زنان در خط مقدم بحران آب؛ میان نابرابری و تاب‌آوری

سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ برای ایران، سالی سرشار از نوسانات اقلیمیِ حدی بوده است؛ از خشک‌ترین و بی‌باران‌ترین پاییز چند دهه‌اخیر تا بارش‌های بی‌سابقه بهاری. با این حال، امسال به هیچ‌وجه به معنای تمام شدن بحران آب در ایران نیست. توزیع ناهمگون بارش، ۱۰ استان از جمله تهران، قم، اصفهان و یزد و... را همچنان درگیر خشکسالی و بیش از ۳۵ میلیون نفر را تحت تأثیر تنش آبی قرار داده است. این گزارش با بهره‌گیری از پژوهش‌های علمی به بررسی این پرسش می‌پردازد که چگونه بحران کم‌آبی، نابرابری‌های ساختاری را بازتولید کرده و فشارهایی مضاعف را بر زنان طبقه کارگر در حاشیه شهرها و روستاهای ایران وارد می‌آورد.

ابعاد و مقیاس بحران کم‌آبی در ایران (سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵)

سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ با یکی از خشک‌ترین ماه‌های تاریخ ایران شروع شد. در آبان ۱۴۰۴، رئیس‌جمهور ایران پزشکیان هشدار داد که اگر بارندگی نداشتە باشیم، تهران ممکن است تخلیه شود. در سی‌ودومین روز سال آبی، بارش کشور ۸۱٬۸ درصد کمتر از میانگین بلندمدت گزارش شد و ایران ششمین سال متوالی خشکسالی را تجربه می‌کرد.

با این حال، از اواخر پاییز و به ویژه در فروردین ۱۴۰۵، الگوی بارش به‌طور چشمگیری تغییر کرد. ایران افزایش بی‌سابقه‌ای در بارندگی را تجربه کرد و بارش در شمال غربی و غرب کشور نسبت به سال قبل دو برابر شد. بر اساس آخرین گزارش‌ها، از ابتدای سال آبی جاری (۱ مهر ۱۴۰۴) تا هشت خرداد ۱۴۰۵، میانگین بارش کشور به حدود ۲۲۵ میلی‌متر رسیده که نسبت به سال آبی گذشته (حدود ۱۲۱ میلی‌متر) افزایشی ۶۶ درصدی داشته و با میانگین بلندمدت ۵۷ ساله همخوانی دارد.

با وجود این بهبود نسبی، توزیع بارش به‌شدت ناهمگون بوده است. بر اساس ارزیابی مرکز ملی خشکسالی، ۸ استان از جمله هرمزگان، خراسان جنوبی، ایلام و کردستان در وضعیت ترسالی قرار دارند و ۱۲ استان دیگر شرایطی نزدیک به نرمال را تجربه کرده‌اند. در مقابل، ۱۰ استان از جمله تهران، قم، سمنان، مرکزی، اصفهان و یزد با کاهش بارش مواجه‌اند و در محدوده خشکسالی قرار گرفته‌اند. استان‌های تهران، قم، سمنان و مرکزی با حدود ۳۰ درصد افت بارندگی نسبت به میانگین بلندمدت، نامناسب‌ترین وضعیت را دارند.

وضعیت سدها نیز این ناهمگونی را تأیید می‌کند. بر اساس آمار وزارت نیرو، ورودی آب به سدهای کشور نسبت به سال گذشته ۸ درصد کاهش یافته و میانگین پرشدگی سدها حدود ۳۵ درصد است. در مناطق پرجمعیت مانند تهران، البرز، اصفهان و خراسان رضوی، پرشدگی سدها زیر ۱۰ درصد گزارش شده است. کارشناسان تأکید می‌کنند که حتی چند سال پیاپی بارش مناسب نیز نمی‌تواند به سرعت آثار چند دهه خشکسالی و افت ذخایر آب زیرزمینی را جبران کند. ایران همچنان در آستانه «ورشکستگی آبی» قرار دارد و مؤسسه منابع جهانی (WRI) نمره تنش آبی ایران را در بالاترین سطح («فوق‌العاده شدید») ارزیابی کرده است.

زنان و مسئولیت‌های سنتی و بار مضاعف در شرایط نابرابر

در کل دنیا زنان و دختران روزانه در مجموع حدود ۲۵۰ میلیون ساعت را صرف جمع‌آوری آب می‌کنند؛ زمانی که می‌توانستند صرف آموزش، تولید یا مشارکت اجتماعی کنند. در ایران، این الگو با شدت بیشتری قابل مشاهده است.

پژوهش مردم‌نگاری در روستای رستم‌خان از توابع ایلام نشان می‌دهد که زنان به‌عنوان کسانی که وظایف خانە را بر عهدە دارند، مسئول شستشوی حیاط‌ها، ایوان‌ها، ظروف و لباس‌ها هستند. این رفتارها بازتاب‌هایی از ارزش‌های اجتماعی و نمادین مرتبط با شرف و مهمان‌نوازی است. یافتهٔ کلیدی این پژوهش آگاهی متناقض زنان درباره بحران آب است، اگرچه آنان از کم‌آبی آگاهند، اما هنجارهای فرهنگی و فشارهای اجتماعی، تلاش‌های صرفه‌جویی را تضعیف می‌کند. مدیریت آب بدون توجه به این ابعاد فرهنگی و نمادین، کارایی محدودی خواهد داشت.

در مناطق شهری نیز قطعی‌های طولانی و برنامه‌ریزی‌نشده آب، زندگی روزمره را مختل کرده است. گزارش‌های میدانی حاکی از آن است که در محله‌های مختلف تهران، کاهش شدید فشار آب به‌گونه‌ای است که حتی ساکنان طبقات همکف ساختمان‌ها نیز از دسترسی به آب آشامیدنی محروم شده‌اند. شرکت آب منطقه‌ای تهران از شهروندان خواسته است برای «تقویت فشار آب» از پمپ‌های خانگی و مخازن ذخیره استفاده کنند و عملاً بار تأمین آب را به دوش مردم، به‌ویژه کسانی که توانایی مالی خرید این تجهیزات را ندارند، انداخته است.

ساختار قدرت و تصمیم‌گیری در بخش آب در سطح جهانی عمدتاً مردانه است. گزارش سازمان ملل در سال ۲۰۲۶ با عنوان «آب برای همه مردم، حقوق و فرصت‌های برابر» اعلام کرده است که زنان مدیران اصلی آب در خانه و جامعه هستند، اما در بالاترین سطوح تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری غایب‌اند. این شکاف جنسیتی در حکمرانی باعث شده است نیازهای خاص زنان و دختران به‌صورت نظاممند نادیده گرفته شود.

پژوهش‌های داخلی نیز نشان می‌دهد که با وجود آنکه زنان به‌طور روزمره با مسئله کمبود آب مواجه‌اند، در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با آن مشارکت داده نمی‌شوند.

فشار اقتصادی و از دست دادن معیشت

کاهش مشارکت اقتصادی زنان

پژوهشی با استفاده از داده‌های ۳۰ استان ایران در دوره ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۳ و مدل پانل پویا با روش گشتاورهای تعمیم‌یافته (GMM) نشان می‌دهد که تغییرات اقلیمی و خشکسالی تأثیر نامتناسبی بر مشارکت اقتصادی زنان در بازار کار شهری دارد. کم‌آبی از طریق کاهش فرصت‌های شغلی وابسته به آب و افزایش هزینه‌های خانوار، مشارکت اقتصادی زنان را که شاخصی کلیدی برای توسعه پایدار است، تحت تأثیر قرار می‌دهد.

فروپاشی کشاورزی و رهاسازی زمین

حدود ۹۰ درصد از کل آب برداشت‌شده در ایران به بخش کشاورزی اختصاص دارد. کاهش منابع آبی، روستاییان را به سمت شهرها مهاجرت دادە است. بر اساس گزارش مؤسسه منابع جهانی، کم‌آبی تولید مواد غذایی را کاهش داده، کشاورزان دیگر مایل بە کشاورزی با زمین‌های خشک و بی‌بهرە نیستند و همین تا سال ۲۰۱۸ حدود ۱۶ میلیون نفر را آواره کرده است. قطعی‌های مکرر برق که بر چاه‌های کشاورزی تأثیر می‌گذارد، می‌تواند تولید محصولات کشاورزی ایران را ۲۵ تا ۳۰ درصد کاهش دهد.

در مناطق روستایی فارس، پژوهشی با نمونه‌ای ۴۰۶ نفره از زنان در ۳۲ روستا مشخص کرد که زنان روستایی ۴۳ راهبرد تطبیقی در چهار دسته تدوین کرده‌اند که مهم‌ترین آن، راهبرد مدیریت هزینه (به‌ویژه استفاده از تسهیلات و وام‌ها) است. یافتهٔ مهم این پژوهش آن است که زنان روستایی  کنشگرانی فعال هستند که با استفاده از تجربه و تخصص خود به دنبال کاهش اثرات منفی بر زندگی خویش هستند.

پیامدهای کلان اقتصادی

تورم مواد غذایی در ایران به حدود ۶۴ درصد رسیده است و ایران را در زمره کشورهای با بالاترین تورم غذایی در جهان قرار داده است. ترکیب کاهش تولید ناخالص داخلی و افزایش قیمت‌ها، میلیون‌ها خانوار کم‌درآمد را به سمت گرسنگی و سوءتغذیه سوق داده است. قطعی‌های مکرر برق که به دلیل خشکسالی و کاهش توان تولید برق‌آبی تشدید شده، صنایع را با چالش جدی روبرو کرده است؛ به‌گونه‌ای که کارخانه‌ها اکنون با قطع برق مواجه‌اند.

پیامدهای اجتماعی

مهاجرت اجباری و حاشیه‌نشینی

کم‌آبی و خشکسالی، موج عظیمی از مهاجرت روستایی-شهری را به دنبال داشته است. پژوهشی در سال ۲۰۲۴ با استفاده از روش پدیدارشناسی توصیفی در کرمان نشان داد که خشکسالی با تأثیر بر ابعاد اقتصادی، اجتماعی، خانوادگی، سلامت و زیست‌محیطی، باعث مهاجرت خانواده‌ها از شهرها و روستاهای اطراف استان کرمان به حومه شهر شده و با افزایش جمعیت در حومه، مشکل بی‌آبی تشدید یافته است. کم‌آبی به‌طور خاص بر معیشت خانوارهای وابسته به کشاورزی تأثیر می‌گذارد و فشار مهاجرت روستایی-شهری و تقاضای مربوط به خدمات شهری را افزایش می‌دهد.

این مهاجرت‌های اجباری، زنان را در موقعیتی متناقض قرار می‌دهد از یک سو، فشار از دست دادن معیشت و شبکه‌های حمایتی روستایی را تجربه می‌کنند و از سوی دیگر، در حاشیه شهرها با فقدان زیرساخت‌های آبی، مسکن نامناسب و فرصت‌های شغلی محدود روبرو می‌شوند.

تعارضات بین‌فردی و سلامت روان

پژوهشی با نمونه‌گیری تصادفی از ۶۸۵ خانوار در سال ۲۰۲۴ در منطقه‌ای با تنش شدید آبی در سیستان و بلوچستان نشان داد که ناامنی مزمن آب خانگی به‌طور مداوم با پریشانی و سلامت روانی ضعیف مرتبط است. میانگین نمرات افسردگی (PHQ-9) در این جامعه بالاتر از نقاط برش بالینی برای افسردگی متوسط بود. یافتهٔ کلیدی این پژوهش آن است که تعارض بین‌فردی قوی‌ترین و پایدارترین میانجی آماری برای نمرات افسردگی است. این یافته به‌ویژه برای زنان حائز اهمیت است، زیرا بی‌اعتمادی به نهادهای مرتبط با آب تنها در میان زنان معنادار بود.

پژوهش دیگری در سال ۲۰۲۵ نشان داد که هیجانات منفی مرتبط با آب (مانند خشم و شرم) رابطه بین ناامنی آب و سلامت روان را میانجی‌گری می‌کنند، هرچند هیجانات مثبت (مانند قدردانی و امید) نیز به‌طور مستقل سلامت روان بهتر را پیش‌بینی می‌کنند.

ناامنی سیاسی و اجتماعی

کم‌آبی به‌عنوان عامل محرک، تنش‌های اجتماعی در ایران را به سطوح بی‌سابقه‌ای افزایش داده است. حضور برجسته زنان در این اعتراضات قابل توجه است. تظاهرات گسترده در خوزستان که در سال‌های اخیر به دلیل کمبود آب و خشک شدن تالاب‌ها ظهور کرد، در تابستان ۱۴۰۴ نیز ادامه یافت. در گرمسار (استان سمنان)، اعتراضات مردمی گسترده‌ای به دلیل تشدید بحران کم‌آبی و محرومیت منطقه از سهم قانونی خود از آب رودخانه حبله‌رود رخ داد. بە گفتە تحلیل‌گران مسئله آب ممکن است به یک جنبش اجتماعی تبدیل شود.

سلامت و بیماری

بحران آب در ایران در حال تبدیل شدن به بحرانی برای سلامت عمومی و عدالت است که سنگین‌ترین بار آن بر دوش جوامع حاشیه‌نشین، کشاورزان خردپا، زنان و کودکان افتاده است.

منابع آب تجدیدپذیر ایران در چند دهه اخیر حدود ۳۰ میلیارد مترمکعب کاهش یافته و از حدود ۱۳۰ به کمتر از ۱۰۰ میلیارد مترمکعب رسیده است. بر اساس شاخص فالکنمارک، سرانه آب در ایران به زیر ۱٬۳۰۰ مترمکعب در سال کاهش یافته است. همزمان، فرونشست زمین، خشک شدن تالاب‌ها و رودخانه‌ها، و گسترش طوفان‌های گردوغبار تشدید شده است.

کیفیت پایین آب نیز تهدیدی جدی برای سلامت عمومی است. شوری، نیترات و فلزات سنگین در منابع آبی، خطر بیماری‌های گوارشی، پوستی، تنفسی و حتی سرطان را افزایش داده است. سازمان بهداشت جهانی در ژانویه ۲۰۲۵ از تلاش برای مهار بازگشت مجدد مالاریا در جنوب‌شرق ایران خبر داد و دسترسی محدود به آب پاک و بهداشت را از جمله عوامل کلیدی این وضعیت برشمرد.

کنشگری و تاب‌آوری زنان

علیرغم همه این فشارها، زنان ایرانی کنشگرانی فعال در برابر بحران کم‌آبی هستند.

مطالعه‌ای در مناطق روستایی کویری ایران نشان داد که اگرچه سلطه طولانی‌مدت مردان بر سازه‌های قنات، وابستگی مالی و محرومیت اجتماعی زنان را تثبیت کرده است، مدیریت جمعی قنات توسط زنان بسیار ارزشمند و سودمند است و کنش جمعی فمینیستی می‌تواند بافت‌های فوق‌محافظه‌کارانه روستایی را تغییر دهد.

پژوهش در مورد کنشگری زیست‌محیطی زنان کرد نشان می‌دهد که زنان با ادغام ایده‌های فمینیستی در زیست‌گرایی، به مبارزه برای عدالت و مشارکت در تصمیم‌گیری می‌پردازند. فعالیت‌های اکولوژیک آنان که اغلب «غیرسیاسی» تلقی می‌شوند، به اقدامات گسترده‌تر شهروندی منجر می‌شود.

پژوهش‌های متعدد نشان می‌دهد که اگر زنان به‌طور کامل در مدیریت آب مشارکت داده شوند، سامانه‌های آبی کارآمدتر، فراگیرتر و پایدارتر عمل می‌کنند و بهره‌وری نیز افزایش می‌یابد. با این حال، نابرابری در دسترسی به آب برای آبیاری در بخش کشاورزی باعث شده شکاف بهره‌وری میان مزارع مدیریت‌شده توسط زنان و مردان به حدود ۲۴ درصد برسد. این موضوع به آن معناست که میلیون‌ها زن کشاورز، با وجود تلاش بیشتر، بازدهی کمتری دارند و بیش از پیش در معرض ناامنی غذایی و فقر قرار می‌گیرند.

سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ اگرچه با بارش‌های مناسب بهاری، «سال تنفسی» برای ایران بود، اما به‌هیچ‌وجه پایان بحران آب نبود. توزیع ناهمگون بارش، ۱۰ استان از جمله تهران، قم و اصفهان را همچنان درگیر خشکسالی نگه داشته و ذخایر سدها در مناطق پرجمعیت زیر ۱۰ درصد باقی مانده است.

بحران کم‌آبی در ایران، فشارهای مضاعفی بر زنان طبقه کارگر در حاشیه شهرها و روستاها وارد می‌کند، اقتصادی (کاهش مشارکت، از دست دادن معیشت، افزایش هزینه‌ها)، اجتماعی (افزایش تعارضات بین‌فردی، مهاجرت اجباری، حضور در اعتراضات)، سلامتی (بیماری‌های جسمی، افسردگی و اضطراب) و سیاسی (طرد از فرآیندهای تصمیم‌گیری).

یافته‌ها نشان می‌دهد که زنان ایرانی با راهبردهای تطبیقی متنوع و کنشگری جمعی، در تلاش برای تحمل و تغییر شرایط هستند. با این حال، گزارش سازمان ملل در سال ۲۰۲۶ به‌صراحت اعلام کرده است که «بدون برابری جنسیتی، بحران آب حل نمی‌شود». فقدان رویکرد جنسیتی در سیاست‌گذاری‌های آب و غفلت از نقش زنان به‌عنوان کنشگران کلیدی مدیریت منابع آب، یکی از موانع اساسی در مسیر حل بحران است.

سیاست‌گذاری مؤثر در حوزه آب، بدون توجه به ابعاد فرهنگی، اجتماعی و جنسیتی مصرف آب، محکوم به شکست است.

منابع:

1. Mir Mohamad Tabar, S. A. (2025). Why is water insecurity so distressing? Evidence from Iran that interpersonal conflict is key. Social Science & Medicine, Elsevier.

2. Mir Mohamad Tabar, S. A. (2025). Rethinking water insecurity's relationship to mental health: Evidence from Iran indicates positive emotions also matter. SSM - Mental Health, 8, 100563.

3. Living on the slum areas in the shadow of drought: a qualitative analysis of lived experience of migrant households facing drought in Southeast of Iran. (2024). BMC Public Health, 24, 3241. Springer.

4. Air temperature change and drought effect on water tension and internal migration in Iran. (2025). Natural Hazards, 121, 1353–1373. Springer.

5. Tabaei Ardakani, L., & Nasrollahi, Z. (2025). Climate Change and its Impact on Women's Economic Participation (Urban Areas of Iran). Journal of Economic Policies and Research, 4(4), 61-94.

[7/21/2026 3:21 PM] Setare Karimi: 6. World Bank. (2025). Iran Economic Monitor.

7. WRI. (2026). Iran War Could Worsen Middle East’s Water Woes.

8. Water, Cleanliness Norms, and Social Status; An Ethnographic Study of Rural Women in Ilam. Journal of Rural Development, 17(2), 481-496. دانشگاه تهران.

9. Moayedi, M., & Hayati, D. (2023). Identifying strategies for adaptation of rural women to climate variability in water scarce areas. Frontiers in Water.

10. Azari, H. (2023). Examining the Position of Women in Water Resources Management (A Comparative Approach to UN Sustainable Development Documents). Journal of Water and Irrigation Management, 13(3). دانشگاه تهران.

11. Sardarnia, K., & Raouf, A. (2025). Critical Discourse Analysis of the Water Crisis in Iran: A Comparative Study of Securitization Policies in the Ahmadinejad and Rouhani Governments. Political Sociology of the Islamic Revolution, 6(2), 237-261.

12. Darvish, P. (2021). Negotiating Gender Roles - Qanats and Women's Resistance in Rural Iranian Desert Communities [Doctoral dissertation, Freie Universität Berlin]. Refubium.

13. UN World Water Development Report. (2026). Water for All People: Rights and Equal Opportunities.

14. WHO/UNICEF Joint Monitoring Program. (2025). Water, Sanitation and Hygiene (WASH) data for Iran.

15. Mehr News. (۱۴۰۵). آخرین آمار بارندگی‌ها در سال آبی؛ تأمین آب کشور زیر ۵۰ درصد باقی ماند.

16. IRNA. (۱۴۰۵). بازگشت بارش‌های کشور به میانگین ۵۷ ساله در سایه ناهمگونی‌ها.

17. Khabar Online. (۱۴۰۵). اینفوگرافیک| دو سوم از سال آبی گذشت؛ این ۸ استان در ترسالی هستند.

18. Wikipedia. (۱۴۰۴). بحران آب در ایران ۱۴۰۴.

19. BBC Persian. (۱۴۰۵). ایران تشنه‌تر از همیشه: بحران مدیریت و نگرانی از بی‌ثباتی امنیتی.

20. DW Persian. (۱۴۰۵). بحران آب در ایران و پیامدهای آن.

21. Fanack Water. (2026). Thirst and Turmoil: Iran’s Water Crisis Meets Economic Collapse.

22. Hasht-e Subh. (2026). Water Crisis in Qaisar: Women and Children Bear the Heaviest Burden.

23. Radio Zamaneh. (2026). Water, Health, and Justice: Iran’s Hidden Postwar Crisis.

24. Payam-e Ma. (۱۴۰۵). زنان؛ غایبان مدیریت منابع آب.