سازمان ملل: جهان باید در چهار سال آینده انتشار گازهای گلخانه‌ای را ۱۸ درصد کاهش دهد

جهان باید طی چهار سال آینده انتشار گازهای گلخانه‌ای ناشی از فعالیت‌های انسانی را نزدیک به یک‌پنجم و طی یک دهه آینده تقریباً به نصف کاهش دهد تا از فراتر رفتن خطرناک از اهداف تعیین‌شده برای مهار تغییرات اقلیمی جلوگیری کند.

بر اساس ارزیابی برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد (UNEP)، فرصت لازم برای محدود کردن افزایش میانگین دمای زمین به ۱.۵ درجه سانتی‌گراد، مطابق با توصیه‌های علمی، عملاً از دست رفته است. بااین‌حال، هنوز می‌توان میزان و مدت عبور از این حد را به کمترین مقدار ممکن رساند.

گزارشی درباره «شکاف انتشار گازهای گلخانه‌ای» نشان می‌دهد که میان اهداف اعلام‌شده کشورها برای مقابله با تغییرات اقلیمی و اقداماتی که در عمل انجام می‌دهند، فاصله زیادی وجود دارد. کشورها نتوانسته‌اند تعهدات بلندمدت خود برای کاهش انتشار این گازها را به اقدامات فوری و مؤثر تبدیل کنند.

به‌نظر می‌رسد رشد انتشار دی‌اکسید کربن در جهان متوقف شده باشد؛ میزان انتشار در سال ۲۰۲۵ تقریباً با سال پیش از آن برابر بود. با این ‌حال، کارشناسان برنامه محیط زیست سازمان ملل در نامیدن این وضعیت به‌عنوان «اوج انتشار» یا «توقف پایدار رشد انتشار» احتیاط می‌کنند. تحولات پیش‌بینی‌ناپذیر سیاسی و اقتصادی جهان و افزایش اتکا به سوخت‌های فسیلی، با وجود رشد چشمگیر انرژی‌های تجدیدپذیر، همچنان عدم‌قطعیت زیادی ایجاد می‌کند.

بر اساس این گزارش، اگر انتشار گازهای گلخانه‌ای تا سال ۲۰۳۰ به میزان ۱۸ درصد و تا سال ۲۰۴۵ به میزان ۴۵ درصد کاهش یابد، احتمال خوبی وجود خواهد داشت که افزایش میانگین دمای زمین به حدود ۱.۷ درجه سانتی‌گراد بالاتر از سطح پیش از انقلاب صنعتی محدود شود. حتی در این صورت، موج‌های گرمای بی‌سابقه‌ای که طی ماه‌های اخیر شاهد آن بوده‌ایم، ممکن است به رویدادهایی پرتکرار و عادی تبدیل شوند؛ اما چنین کاهشی می‌تواند از وخیم‌تر شدن شدید اوضاع جلوگیری کند.

اینگر اندرسن، مدیر اجرایی برنامه محیط زیست سازمان ملل گفت دولت‌ها سال‌هاست هشدار دریافت می‌کنند که فرصت رو به پایان است. او افزود: «قبلاً می‌گفتیم اگر تلاشی فوق‌العاده و طاقت‌فرسا انجام دهیم، هنوز می‌توانیم در محدوده افزایش ۱.۵ درجه‌ای دما باقی بمانیم. اکنون روشن شده است که چنین تلاشی صورت نگرفت. وقت را تلف کردیم و حالا می‌گوییم این فرصت از دست رفته است.»

بااین‌حال، اندرسن از کشورها خواست هدف ۱.۵ درجه‌ای را که محور اصلی توافق اقلیمی پاریس است، کنار نگذارند. او گفت: «هنوز می‌توانیم عبور از این حد را تا جای ممکن کوتاه و محدود کنیم. اکنون وقت تسلیم شدن و دست کشیدن از تلاش نیست. مسئله این است که چگونه می‌توانیم مسیر بازگشت را پیدا کنیم و این کار را در کوتاه‌ترین زمان ممکن انجام دهیم.»

در دوره ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ، ایالات متحده آمریکا ــ دومین تولیدکننده بزرگ گازهای گلخانه‌ای در جهان پس از چین ــ از توافق اقلیمی پاریس خارج شده و تهدید می‌کند روند بلندمدت کاهش انتشار این گازها را معکوس کند.

بیل هِر، مدیر اجرایی اندیشکده «کلایمت آنالیتیکس» (Climate Analytics)، گفت: «همه دولت‌ها وظیفه‌ای بر عهده دارند، اما به‌ویژه زمان آن رسیده است که تولیدکنندگان بزرگ سوخت‌های فسیلی، مانند آمریکا و عربستان سعودی، که روی‌ هم ۲۰ تا ۲۵ درصد از سوخت‌های فسیلی جهان را تولید می‌کنند، دست از بازی‌های سیاسی بردارند و واقعیت علمی را بپذیرند. آن‌ها اکنون با آتشی روبه‌رو هستند، وجودش را انکار می‌کنند و در همان حال بنزین بیشتری روی آن می‌ریزند؛ در حالی که شهروندان خودشان بیش از پیش با گرمای سوزان، آتش‌سوزی‌های گسترده جنگلی و پیامدهای دیگر تغییرات اقلیمی مواجه می‌شوند.»

به‌نظر می‌رسد سرسختی آمریکا بر عملکرد کشورهای دیگر نیز تأثیر گذاشته است. بر اساس تحلیل برنامه محیط زیست سازمان ملل، تعهداتی که کشورها سال گذشته درباره کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای اعلام کردند، به‌طور محسوسی ضعیف بود.

قرار بود دولت‌ها در نشست سی‌ام کنفرانس اقلیمی سازمان ملل (COP30)، که نوامبر گذشته در برزیل برگزار شد، در چارچوب توافق پاریس تعهدات تازه‌ای برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای ارائه کنند. اما تعهدات اعلام‌شده به‌هیچ‌وجه برای مقابله مؤثر با بحران اقلیمی کافی نبود.

برآوردهای برنامه محیط زیست سازمان ملل نشان می‌دهد حتی اگر همه این تعهدات جدید به‌طور کامل اجرا شوند، میانگین دمای زمین همچنان به حدود ۲.۶ درجه سانتی‌گراد بالاتر از سطح پیش از انقلاب صنعتی خواهد رسید؛ وضعیتی که زندگی و معیشت مردم را در مناطق وسیعی از جهان به خطر می‌اندازد.

سیاست‌های اجرایی کشورها حتی از تعهداتی که خودشان اعلام کرده‌اند نیز عقب‌تر است. اگر سیاست‌های کنونی در سراسر جهان ادامه یابد، افزایش دمای زمین به حدود ۲.۸ درجه سانتی‌گراد خواهد رسید. برآوردها نشان می‌دهد هر پنج سال ادامه انتشار گازهای گلخانه‌ای در سطح فعلی، حدود ۰.۱ درجه سانتی‌گراد به پیش‌بینی افزایش دمای زمین می‌افزاید.

دانشمندان همچنین نگران‌اند که هرچه دمای زمین بیشتر از مرز ۱.۵ درجه فراتر برود، احتمال عبور از آستانه‌های بحرانی در سامانه اقلیمی بیشتر شود؛ آستانه‌هایی که گذشتن از آن‌ها ممکن است تغییراتی شدید و زنجیره‌ای ایجاد کند و بازگرداندن شرایط به وضعیت پیشین را بسیار دشوار یا حتی ناممکن سازد.

محمد آدو، مدیر اندیشکده «پاور شیفت آفریقا» (Power Shift Africa)، گفت: «تراژدی ماجرا این است که راه‌ حل‌ها همین حالا در دسترس ما هستند. انرژی خورشیدی و بادی بسیار سریع‌تر از آن‌چه کسی انتظار داشت در حال گسترش‌اند، اما دولت‌ها همچنان در کنار گذاشتن سوخت‌های فسیلی به‌اندازه کافی سریع عمل نمی‌کنند. فن‌آوری با شتاب پیش می‌رود، اما رهبران سیاسی در انجام وظایف خود تعلل می‌کنند.»

قرار است عقب‌ماندگی کشورها در اجرای تعهداتشان از طریق سازوکاری در توافق پاریس به نام «ارزیابی جهانی» (Global Stocktake) جبران شود. این سازوکار میزان پیشرفت کشورها در تحقق اهداف اقلیمی را بررسی می‌کند و ارزیابی بعدی آن برای سال ۲۰۲۸ برنامه‌ریزی شده است.

اما درباره اجرای این برنامه نیز تردیدهایی به وجود آمده است. هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم سازمان ملل (IPCC) در همین هفته نتوانست جدول زمانی مشخصی برای انتشار گزارش جدید خود، پیش از انجام ارزیابی جهانی، تعیین کند. در نتیجه، ممکن است دولت‌ها نتوانند پیشرفت خود را بر اساس تازه‌ترین یافته‌های علمی ارزیابی کنند.

یوهان راکستروم، مدیر مؤسسه پژوهش‌های تأثیرات اقلیمی پوتسدام و یکی از برجسته‌ترین دانشمندان اقلیم‌شناس جهان، گفت اختلاف‌نظر درباره زمان انتشار گزارش‌های هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم نباید موجب توقف اقدامات دولت‌ها شود.

او افزود: «اگر همه تعهدات کنونی کشورها اجرا شوند، پیش‌بینی می‌شود انتشار جهانی گازهای گلخانه‌ای تا سال ۲۰۳۵ به حدود ۵۰ میلیارد تن دی‌اکسید کربن معادل در سال برسد؛ در حالی که این رقم باید کمتر از ۳۵ میلیارد تن باشد. علم در این زمینه از پیش تکلیف را روشن کرده است. برطرف کردن این شکاف به اقدام سیاسی نیاز دارد، نه شواهد علمی بیشتر.»

یکی از راهکارهایی که برنامه محیط زیست سازمان ملل برای مهار سریع‌تر گرمایش زمین معرفی کرده، کاهش انتشار متان است؛ گازی گلخانه‌ای که در یک بازه زمانی ۲۰ ساله حدود ۸۰ برابر قوی‌تر از دی‌اکسید کربن گرما را در جو زمین به دام می‌اندازد.