گروسی: آژانس نمی‌تواند وضعیت مواد هسته‌ای ایران را راستی‌آزمایی کند

نشست فصلی شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی امروز دوشنبه ۱۶ شهریور / ۷ سپتامبر در وین آغاز شد و پرونده هسته‌ای ایران یکی از محورهای اصلی مذاکرات است. این نشست با حضور نمایندگان ۳۵ کشور عضو شورای حکام برگزار می‌شود و قرار است طی هفته جاری ادامه داشته باشد.

رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، در آغاز نشست شورای حکام در وین گفت گزارش جدید خود درباره اجرای توافق پادمان ایران و مفاد مرتبط با قطعنامه‌های شورای امنیت را بر اساس درخواست پیشین این شورا ارائه کرده است. او گفت آژانس در دوره مورد بررسی نه اطلاعات جدیدی از ایران درباره وضعیت مواد و تأسیسات هسته‌ای دریافت کرده و نه امکان انجام راستی‌آزمایی میدانی در این تأسیسات را داشته است.

مدیرکل آژانس در توضیح پیامد این وضعیت گفت: «آژانس نتوانسته مسئولیت‌های پادمانی خود را طبق موافقت‌نامه پادمان ان‌پی‌تی در تأسیسات هسته‌ای اعلام‌شده ایران انجام دهد.» به‌گفته او، در نتیجه، آژانس قادر نیست وضعیت تأسیسات و مواد هسته‌ای مرتبط با آن‌ها را برای مقاصد پادمانی تأیید کند و از همین رو نمی‌تواند درباره میزان اجرای برخی قطعنامه‌های شورای حکام و شورای امنیت از سوی ایران نیز گزارش کاملی ارائه دهد.

گروسی همچنین گفت آژانس بیش از یک سال است که درباره بخشی از ذخایر اورانیوم ایران، از جمله اورانیوم غنی‌شده تا ۶۰ درصد، «تداوم آگاهی» خود را از دست داده است. به‌گفته او، از زمان حملات نظامی تیرماه ۱۴۰۴ / ژوئن ۲۰۲۵ آمریکا و اسرائیل به شماری از تأسیسات هسته‌ای ایران، آژانس نتوانسته به این مراکز دسترسی پیدا کند و همین مسئله از دید این نهاد، نگرانی‌های مرتبط با اشاعه هسته‌ای را افزایش داده است. او خواستار آن شد که این وضعیت «با نهایت فوریت اصلاح شود».

مدیرکل آژانس در عین حال بر ضرورت بازگشت ایران و طرف‌های مقابل به مسیر مذاکره تأکید کرد و گفت دیپلماسی همچنان راه دستیابی به راه‌ حلی برای مسائل مربوط به برنامه هسته‌ای ایران است. او افزود که آژانس آماده است از چنین روندی حمایت کند و وضعیت برنامه هسته‌ای ایران برای نظام جهانی عدم اشاعه اهمیت دارد.

تلاش آمریکا و اروپا برای طرح پرونده ایران در شورای امنیت

هم‌زمان با نشست شورای حکام، آمریکا، بریتانیا، فرانسه و آلمان پیش‌نویس قطعنامه‌ای را برای افزایش فشار بر ایران دنبال می‌کنند. بر اساس گزارش‌های دیپلماتیک، این چهار کشور خواهان اقدامی هستند که موضوع اجرای تعهدات پادمانی ایران را بار دیگر در سطح شورای امنیت مطرح کند.

پیش‌نویس مورد حمایت این کشورها از مدیرکل آژانس می‌خواهد قطعنامه جدید و قطعنامه‌های پیشین شورای حکام درباره ایران را در اختیار شورای امنیت و مجمع عمومی سازمان ملل قرار دهد. تصویب این متن به‌خودی‌خود به معنای اعمال تحریم‌های جدید شورای امنیت نیست، اما می‌تواند مسیر سیاسی پرونده ایران را به سمت این شورا باز کند.

این اقدام در شرایطی صورت می‌گیرد که آژانس از زمان حملات نظامی به تأسیسات هسته‌ای ایران، با محدودیت جدی در دسترسی به برخی مراکز روبه‌رو بوده است. ایران نیز محدودیت‌های اعمال‌شده بر همکاری با آژانس را در ارتباط با شرایط امنیتی پس از حملات و ضرورت حفاظت از تأسیسات و مواد هسته‌ای خود توجیه کرده است.

پیش‌نویس جدید همچنین در شرایطی مطرح شده که شورای حکام در ژوئن ۲۰۲۵ قطعنامه‌ای درباره عدم پایبندی ایران به تعهدات پادمانی تصویب کرد. رویترز گزارش داده است که تصویب قطعنامه جدید در شورای حکام محتمل است، اما هرگونه اقدام الزام‌آور بعدی در شورای امنیت با توجه به موضع روسیه و چین و حق وتوی آن‌ها با موانع جدی روبه‌رو خواهد بود.

بقائی: اقدام جدید غرب مبنای حقوقی روشنی ندارد

اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، روز دوشنبه در نشست خبری خود در تهران در واکنش به تلاش آمریکا و سه کشور اروپایی گفت تهران این روند را ادامه رویکردی دانست که پیش‌تر نیز در شورای حکام تجربه شده است. او گزارش مدیرکل آژانس را مبنای اصلی پیش‌نویس دانست و از نحوه عملکرد گروسی انتقاد کرد.

بقائی گفت در سال‌های گذشته هرگاه آمریکا و کشورهای اروپایی در پرونده هسته‌ای با مشکل سیاسی روبه‌رو شده‌اند، آژانس به یکی از ابزارهای فشار بر ایران تبدیل شده است. او درباره نقش مدیرکل آژانس نیز مدعی شد که گزارش‌های این نهاد عملاً در خدمت فشار سیاسی بر تهران قرار گرفته‌اند.

سخنگوی وزارت خارجه ایران همچنین تلاش غرب برای طرح دوباره موضوع ایران در شورای امنیت را از نظر حقوقی متناقض دانست. او گفت آمریکا و کشورهای اروپایی از یک سو مدعی‌اند مکانیسم ماشه موسوم به «اسنپ‌بک» باعث بازگشت قطعنامه‌های پیشین شورای امنیت شده و از سوی دیگر اکنون در پی آن هستند که موضوع هسته‌ای ایران را بار دیگر به این شورا ببرند.

بقائی این وضعیت را نشانه تناقض در رویکرد سه کشور اروپایی دانست و گفت آن‌ها پیش‌تر نیز با اتخاذ چنین مواضعی نتیجه مطلوبی به‌دست نیاورده‌اند. او هشدار داد که اگر آمریکا و کشورهای اروپایی دست به اقدامی بزنند که تهران آن را «نسنجیده» بداند، جمهوری اسلامی «اقدامات لازم» را در پاسخ انجام خواهد داد.

اختلاف میان ایران و آژانس درباره نحوه اجرای توافق پادمان و دسترسی بازرسان، سابقه‌ای طولانی دارد، اما حملات نظامی تیرماه ۱۴۰۴ وضعیت همکاری دو طرف را به‌طور اساسی تغییر داد. پس از حمله اسرائیل به تأسیسات هسته‌ای ایران و ورود آمریکا به جنگ، آژانس فعالیت‌های راستی‌آزمایی میدانی خود را متوقف کرد و بازرسان خود را از ایران خارج کرد. تهران نیز در ادامه محدودیت‌هایی برای همکاری با آژانس اعمال کرد.

پیش از حملات، آژانس ذخیره اورانیوم غنی‌شده ایران تا سطح ۶۰ درصد را حدود ۴۴۰.۹ کیلوگرم برآورد کرده بود. پس از حملات، آژانس اعلام کرد که دیگر نمی‌تواند به‌طور کامل محل و وضعیت بخشی از این مواد را راستی‌آزمایی کند.

اکنون نشست شورای حکام در حالی برگزار می‌شود که از یک سو گروسی بر ضرورت بازگشت بازرسی‌ها و راستی‌آزمایی تأکید دارد و از سوی دیگر تهران خواستار در نظر گرفتن پیامدهای حملات نظامی و تضمین امنیت تأسیسات هسته‌ای خود است. در این میان، تلاش آمریکا، بریتانیا، فرانسه و آلمان برای تصویب قطعنامه جدید می‌تواند فشار دیپلماتیک بر ایران را افزایش دهد، هرچند مسیر تبدیل این اقدام به تصمیم الزام‌آور در شورای امنیت همچنان با موانع سیاسی جدی روبه‌رو است.