از ایران تا مهدبی؛ ناقوس صلح در روزگار جنگ

دهکده کوچک مهدبی در سوئد، روز ۲۲ اوت میزبان مراسمی علیه جنگ و کنفرانسی برای پاسداری از آرمان صلح بود.

این مراسم به ابتکار سازمان صلح نوردیک «سلاح‌هایتان را زمین بگذارید» و با میزبانی آرنه روت، سردبیر پیشین روزنامه سوئدی «داگنز نیهتر»، در کلیسای قدیمی بتلهم در مهدبی برگزار شد. این بنا که در سال ۱۸۹۸ ساخته شده، در سال‌های اخیر به محلی برای گردهمایی‌ها و کنفرانس‌های فرهنگی و علمی بدل شده است.

روبه‌روی ورودی کلیسا، محوطه‌ای برای ساخت جایگاه یک ناقوس آماده شده بود. قرار بود سازه در روز کنفرانس تکمیل و ناقوس صلح بر آن نصب شود، اما عملیات ساخت تا آن زمان به پایان نرسیده بود.

خود ناقوس، با وزن ۱۳۵ کیلوگرم، بر سکویی قرار داشت و در انتظار تکمیل سازه بود. عبارت «اکنون زمان صلح است» بر آن حک شده بود. کنار ناقوس نیز بنری پارچه‌ای، طرح و توضیحات مربوط به سازه آینده را نمایش می‌داد.

طراح این سازه علیرضا شهابیان، معمار مقیم ایران، مدیرعامل مهندسین مشاور پاسارگاد و عضو هیئت داوری جامعه مهندسان مشاور ایران است. او توضیح می‌دهد که طرح معماری سازه از فضای جنگی جهان امروز الهام گرفته و از شکستن و تغییر شکل نماد جهانی صلح ساخته شده است. توضیح کامل این پروژه در پایان گزارش آمده است.

محوطه ناقوس صلح با ۲۰ لوحه احاطه شده بود که بر آنها جملاتی از داگ هامرشولد، دومین دبیرکل سازمان ملل و یکی از برجسته‌ترین چهره‌های تاریخ معاصر سوئد، حک شده بود.

از فلسطین و کردستان تا ایران و اوکراین

مراسم با خوشامدگویی آرنه روت آغاز شد. او در سخنرانی خود درباره بی‌طرفی، همکاری کشورهای شمال اروپا و تغییر موقعیت سوئد در سال‌های اخیر سخن گفت. جان وای جونز، مدیر مشترک سازمان «سلاح‌هایتان را زمین بگذارید»، نیز درباره داگ هامرشولد و میراث جهانی او صحبت کرد.

جایزه صلح امسال این سازمان به عمر برغوثی، فعال فلسطینی و از بنیان‌گذاران جنبش تحریم، عدم سرمایه‌گذاری و تحریم اسرائیل (بی‌دی‌اس)، تعلق گرفت. برغوثی از طریق زوم درباره مقاومت غیرخشونت‌آمیز فلسطینیان و آنچه «مقابله با کشتار و آپارتاید» می‌خواند، سخن گفت.

جان کیریاکو، تحلیلگر، مأمور سابق سیا و افشاگر برنامه شکنجه این سازمان، سخنران بعدی بود که از آمریکا و از طریق زوم در جلسه شرکت کرد.

در ادامه، اوگموندور یوناسون، وزیر کشور پیشین ایسلند، درباره امکان مقاومت غیرمسلحانه کردها و نقش آنان در کاهش نظامی‌گری در غرب آسیا سخن گفت. مهرداد درویش‌پور، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه ملاردالن سوئد، نیز به چالش‌های برقراری صلح در ایران و کشورهای پیرامون آن پرداخت.

آخرین سخنران، اولا توناندر، پژوهشگر و استاد بازنشسته نروژی، بود که درباره چالش هسته‌ای در ایران و اوکراین سخنرانی کرد.

پس از پایان برنامه رسمی، میکروفون در اختیار حاضران قرار گرفت و مراسم با بحث و گفت‌وگوی شرکت‌کنندگان ادامه یافت.

ناقوسی که از مرزها عبور کرد

روایت این مراسم بدون پرداختن به ناقوس صلحی که در مرکز آن قرار داشت، کامل نمی‌شود. پیشینه این ناقوس، جابه‌جایی‌های آن میان سوئد و نروژ و سرانجام رسیدنش به مهدبی، خود با تاریخ تلاش‌های صلح‌طلبانه در کشورهای شمال اروپا گره خورده است.

این ناقوس، همراه با دو ناقوس همسان دیگر، در سال ۲۰۱۴ از سوی بنیاد همیاری و صلح «ووکسن‌اوسن»، متعلق به سوئد و مستقر در خاک نروژ، تهیه و تولید شد. یکی از این ناقوس‌ها همان سال، از طرف بنیاد، در نزدیکی مرز کره شمالی و جنوبی و بر سازه‌ای طراحی‌شده از سوی معماران کره جنوبی نصب شد. ناقوس دوم در محوطه بنیاد ووکسن‌اوسن در نروژ و ناقوس سوم در کمون سوئدی ادا، در نزدیکی مرز نروژ، قرار گرفت.

دو ناقوسی که متولی آنها دولت سوئد بود، در سال ۲۰۲۵ هر دو از محل‌های پیشین خود کنار گذاشته شدند. پس از آنکه دولت سوئد بنیاد همیاری و صلح ووکسن‌اوسن را به یک تفرجگاه گردشگری تبدیل کرد، بنای ناقوس صلح در آنجا برچیده و ناقوس به کناری گذاشته شد. نروژی‌های حاضر در بنیاد و فعالان صلح، ناقوس را به کمونی در نروژ، دور از مرز سوئد، منتقل کردند، برج تازه‌ای برای آن ساختند و یک ماه پیش، برپایی آن را جشن گرفتند.

سرنوشت ناقوس سوم نیز مشابه بود. این ناقوس از محل خود در کمون سوئدی ادا کنار گذاشته شد و این بار نیز فعالان صلح نروژی برای حفظ آن وارد عمل شدند. سازمان «سلاحت را زمین بگذار» ناقوس را دوباره به سوئد، کشور داگ هامرشولد، بازگرداند و آن را به آرنه روت، که ۱۵ سال در هیئت‌رئیسه بنیاد ووکسن‌اوسن حضور داشت، سپرد. ناقوس سرانجام به مهدبی رسید تا در سازه‌ای که برای آن طراحی شده است، جای گیرد.

سرنوشت این ناقوس‌ها را نمی‌توان جدا از تغییرات سیاسی و امنیتی سال‌های اخیر سوئد دید. عضویت سوئد در ناتو در سال ۲۰۲۴ و احداث ۱۷ پایگاه نظامی آمریکایی در این کشور، از نگاه آنان نشانه گسترش آشکار نظامی‌گری و فاصله گرفتن از سنت صلح‌طلبی سوئد است. در همین فضا، دو ناقوسی که متولی آنها دولت سوئد بود، در سال ۲۰۲۵ از محل‌های پیشین خود کنار گذاشته شدند؛ اقدامی که فعالان صلح آن را بخشی از همین تغییر جهت می‌دانند. نروژی‌های حاضر در بنیاد و دیگر فعالان صلح، ناقوس‌ها را به مکان‌های تازه منتقل کردند تا بار دیگر در فضایی مرتبط با صلح برپا شوند.

کنفرانس «روز صلح» در مهدبی نخستین برنامه بزرگ پس از انتقال این ناقوس بود. گام بعدی، تکمیل سازه‌ای است که علیرضا شهابیان برای آن طراحی کرده و قرار است ناقوس در آن جای گیرد.

درباره سازه ناقوس صلح در مهدبی

صلح واژه‌ای ساده اما پرمعناست که در طول تاریخ یکی از آرزوهای مشترک جوامع انسانی بوده است. ناقوس‌ها نیز، از میدان‌های عمومی تا کلیساها و صومعه‌ها، همواره کارکردی فراتر از تولید صدا داشته‌اند: حامل پیام، هشدار، دعوت و گاه نشانه‌ای از همبستگی بوده‌اند.

«ناقوس صلح» در این میان معنایی ویژه پیدا می‌کند؛ ناقوسی که نه برای هشدار جنگ، بلکه برای یادآوری آرامش، گفت‌وگو و همزیستی به صدا درمی‌آید.

پروژه مهدبی حول یک ناقوس کلاسیک با ابعاد تقریبی ۶۰ در ۶۰ سانتی‌متر شکل گرفته و برای آن جایگاهی مستقل طراحی شده است.

جهان امروز درگیر جنگ‌ها، بحران‌ها و کشمکش‌های متعدد است. درست در چنین وضعیتی، یادآوری و پاسداشت صلح معنایی مضاعف پیدا می‌کند. ناقوس در این پروژه صرفاً یک شیء هنری نیست، بلکه قرار است یادآوری دائمی ارزش همزیستی، گفت‌وگو و آرامش باشد.

مبنای طراحی، نماد شناخته‌شده صلح است. این نماد در سازه مهدبی عمداً تغییر شکل داده و در زاویه‌های ۹۰ درجه شکسته شده تا شکاف میان آرمان صلح و واقعیت جهان امروز را بازتاب دهد.

شکستگی نشانه نقض صلح است، اما نماد را به‌طور کامل از میان نمی‌برد. ایده اصلی آن است که حتی در جهانی جنگ‌زده، امکان و ضرورت بازسازی صلح همچنان باقی می‌ماند.

طرح در نتیجه میان دو وضعیت حرکت می‌کند: پذیرش واقعیت خشونت‌آمیز زمانه و در عین حال پافشاری بر آرمانی که هنوز از میان نرفته است.

نقطه آغاز، خود ناقوس است؛ عنصری عینی که در فرهنگ‌های مختلف بار تاریخی و نمادین دارد. گام دوم، قرار دادن ناقوس در زمینه گسترده‌تر نماد صلح است. در مرحله بعد، شکل آشنای این نماد با شکست‌هایی در زاویه ۹۰ درجه تغییر می‌کند تا هم قابل تشخیص باقی بماند و هم وضعیت متزلزل صلح در جهان امروز را بازتاب دهد.

در نهایت، این ایده به ساختاری معماری تبدیل می‌شود که هم نقش کاربردی جایگاه ناقوس را ایفا می‌کند و هم فضایی کوچک برای مکث و تأمل درباره صلح می‌سازد.

یکی از عناصر اصلی طرح، سقف هرمی جایگاه است. از نظر عملی، سقف از ناقوس در برابر برف و باران محافظت می‌کند. از نظر نمادین نیز هرم، به عنوان یکی از پایدارترین فرم‌های معماری در تاریخ، یادآور استقامت و استمرار است.

ترکیب این دو کارکرد حامل پیام اصلی طرح است: صلح باید حفظ شود و بتواند در برابر گذر زمان و طوفان‌های تاریخی دوام بیاورد.

زبان معماری سازه ساده و کمینه‌گراست و بر خط، زاویه و شکست استوار شده است. تناسبات سازه با ابعاد ناقوس تنظیم شده تا تمرکز بصری همچنان بر خود ناقوس باقی بماند.

در سطح نمادین، مهم‌ترین عنصر همان شکست ۹۰ درجه‌ای در فرم صلح است. در سطح اجتماعی نیز قرار است این سازه فقط محفظه‌ای برای یک اثر هنری نباشد، بلکه فضایی برای مکث، تأمل و یادآوری ارزش‌های انسانی فراهم کند.

ناقوس مهدبی در این طرح چیزی فراتر از یک شیء هنری است. شکل شکسته نماد صلح، جهانی را بازنمایی می‌کند که این آرمان در آن بارها نقض شده، اما هنوز به‌کلی از میان نرفته است.

شکستگی در اینجا هم نشانه آسیب است و هم امکان بازسازی. سازه در نهایت دعوتی است به اندیشیدن به جهانی که در آن ناقوس‌ها نه برای اعلام جنگ، بلکه برای نوید صلح به صدا درآیند.