قتل مداح حکومتی و چرخه بی‌پایان خشونت

قتل حمیدرضا رجب‌زاده، مداح جوان تهرانی، نمونه‌ای از یک پرونده جنایی است که از برخی لحاظ مختصات اجتماعی-سیاسی دوران را آشکار می‌کند. ربایش و قتل او، ارسال فیلم جنایت برای خانواده، اعترافات متهمان به انگیزه‌های مالی و تحریک خارجی، و روایت‌های متضاد رسمی و غیررسمی، همگی در بستری از قطبی‌سازی شدید، انسداد سیاسی و سابقه خشونت دولتی رخ داده‌اند. این پرونده نشان می‌دهد چگونه خشونت سیستماتیک از سوی نیروهای وابسته به قدرت، بخشی از جامعه را به سوی پذیرش خشونت متقابل به‌عنوان انتقام، دفاع یا بازدارندگی سوق می‌دهد و چرخه خشونت را بازتولید می‌کند.

این الگو نه منحصر به ایران معاصر است و نه قابل تقلیل به ویژگی‌های شخصیتی مانند سوسیوپاتی یا سایکوپاتی عاملان. بررسی موارد مشابه در آلمان در آستانه به قدرت رسیدن نازی‌ها (مانند قتل هورست وسل در برلین) نشان می‌دهد که در شرایط قطبی‌سازی هویت‌ها، تضعیف نهادهای میانجی و مشروعیت‌بخشی ایدئولوژیک به خشونت، افراد عادی نیز می‌توانند مرتکب اعمال خشونت‌آمیز شوند یا آن را توجیه کنند. آنچه دوران را تعریف می‌کند، نه تجمع افراد بیمار، بلکه ساختار فرصت برای خشونت و تبدیل قتل جنایی به ابزار پیام‌رسانی سیاسی است. با پرفسور شهرام خسروی، جامعه‌شناس این موضوع را به بحث گذاشتیم:

خشونت از نگاه تاریخی  

پروفسور شهرام خسروی تأکید می‌کند که از منظر اخلاقی، خشونت نفی‌شدنی است، اما وقتی با نگاهی تاریخی به آن بنگریم، پرسش‌های پیچیده‌تری مطرح می‌شود:

 او با آوردن مثال‌هایی نشان می‌دهد که یک عمل واحد می‌تواند از نگاه اروپاییان نسل‌کشی و از نگاه تاریخ‌دانان ضداستعمار، خشونتی ناگزیر در مسیر آزادی تلقی شود:

او سپس این پرسش را در برابر ما قرار می‌دهد: خشونت چه چیزی تولید می‌کند؟ دستاورد خشونت چیست؟ اگر خشونت برای رهایی و آزادی لازم باشد، چه کسی کنترل آن را در دست دارد؟ و آیا میل به آزادی به میل به انتقام تبدیل می‌شود یا نه؟ چون اگر میل به آزادی به میل به انتقام بدل شود، خود به مکانیزمی برای بازتولید خشونت تبدیل خواهد شد. او سپس در ادامه یادآوری می‌کند که سرکوب دولتی و سرکوب ساختاری، همان‌گونه که اکنون در ایران شاهد آن هستیم، امکان کنش‌های سیاسی خشونت‌پرهیز را بسیار دشوار، اگر نه ناممکن، می‌کند:

و در ادامه با اشاره به خاستگاه طبقاتی نظریه‌های عدم‌خشونت می‌افزاید:

خسروی با استناد به نظریه «بومرنگ» امه سزر و اندیشه‌های فرانتس فانون یادآور می‌شود که خشونت امری خطی نیست و همواره به سرچشمه خود بازمی‌گردد.

خسروی در ادامه می‌گوید فرانتس فانون، از دوستان امه سزر و اهل همان جزیره مارتینیک، بر این باور بود که برای رهایی از سلطه استعمار، خشونت اجتناب‌ناپذیر است؛ اما همزمان معتقد بود که خشونت به‌تنهایی کافی نیست. یک جریان و مبارزه آزادی‌بخش واقعی باید قاعده بازی را عوض کند، نه صرفاً بازیکنان را. بدون دستیابی به ذهنیت رهایی‌بخش و تفکری نو مبتنی بر ارزش‌های انسانی، خشونت ضد‌استعمار جای خشونت استعمار را می‌گیرد و چرخه کور خشونت ساخته می‌شود؛ سلطه‌گری جدید جای سلطه‌گر قبلی را اشغال می‌کند.

او سپس با اشاره به واژه انقلاب در زبان فارسی می‌گوید:

به یک معنا – به گفته خسروی- وقتی وضعیت عدم‌توازن قدرت وجود دارد، خشونت یک طرف به‌عنوان نیاز و قانون جلوه می‌کند و خشونت طرف دیگر به‌عنوان جرم و جنایت. پس مسئله بازنمایی، مسئله زبان و نظم ارزش‌هاست؛ اینکه ما خشونت را چگونه می‌فهمیم.

به گفته او، اگر میل به آزادی به میل به انتقام تبدیل شود، خود به مکانیزمی برای بازتولید خشونت بدل خواهد شد و سرکوب ساختاری، امکان کنش‌های خشونت‌پرهیز را بسیار دشوار می‌کند.

خشونت نمادین، ساختار قدرت و ضرورت شکستن چرخه

خسروی در ادامه بر پیوند تنگاتنگ میان خشونت نمادین و خشونت عریان تأکید می‌کند و مثال سعید حنایی، قاتل زنان کارگر جنسی در مشهد را به‌عنوان نمونه‌ای از این پیوند مطرح می‌کند. او معتقد است: خشونت دولتی معمولاً زمان‌مندی کند و نامحسوسی دارد و از طریق هنجارها، قوانین و گفتمان فرهنگی عمل می‌کند:

این گفتمان گاه حتی از زبان برخی استادان دانشگاه نیز شنیده می‌شود:

به باور خسروی، خشونت هرگز امری صرفاً شخصی نیست و همواره از مسیر مشکلات روانی افراد، راهی برای بروز ساختاری خود می‌یابد:

او در ادامه یادآوری می‌کند:

خسروی تأکید می‌کند که همه چیز را نمی‌توان یکدست خشونت نامید. به باور او، جنگ و بمباران ایران یک نوع خشونت است، اعدام معترضان و زندانیان سیاسی نوعی دیگر، کشتار مردم معترض در خیابان نوعی دیگر، و قتل یک مداح ظاهراً حکومتی نیز نوعی دیگر به‌شمار می‌رود. او یادآور می‌شود که باید به ابعاد، ریتم و زمان‌مندی‌های متفاوت خشونت توجه کرد و شرایط نابرابر برای اعمال خشونت را در نظر گرفت.

او همچنین توضیح می‌دهد که از یک سو قتلی وجود دارد که خود را به‌عنوان قانون نشان می‌دهد و از سوی دیگر قتلی که خود را کنشی انقلابی معرفی می‌کند:

 خسروی در پایان نتیجه می‌گیرد که تنها راه نجات، شکستن چرخه شوم خشونت کور است:

*این مصاحبه را حسین نوش‌آذر انجام داده و متن را نیز او نوشته است.