بالکانیزاسیون مدرن: از تقسیم قومی تا سلطه مالی

«بالکانیزه کردن» یکی از مفاهیم پایه در تحلیل‌های چپ معاصر برای فهم چگونگی تداوم سلطه امپریالیستی در جهان امروز است. این اصطلاح، که در تجزیه امپراتوری عثمانی و سپس فروپاشی یوگسلاوی  ریشه دارد، امروزه فراتر از تقسیم جغرافیایی ساده، به فرایندی اشاره می‌کند که در آن قدرت‌های بزرگ و سرمایه‌داری جهانی، کشورهای یکپارچه و مقاوم را به واحدهای کوچک‌تر، قومی‌گرا و وابسته تبدیل می‌کنند تا کنترل بر منابع، بازارها و سیاست‌ها را آسان‌تر سازند. در ادبیات چپ، از تروتسکی و برانْکا ماگاش تا آندریج گروباچیچ، این مفهوم نه تنها به عنوان ابزاری برای «تقسیم و حکمرانی» امپریالیستی، بلکه به عنوان چالشی در برابر انترناسیونالیسم و خودگردانی مردمی بررسی شده است.

در بخش نخست مصاحبه، بهروز فراهانی ریشه‌های تاریخی بالکانیزاسیون را به کنگره برلین (۱۸۷۸) و نقش بیسمارک در ترسیم مرزهای تصنعی برای مهار روسیه و ایجاد بی‌ثباتی پایدار در منطقه بالکان بازگرداند. او سپس به نمونه‌ی موفق یوگسلاوی تحت رهبری تیتو اشاره کرد که با مداخله‌ی قدرت‌های امپریالیستی (به‌ویژه آلمان) و اتحاد آن‌ها با بورژوازی محلی متلاشی شد. فراهانی تأکید کرد که در قرن ۲۱، این سیاست دیگر الزاماً با اشغال نظامی مستقیم همراه نیست، بلکه از طریق جنگ‌های نیابتی، تحریک ناسیونالیسم قومی و مهم‌تر از همه، اهرم‌های مالی مانند وام‌ها و نرخ بهره‌ی تحمیلی توسط نهادهایی مانند بانک فدرال آمریکا اجرا می‌شود و امروز دولت اسرائیل بیش از هر بازیگر دیگری بر شکاف‌های قومی و مذهبی در منطقه سرمایه‌گذاری می‌کند تا دولت‌های کوچک و وابسته ایجاد کرده و منافع خود را پیش ببرد. این بحث را در بخش دوم گفت‌وگو با فراهانی پی می‌گیریم:

نقد کمپیست و ضرورت مقاومت مستقل

بهروز فراهانی در نقد «کمپیست» توضیح داد که این واژه به رویکرد اردوگاهی اشاره دارد؛ یعنی تقسیم جهان به اردوگاه دوست و اردوگاه دشمن صرفاً بر اساس منافع ملی یا ژئوپلیتیک، بدون توجه به ماهیت واقعی نیروهای درگیر:

فراهانی تأکید کرد که شرایط ویژه تاریخی و ذهنی در یک مبارزه یا منطقه می‌تواند نیروهای متضاد را به طور موقت در یک جبهه تاکتیکی قرار دهد، اما این هم‌سنگر شدن الزاماً به معنای ائتلاف استراتژیک یا برنامه مشترک نیست.

او این منطق را ادامه همان دوگانه خیر و شر دوران جورج بوش پسر دانست که اردوگاه‌ها را به صورت مطلق تعریف می‌کند.

او با مثال اردوگاه براندازان پس از انقلاب ایران نشان داد که حضور همزمان چپ‌های انقلابی، مجاهدین خلق و سلطنت‌طلبان در یک اردوگاه به معنای لزوم اتحاد یا جبهه‌سازی با همه آن‌ها نیست و تنها هم‌جهتی‌های موردی و محدود ممکن است:

به گفته فراهانی، تعمیم دادن تجربه تاریخی اتحاد ضدفاشیستی شوروی و امپریالیست‌ها در جنگ جهانی دوم به همه شرایط امروزی - مانند حمایت بی‌قیدوشرط از حماس، طالبان یا جمهوری اسلامی در برابر اسرائیل - اشتباهی بزرگ و خطرناک است. فراهانی افزود که مقاومت در برابر سلطه خارجی باید با مبارزه علیه استبداد داخلی توأم باشد و نمی‌توان یکی را فدای دیگری کرد.

او در پایان این بحث به نمونه موفق کمونیست‌های چینی تحت رهبری مائو در دوران اشغال ژاپن اشاره کرد:

سلطه مالی و محدودیت حاکمیت اقتصادی

بهروز فراهانی در ادامه گفت‌وگو با زمانه توضیح داد که امروز امپریالیسم بیش از هر چیز از قدرت مالی عظیم خود استفاده می‌کند. او افزود که تمرکز سرمایه و انباشت در کشورهای مرکزی، همراه با کنترل نهادهایی مانند صندوق بین‌المللی پول، بانک جهانی، سازمان تجارت جهانی و اتحادیه اروپا — که همه زیر رهبری بانک فدرال آمریکا و سرمایه آنگلو-ساکسون قرار دارند — ابزاری برای محدود کردن مانور و برنامه‌ریزی دولت‌های کوچک است:

او تأکید کرد که استقلال سیاسی بدون استقلال اقتصادی ممکن نیست و استقلال اقتصادی نیز در شرایط کنونی به معنای استقلال مالی است:

 فراهانی نتیجه گرفت که اقتصاددانان چپ، به‌ویژه با استناد به تجربیات آمریکای لاتین، راه‌حل‌های درخشانی برای مقاومت در برابر این سلطه ارائه کرده‌اند.

*این مصاحبه را حسین نوش‌آذر انجام داده و او نیز متن را نوشته است.