گرمایش زمین با جلوه جنگل‌سوزی

تابستان‌های داغ اخیر نشان دادند که تغییرات اقلیمی از مرحله هشدار برای آینده عبور کرده و به واقعیت ملموس و ویرانگر امروز تبدیل شده‌اند. موج‌های گرمای کم‌سابقه، آتش‌سوزی‌های گسترده در جنگل‌های اروپا، بحران بی‌برقی و خشکسالی در جنوب آسیا، خشکسالی‌های زنجیره‌ای در آمریکا و  تداوم خشکسالی و فشار مضاعف بر زیرساخت‌های انرژی در ایران، همگی گواهی بر ابعاد بی‌مرز این چالش جهانی هستند.

گنبد گرمایی

طبق داده‌های سازمان جهانی هواشناسی (WMO) و خدمات تغییرات اقلیمی کوپرنیک اروپا (Copernicus Climate Change Service)، سال‌های اخیر رکوردهای دمایی چند هزار ساله را شکسته‌اند.

در توضیح وضعیت کنونی از اصطلاح «گنبد گرمایی» (Heat Dome) استفاده می‌شود.

پدیده گنبد گرمایی زمانی رخ می‌دهد که جو، هوای داغ را مانند یک سرپوش یا در دیگ، روی یک منطقه محبوس ‌کند. با انتشار مستمر گازهای گلخانه‌ای حاصل از سوخت‌های فسیلی، الگوی جریان‌های جوّی دچار اختلال شده و باعث می‌شود گنبدهای گرمایی، پایداری بیشتری پیدا کنند.

   حریق در قاره سبز

اروپا که با سرعتی معادل دو برابر میانگین جهانی در حال گرم شدن است، طی تابستان‌های اخیر با طولانی‌ترین و سهمگین‌ترین موج‌های گرما مواجه شده است.

کشورهای یونان، اسپانیا، پرتغال و ایتالیا شاهد دمای بالای ۴۰ درجه سانتی‌گراد بوده‌اند. گرماه ۴۵ درجه را هم تجربه کردند.

امسال از سال‌های پیش، حریق  مناطق بیشتری را خاکستر کرده است. تخلیه اضطراری جزایر گردشگری (مانند رودس در یونان) و پیرامون شهرهای مدیترانه‌ای به الگویی تکراری تبدیل شده است.

بنابر بررسی رصدخانه زمین نسا (NASA Earth Observatory)، خشکسالی انباشته‌شده از زمستان‌های کم‌بارش و افت رطوبت خاک، جنگل‌های اروپای جنوبی را به انبارهای باروت آماده انفجار تبدیل کرده است.

جنوب آسیا بحران به مرحله تهدید مستقیم زندگی تبدیل شده است. در شبه‌قاره هند، گرما دیگر یک چالش ساده هواشناختی نیست؛ بلکه بحران بقا و سلامت عمومی است.

در مناطقی از شمال و مرکز هند، ثبت دماهای نزدیک به ۵۰ درجه سانتی‌گراد همراه با رطوبت بالا، دمای حبابِ ‌تر (Wet-Bulb) را به خط قرمز حیات انسان نزدیک کرده است. در این حالت، بدن انسان دیگر قادر به تخلیه حرارت از طریق تعریق نیست.

بر اساس تحلیل‌های مرکز پژوهشی World Weather Attribution (WWA)، احتمال وقوع موج‌های گرمایی شدید در هند دست‌کم ۳۰ برابر بیشتر شده است.

در قاره آمریکا، پیامدهای گرما به صورت چندبعدی به چشم می‌خورد: غرب آمریکا دچار خشکسالی کلان (Megadrought) است. حوضه‌های آبریز رودخانه کلرادو و دریاچه مید (Lake Mead) به نازل‌ترین سطوح تاریخی خود رسیده‌اند. موج گرمای مداوم گنبد گرمایی در ایالت‌های جنوبی آمریکا شبکه برق تگزاس (ERCOT) را تا آستانه فروپاشی برده است. دود حاصل از آتش‌سوزی جنگل‌های کانادا و شمال آمریکا حتا کیفیت هوای شهرهای شرقی نظیر نیویورک را به ناسالم‌ترین سطح جهان رسانده است.

در ایالات متحده، دولت ترامپ همچنان می‌کوشد به واقعیت تغییرات اقلیمی و لزوم چاره‌اندیشی در وضعیت جدید اذعان نکند. ترامپ منکر گرمایش زمین است. خلاصه نظر او آن چیزی است که در مجمع عمومی سازمان ملل گفت:

وضعیت در ایران

ایران در یکی از خشک‌ترین و آسیب‌پذیرترین مناطق جغرافیایی جهان قرار گرفته است. تغییرات اقلیمی در ایران صرفاً به معنی افزایش دما نیست، بلکه به عنوان یک تکان‌دهنده و تشدیدکننده برای چالش‌های ساختاری موجود عمل می‌کند.

احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی، وضعیت گرمای هوا در ایران را در هفته‌های اخیر این گونه بیان کرده است:

«از ابتدای تابستان تا ۲ مردادماه میانگین دمای کشور ۱,۱ درجه گرم‌تر از نرمال بوده است. بیشترین نابهنجاری دمایی هم در استان‌های سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی، خراسان رضوی، البرز و تهران گزارش شده است. این میزان در اردبیل ۰,۲، کردستان ۰,۳، گلستان ۰,۴، کرمانشاه ,.۸ درجه، لرستان، فارس و آذربایجان شرقی زیر یک درجه، تهران ۱,۳ درجه، البرز ,.۵ درجه، خراسان رضوی و خراسان جنوبی ۱,۶ درجه و سیستان و بلوچستان ۱,۷ درجه فراتر از نرمال بوده است.

ایران در دهه گذشته با پدیده خشکسالی ساختاری و فروافت شدید سفره‌های آب زیرزمینی مواجه بوده است. وقتی موج‌های گرمای کم‌سابقه (با دماهای بالای ۵۰ درجه در خوزستان، ایلام، سیستان و بلوچستان و دماهای بالای ۴۰ درجه در تهران و مرکز ایران) وارد می‌شوند، اثرات زنجیره‌ای تولید می‌کنند.

با جهش دما، مصرف برق برای سرمایش به رکوردهای تاریخی (عبور از ۷۵ تا ۸۰ هزار مگاوات) می‌رسد. این امر باعث قطعی برق صنایع، تعطیلی اداری شهرهای مختلف و حتی فشار بر نیروگاه‌های برق‌آبی به دلیل افت سطح سدها شده است.

افزایش دما به بالای شاخص‌های ایمنی بهداشت، بارها منجر به تعطیلی اضطراری ادارات و بانک‌ها در سراسر کشور شده است که زیان‌های فراوانی بر پیکره اقتصادی وارد می‌سازد.

تبخیر شدید آب مخازن سدها و خشک شدن تالاب‌هایی چون هورالعظیم، گاوخونی و دریاچه اورمیه، پدیده ریزگردها و ریزگردهای نمکی را تشدید کرده است.

بنابر تحلیل هیئت بین‌دولتی تغییرات اقلیمی (IPCC)، منطقه خاورمیانه با سرعتی حدود ۱,۵ تا ۲ برابر میانگین جهانی در حال گرم شدن است. افزایش دما در این منطقه به معنای کاهش بارش‌های برف، تغییر شیوه بارش به باران‌های سیل‌آسا و کاهش شدید منابع آب تجدیدپذیر است.