامن آن آمریکا با وعده کمک ۱۰۰ میلیون دلاری بوده که تأثیر عملی چندانی ندارد.

 او سپس نتیجه‌گیری کرد:

و در ادامه افزود:

مناطق آزمایشی؛ تله‌ای برای تشدید تنش داخلی

مهرداد فرهمند مناطق آزمایشی پیش‌بینی‌شده در توافق‌نامه را یکی از تله‌های اصلی این سند دانست. او توضیح داد که اسرائیل متعهد شده تنها دو روستا در منطقه جبل عامل را به ارتش لبنان تحویل دهد، در حالی که یکی از این روستاها اساساً اشغالی نبوده و اسرائیل عملاً چیزی را واگذار نمی‌کند که در اختیار داشته باشد. روستای دوم نیز در وضعیت شبه‌‌اشغال قرار دارد.

به گفته فرهمند، حتی برای همین مناطق محدود، هیچ زمان‌بندی مشخصی تعیین نشده و خروج اسرائیل صرفاً بر اساس تشخیص امنیتی خود اسرائیل خواهد بود، نه تعهد زمانی:

فرهمند در ادامه یادآور شد:

معضل دیگری هم وجود دارد: مسئله خلع سلاح:  

او افزود که قطبی‌بندی شدید کنونی در لبنان که فراتر از شیعیان و حزب‌الله رفته و شامل گروه‌های مسیحی، سنی و دیگر جریان‌ها می‌شود، خطر جنگ داخلی را جدی‌تر کرده است:

 احتمال دخالت سوریه در لبنان؛ بسیار بعید و پرخطر

مهرداد فرهمند در ادامه تأکید کرد که سوریه رسماً اعلام کرده هیچ علاقه‌ای به دخالت و درگیری در لبنان ندارد و معتقد است مسائل این کشور از راه‌های مسالمت‌آمیز قابل حل است. به گفته او، سوریه نه اراده و نه توان نظامی لازم برای ورود دوباره به لبنان و درگیری با حزب‌الله را دارد.

فرهمند با اشاره به کینه دیرینه میان حاکمان جدید سوریه به رهبری احمد الشرع و حزب‌الله، یادآوری کرد که تجربه تلخ اشغال سوریه در لبنان (نزدیک به سی سال) هنوز در خاطره لبنانی‌ها زنده است و حتی متحدانی مانند حزب‌الله هم از آن دل خوشی ندارند. او یادآور شد:

به عقیده فرهمند، ورود احتمالی سوریه به لبنان می‌تواند به جنگ فرسایشی طولانی منجر شود، زیرا حزب‌الله شبکه نفوذ و امکانات گسترده‌ای داخل سوریه دارد و می‌تواند از طریق علویان، شیعیان، ناراضیان رژیم سابق و حتی کردهای سوریه (که روابط دیرینه‌ای با حزب‌الله و پ‌ک‌ک دارند) ناامنی ایجاد کند. علاوه بر این، ایران نیز از حزب‌الله حمایت خواهد کرد. او خاطرنشان کرد که سوریه در شرایط کنونی به شدت نیازمند سرمایه‌گذاری خارجی برای بازسازی اقتصادی است:

 فرهمند سپس نتیجه‌گیری کرد که با توجه به همه واقعیت‌های موجود روی زمین، کشاندن سوریه به درگیری با حزب‌الله - حتی با پیشنهاد ترامپ - موضوعی بسیار بعید به نظر می‌رسد.

*این مصاحبه را حسین نوش‌آذر انجام داده و متن را نیز او نوشته است.