هرمز و باب‌المندب در مرکز بحران منطقه‌ای؛ ۱۳ کشور به ائتلاف دریایی عربستان پیوستند.

وزارت دفاع عربستان سعودی پنج‌شنبه ۱۳ اوت اعلام کرد ۱۳ کشور «مراحل داخلی» لازم را برای عضویت در ائتلاف دفاع دریایی چندملیتی، MMDC، تکمیل کرده‌اند. در مجموع ۱۵ کشور تاکنون بیانیه مشترک ائتلاف را امضا کرده‌اند، اما وزارت دفاع عربستان نام ۱۳ کشوری را که همه مراحل عضویت را پشت سر گذاشته‌اند، جداگانه منتشر نکرده است.

سومین نشست برنامه‌ریزی ائتلاف در مقر فرماندهی ناوگان غربی عربستان در جده و با حضور نمایندگان ۳۹ کشور برگزار شد. حضور این کشورها در نشست به معنای عضویت آنها در ائتلاف نیست. ریاض همچنین اعلام کرد مقدمات استقرار افسران کشورهای عضو در ستاد فرماندهی مشترک، مرکز عملیات دریایی و مرکز اطلاعات ائتلاف آغاز شده است. دریادار عبدالله بن سالم الشهری از عربستان فرماندهی ائتلاف را برعهده دارد و نخستین معاون فرمانده از پاکستان انتخاب خواهد شد.

ائتلاف در ۳۰ ژوئیه با مشارکت اولیه ۱۴ کشور اعلام موجودیت کرد: عربستان سعودی، کویت، بحرین، قطر، پاکستان، ترکیه، مصر، اردن، دولت به‌رسمیت‌شناخته‌شده یمن، بنگلادش، نیجریه، سودان، جیبوتی و سومالی. امارات متحده عربی و عمان در میان اعضای اولیه نبودند. ماموریت رسمی ائتلاف حفاظت از آزادی کشتیرانی، مسیرهای تجارت و انتقال انرژی و زیرساخت‌های دریایی در دریای سرخ، باب‌المندب و خلیج عدن اعلام شده است. مقام‌های سعودی تأکید دارند که این سازوکار «دفاعی» است و کشور یا ائتلاف مشخصی را هدف قرار نمی‌دهد.

با این حال، جغرافیا و زمان شکل‌گیری آن جهت‌گیری عملی ائتلاف را روشن می‌کند. باب‌المندب در ماه‌های اخیر بار دیگر به یکی از نقاط اصلی برخورد نظامی منطقه تبدیل شده و حوثی‌های یمن حملات به کشتی‌ها، نیروهای دولت یمن و اهداف داخل عربستان را افزایش داده‌اند.

بازگشت جنگ یمن؛ از مأرب تا باب‌المندب

تشدید درگیری‌ها در یمن یکی از زمینه‌های مستقیم تشکیل ائتلاف دریایی است. ششم اوت دست‌کم ۳۰ نیروی دولت یمن در حملات به اردوگاه‌های نظامی در مأرب و حضرموت کشته شدند. حوثی‌ها مسئولیت حملات موشکی و پهپادی را پذیرفتند و گفتند نیروهای مورد حمایت عربستان را هدف قرار داده‌اند. یک روز بعد نیز اعلام کردند اردوگاه صحن‌الجن در مأرب، انبارها، خودروها و تجهیزات نظامی مستقر در آن را با موشک و پهپاد زده‌اند. رویترز گفته است نتوانسته جزئیات ادعاهای دو طرف را مستقلاً تأیید کند.

در ساحل غربی یمن نیز درگیری شدت گرفته است. حملات موشکی و پهپادی حوثی‌ها به مخا، بندر تحت کنترل نیروهای دولت یمن در ساحل دریای سرخ، چهار نظامی و سه غیرنظامی را کشت و ۳۰ نفر را زخمی کرد. حوثی‌ها گفتند نیروها و تأسیسات نظامی را هدف گرفته‌اند، در حالی که دولت یمن از آسیب به مناطق غیرنظامی خبر داد.

جنگ بار دیگر مستقیماً به آبراه باب‌المندب نیز کشیده شده است. حوثی‌ها ۱۱ اوت مسئولیت حمله به یک کشتی در این تنگه را پذیرفتند و پاکستان اعلام کرد سه شهروندش در حمله کشته شده‌اند. این تحولات پس از آن رخ داد که حوثی‌ها از اعمال محدودیت علیه کشتی‌های مرتبط با عربستان سخن گفتند. سازمان ملل اکنون هشدار می‌دهد یمن با بالاترین خطر بازگشت به یک جنگ گسترده از زمان آتش‌بس سال ۲۰۲۲ روبه‌روست.

تنش به داخل عربستان نیز رسیده است. حوثی‌ها پنج‌شنبه ۱۳ اوت مدعی شدند پالایشگاه آرامکو در جازان را با دو پهپاد هدف قرار داده‌اند. عربستان تا زمان انتشار گزارش رویترز این ادعا را تأیید نکرده بود.

ریاض هم‌زمان با ساخت ائتلاف دریایی، یک سازوکار امنیتی گسترده‌تر نیز ایجاد کرده است. محمد بن سلمان، رجب طیب اردوغان و شهباز شریف هفتم اوت «توافق دفاع مشترک مکه» را امضا کردند. بر اساس متن اعلام‌شده، حمله مسلحانه به یکی از سه کشور حمله به هر سه تلقی خواهد شد، هرچند جزئیات تعهد نظامی هر عضو هنوز مشخص نشده است. ترکیه و پاکستان هر دو از ائتلاف دریایی عربستان نیز حمایت کرده‌اند.

وزیر خارجه ترکیه بعدتر گفت سازوکار دفاع جمعی این توافق از نظر فنی به اصل دفاع متقابل ماده پنجم ناتو شباهت دارد، اما تأکید کرد که پیمان علیه ایران طراحی نشده است. ریاض نیز آن را ایجاد یک «محور نظامی» یا بلوک فرقه‌ای نمی‌داند. با این همه، هم توافق مکه و هم ائتلاف دریایی در زمانی ایجاد شده‌اند که حملات ایران و نیروهای همسو با آن، امنیت کشورهای خلیج فارس و مسیرهای صدور انرژی را به مسئله‌ای فوری تبدیل کرده است.

از باب‌المندب تا هرمز؛ جنگ بر سر عبور از تنگه‌ها

حوزه عملیاتی ائتلاف عربستان رسماً به تنگه هرمز مربوط نمی‌شود، اما تحولات اخیر دو آبراه هرمز و باب‌المندب را بیش از گذشته به یکدیگر پیوند داده است. پیش از جنگ کنونی، حدود یک‌پنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان از هرمز عبور می‌کرد. از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران در ۲۸ فوریه، رفت‌وآمد کشتی‌ها در این مسیر بارها مختل شده و هزینه حمل‌ونقل و بیمه افزایش یافته است.

امارات متحده عربی جمعه ۱۴ اوت ایران را متهم کرد که پنج‌شنبه شب دو کشتی وابسته به شرکت دولتی نفت ابوظبی، «ادنوک»، را هنگام عبور از تنگه هرمز هدف قرار داده است. ادنوک وقوع حمله به دو کشتی خود را تأیید کرد و گفت کسی زخمی نشده و وضعیت تحت کنترل قرار گرفته است. وزارت خارجه امارات آنچه را «حمله خصمانه ایران» خواند محکوم کرد؛ تهران تا زمان انتشار خبر به این اتهام واکنش نشان نداده بود.

این دومین حادثه از این نوع برای کشتی‌های مرتبط با ادنوک در کمتر از یک هفته است. امارات پیش‌تر نیز ایران را مسئول حمله به یک کشتی مرتبط با شرکت نفت دولتی خود دانسته بود. جزئیات کشتی‌ها، محموله آنها و میزان خسارت در حمله تازه منتشر نشده است.

هم‌زمان عبور کشتی‌های تجاری از هرمز همچنان محدود است. داده‌های شرکت کپلر نشان می‌دهد پنج‌شنبه ۹ کشتی حامل کالا از تنگه عبور کردند، در حالی که میانگین ماه اوت تا آن زمان ۱۲ کشتی در روز بود. در همان روز ۱۹ کشتی از باب‌المندب گذشتند. البته خاموش بودن سامانه‌های شناسایی برخی کشتی‌ها به این معناست که آمار واقعی می‌تواند متفاوت باشد.

در سوی دیگر این رویارویی، ایالات متحده محاصره دریایی بنادر ایران را به بخشی از فشار اقتصادی خود تبدیل کرده است. پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، پنج‌شنبه گفت نیروی دریایی این کشور می‌تواند با جابه‌جایی دوره‌ای شناورها محاصره را «به‌طور نامحدود» ادامه دهد. وزارت خزانه‌داری نیز از افزایش فشار اقتصادی بر تهران سخن گفته است.

جاناتان لمیر در آتلانتیک این تغییر را راهبرد تازه ترامپ برای «کاری نکردن و دیدن نتیجه» توصیف کرده است: کاخ سفید فعلاً از تأکید هم‌زمان بر دیپلماسی و عملیات نظامی تازه فاصله می‌گیرد و امیدوار است تحریم‌های شدیدتر و محاصره دریایی، با گذشت زمان ایران را به مصالحه وادار کند. این رویکرد بر این فرض استوار است که فشار اقتصادی بتواند کاری را انجام دهد که ماه‌ها جنگ و مذاکره تاکنون انجام نداده‌اند.

در چنین زمینه‌ای، اعلام عضویت رسمی ۱۳ کشور در ائتلاف دریایی عربستان بیش از ایجاد یک سازوکار فنی برای حفاظت از کشتی‌ها اهمیت دارد. از هرمز تا باب‌المندب، امنیت انرژی، جنگ یمن و رویارویی ایران و آمریکا به تدریج در یک جغرافیای دریایی واحد به هم متصل شده‌اند. ریاض می‌کوشد بدون بازگشت مستقیم به الگوی جنگ گسترده یمن، شبکه‌ای از همکاری‌های دفاعی بسازد که هم مسیرهای تجارت را حفاظت کند و هم هزینه آسیب‌پذیری خود را کاهش دهد. ائتلاف دریایی، توافق مکه و تحرکات آمریکا در هرمز، هرچند سازوکارهایی جداگانه‌اند، همگی نشان می‌دهند که تنگه‌ها و مسیرهای کشتیرانی اکنون به یکی از میدان‌های اصلی بازآرایی امنیتی منطقه بدل شده‌اند.