۳۱ کانون ریزگرد در جنوب تهران؛ بحران گردوغبار در ایران گسترده‌تر می‌شود

رحمان شریفی، رئیس بخش تحقیقات آبخیزداری و بهره‌وری منابع آب و خاک مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان تهران روز شنبه ۲۰ تیر اعلام کرد ۳۱ کانون فعال ریزگرد در جنوب، جنوب‌غرب و جنوب‌شرق استان تهران شناسایی شده و بیش از ۱۱۰ هزار هکتار از اراضی این استان با پدیده گردوغبار درگیر است.

او در گفت‌وگو با ایسنا گفت این وضعیت در نتیجه تخریب پوشش گیاهی، تغییر کاربری اراضی و بهره‌برداری نادرست از زمین رو به گسترش است و اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، کنترل کانون‌های گردوغبار دشوارتر خواهد شد.

به گفته شریفی، ریزگردها را نمی‌توان فقط یک حادثه طبیعی دانست. او تاکید کرد انسان‌ها در شکل‌گیری و تشدید این پدیده نقش مهمی دارند؛ زیرا با از بین بردن پوشش گیاهی، ساختار خاک بر هم می‌خورد و ذرات سبک با وزش باد به آسانی جابه‌جا می‌شوند.

رئیس بخش تحقیقات آبخیزداری مرکز تحقیقات استان تهران همچنین گفت بخشی از کانون‌های گردوغبار روی سازندهای تبخیری قرار دارند؛ مناطقی که به طور طبیعی پوشش گیاهی ضعیف‌تری دارند و با کوچک‌ترین تخریب، استعداد بیشتری برای تولید ریزگرد پیدا می‌کنند.

این خبر در حالی منتشر شده که در روزهای گذشته، گزارش‌های مرتبط با گردوغبار، وزش باد شدید، کاهش کیفیت هوا و خشکی خاک در چند منطقه دیگر ایران نیز مطرح بوده است. در شرق و جنوب‌شرق، به‌ویژه سیستان و بلوچستان، بادهای فصلی و خشکی تالاب‌ها همچنان از عوامل اصلی خیزش گردوخاک به شمار می‌روند. در این منطقه، کاهش منابع آبی و خشک‌شدن پهنه‌های تالابی، خاک رهاشده را به منبع دائمی تولید ذرات معلق تبدیل کرده است.

در جنوب‌غرب ایران نیز خوزستان سال‌ها است با بحران ریزگردها درگیر است. بخشی از گردوغبار این استان از کانون‌های خارجی وارد می‌شود، اما کارشناسان بارها درباره نقش کانون‌های داخلی نیز هشدار داده‌اند. کاهش حق‌آبه تالاب‌ها، فرسایش زمین، خشکی خاک و تغییر کاربری اراضی، شهرهایی مانند اهواز، آبادان، خرمشهر و سوسنگرد را در برابر موج‌های گردوغبار آسیب‌پذیر کرده است.

در مرکز ایران، مسئله بیشتر با خشکسالی، افت منابع آب زیرزمینی و تخریب مراتع گره خورده است. استان‌هایی مانند اصفهان، یزد، کرمان، قم و سمنان در سال‌های اخیر با کاهش رطوبت خاک و افزایش فرسایش بادی روبه‌رو بوده‌اند. در چنین شرایطی، هر دوره وزش باد شدید می‌تواند باعث خیزش گردوخاک و کاهش کیفیت هوا شود.

گردوغبار تنها ذرات خاک نیست. شریفی هشدار داده که این پدیده می‌تواند مجموعه‌ای از ذرات معلق، آلاینده‌ها و دودهای ناشی از سوخت ناقص را در خود داشته باشد. این ترکیب برای سلامت شهروندان، به‌ویژه کودکان، سالمندان و بیماران قلبی و تنفسی خطرناک است و می‌تواند باعث تنگی نفس، تشدید آسم و افزایش بیماری‌های ریوی شود.

پیامدهای این وضعیت به سلامت محدود نمی‌شود. در جنوب تهران، بخشی از اراضی کشاورزی در محدوده کانون‌های گردوغبار قرار دارد و تداوم این شرایط می‌تواند بر کیفیت محصولات، به‌ویژه سبزی و صیفی‌جات، اثر بگذارد. همین نگرانی در دیگر استان‌های درگیر نیز وجود دارد؛ جایی که گردوغبار می‌تواند به خاک، مزارع، باغ‌ها و معیشت کشاورزان آسیب بزند.

کارشناسان محیط زیست می‌گویند مقابله با این وضعیت فقط با هشدارهای مقطعی، تعطیلی ادارات یا توصیه‌های بهداشتی ممکن نیست. احیای تالاب‌ها، تثبیت خاک، حفاظت از مراتع، جلوگیری از تغییر کاربری غیرمجاز و مدیریت جدی منابع آب، اقداماتی است که می‌تواند از گسترش کانون‌های گردوغبار جلوگیری کند. در غیر این صورت، همان‌طور که شریفی هشدار داده، دامنه مناطق درگیر افزایش می‌یابد و کنترل بحران دشوارتر خواهد شد.