ناتو در برزخِ «پساآمریکا» و تنگنای خاورمیانه

شهر آنکارا در روزهای ۷ و ۸ ژوئیه ۲۰۲۶ میزبان یکی از سرنوشت‌سازترین و پرتنش‌ترین نشست‌های تاریخ ۷۷ ساله ناتو است. این اجلاس که در مجتمع ریاست‌جمهوری ترکیه (Beştepe) برگزار می‌شود، قرار بود «جشن موفقیت» کشورهای اروپایی در افزایش بودجه نظامی‌شان باشد. اما به نظر می‌رسد که نشست زیر سایه سنگین تقابل‌های دیپلماتیک با دونالد ترامپ، جنگ در اوکراین و بحران‌های فزاینده در خاورمیانه و تنگه هرمز، به یک «اتاق مدیریت بحران» برای بقای اتحاد ترانس‌آتلانتیک تبدیل شده است.

نشست آنکارا شاید نقطه عطفی در روند «پساآمریکا» یعنی پس از فاصله‌گیری آمریکای ترامپ از پیمان باشد. شورای روابط خارجی آمریکا (CFR) نشست را فرآیند شتابان «جدایی راه آمریکا از اروپا» توصیف کرده است.

دستور کار و موضوع‌های اصلی نشست آنکارا

طبق اعلام رسمی تارنمای پیمان آتلانتیک شمالی (NATO)، دستور کار اولیه این نشست بر تعهدات مالی، تقویت صنایع دفاعی و تداوم حمایت از اوکراین متمرکز است. سرفصل‌های کلیدی عبارتند از:

اختلافات بر سر چیست؟

یک پیش‌زمینه تنش در این نشست، تغییر موضع شدید واشنگتن پس از آغاز جنگ ایالات متحده و اسرائیل با ایران است.

ترامپ به شدت از متحدان اروپایی به دلیل پشتیبانی نکردن از آمریکا به صورت نظامی و دیپلماتیک کامل از جنگ علیه ایران، ناراضی است.جنگ علیه ایران «انتخابی» یعنی به میل واشنگتن و تل‌آویو بوده، و به این خاطر متحدان آمریکا در ناتو می‌گویند در قبال آن مسئولیتی ندارند. اما مقامات دولت ترامپ می‌گویند پشتیبانی نکردن متحدان ناتویی، تعهد آمریکا به ماده ۵ ناتو (دفاع جمعی) را زیر سوال برده است.

طبق گزارش تحلیلی گروه بین‌المللی بحران (Crisis Group)، واشنگتن گام‌های عملی را برای تنبیه اروپایی‌ها و کاهش حضور خود آغاز کرده است.

از قرار معلوم آمریکا قصد دارد جنگنده‌های F-16 و F-15 اختصاص‌یافته به ناتو را تا یک‌سوم، بمب‌افکن‌های استراتژیک را به نصف کاهش داده و بخشی از تانکرهای سوخت‌رسان، ناوهای هواپیمابر و زیردریایی‌های موشک‌انداز خود را از این حوزه‌ امنیتی خارج کند.

ترامپ هر از گاهی ایده خروج کامل آمریکا از ناتو را به عنوان اهرم فشار مطرح می‌کند.

اروپا اگرچه بودجه نظامی خود را افزایش داده، اما وابستگی شدیدی به ظرفیت‌های کلیدی ایالات متحده دارد. بر اساس گزارش CFR، اروپا در حوزه‌های «سیستم‌های شناسایی و هشدار پیش‌هنگام ماهواره‌ای (ISR)»، «پدافند موشکی یکپارچه» و «حملات موشکی دوربرد» با کمبود بزرگی روبروست.

چه راه حلی دارند؟

برای مقابله با این وضعیت، ناتو در حال گذار به دکترین جدیدی موسوم به «ناتوی ۳» است.  «ناتوی ۱» به نسخه دوران جنگ سرد ناتو می‌گویند و «ناتوی ۲» به دوره‌ درگیر شدن با نزاع‌های محلی‌ای خارج از چارچوب سنتی. «ناتوی ۳» ناتوی اروپا محور است.

 به تحلیل اندیشکده شورای آتلانتیک (Atlantic Council)، راهکار اصلی اعضا تشکیل «ستون اروپایی ناتو» بدون اتکای مطلق به واشنگتن است. اروپاییان می‌خواهند به بومی‌سازی تولید تسلیحات بپردازند، از جمله تلاش کنند برای راه‌اندازی خط تولید موشک‌های پاتریوت در داخل اوکراین و ایجاد پروژه‌های چندملیتی مشترک ناتو (HVPs) جهت استقلال زنجیره تامین.

اروپاییان همچنین در حال کار بر روی یک مدل جنگ اروپایی هستند، که اساس آن ایجاد ساختار فرماندهی جدیدی است که هدف آن «بازدارندگی در برابر روسیه» باشد و از ساختار ارتش جهانی آمریکا تقلید نکند.

آیا اروپا در برابر ترامپ کوتاه می‌آید؟ پاسخ‌ها هم بله است و هم نه. همه انتظار یک بازی دوگانه پیچیده را دارند.

از یک سو، در پیش‌نویس بیانیه مشترک اجلاس که به تایید سفرای ۳۲ کشور (از جمله آمریکا) رسیده، لحنی آرام‌بخش انتخاب شده است. طبق گزارش Reuters، سران ناتو متعهد به «وفاداری آهنین به ماده ۵» خواهند شد تا ترامپ را به ماندن در پیمان راضی کنند. اروپا عملاً در پذیرش بار مالی بیشتر کوتاه آمده است.

اما از سوی دیگر، در حوزه استراتژیک، اروپا دیگر حاضر نیست تمام تخم‌مرغ‌های خود را در سبد واشنگتن بگذارد. رهبرانی چون فریدریش مرتس (صدر اعظم آلمان) و امانوئل مکرون (رئیس‌جمهور فرانسه) به دنبال فرمولی مستقل هستند تا در صورت قطع ناگهانی حمایت‌های ترامپ، به زعم آنان قاره سبز دچار فروپاشی امنیتی نشود.

موضوع ایران و تنگه هرمز در نشست آنکارا

ایران، به دلیل موقعیت جغرافیایی ترکیه به عنوان میزبان و تحولات اخیر خلیج فارس، یکی از محورهای مهم جناح جنوبی (Southern Flank) این نشست است.

به تحلیل شبکه العربیه (Al Arabiya)، حضور غیررسمی اما پررنگ ایران در دستور کار ناتو از دو جنبه بررسی می‌شود:

۱. امنیت دریانوردی و انرژی در تنگه هرمز

تنگه هرمز دیگر یک مسئله صرفاً خاورمیانه‌ای نیست؛ بلکه به دلیل وابستگی زنجیره تامین و امنیت انرژی اروپا، یک «مسئله حیاتی برای کل ناتو» تعریف شده است. ناتو در این نشست بر تقویت ماموریت‌های دریایی، اسکورت کشتی‌های تجاری و افزایش هماهنگی با شرکای منطقه‌ای خود در شورای همکاری خلیج فارس تاکید خواهد کرد.

۲مهار به جای اولویت استراتژیک

با وجود فشارهای ترامپ برای ورود همه‌جانبه ناتو به موضع تقابل با ایران، کشورهای اروپایی و حتی ترکیه (که روابط پیچیده‌ای با تهران دارد) تاکید دارند که موضوع اصلی و خطر حیاتی شماره یک برای پیمان آتلانتیک شمالی همچنان روسیه و جنگ اوکراین است. بر این قرار اکثریت اعضای ناتو در تلاش‌اند موضوع ایران را در سطح «مهار تهدیدات پهپادی و موشکی، و حفظ امنیت کشتیرانی» نگاه دارد و مانع از آن شوند که درگیری واشنگتن با تهران، تمرکز نیروها را از مرزهای شرقی اروپا منحرف کند.

همچنین، کشور میزبان یعنی ترکیه، تلاش دارد با تکیه بر صنایع پهپادی و موقعیت ژئوپلیتیک خود، نقش میانجی یا حائل را میان ناتو و تحولات خاورمیانه ایفا کرده و جایگاه کلیدی خود را در این ائتلاف پررنگ‌تر سازد (Modern War Institute).