مرزهای شکننده‌ی صداقت

اولین کتاب انتشارات مشق برابری منتشر شد. کتاب اول این انتشارات «از هر طرف» با نام اصلی Strip Poker به قلم ژان پی‌یر مارتینز (Jean-Pierre Martinez)، نمایشنامه‌نویس و فیلمنامه‌نویس فرانسوی است که با ترجمه‌ی میلاد جنت به بازار عرضه شده است. این کتاب به زبان‌های مختلفی ترجمه شده و این ترجمه اولین برگردان از آن به زبان فارسی است. 

مارتینز در سال ۲۰۰۴ این نمایشنامه را در قالب یک کمدی سیاه و هوشمندانه‌ای به رشته‌ی تحریر درآورد و از آن زمان تاکنون، بارها در کشورهای مختلف روی صحنه رفته است. درون‌مایه‌ی این اثر نقد روابط مدرن، ظاهرسازی‌های امروزی و نشان دادن مرزهای شکننده‌ی صداقت است. طنز در این اثر از جنس کمدی موقعیت سبک نیست؛ بلکه یک کمدی سیاه (Black Comedy) گزنده است. خنده‌ای که بر لب مخاطب می‌نشیند، خنده‌ی رضایت نیست، بلکه خنده‌ی اضطراب است؛ زیرا مخاطب در آینه‌ی این شخصیت‌ها، ریاکاری‌های روزمره‌ی خود را می‌بیند.

از روایتی معمولی تا یک بحران 

این نمایشنامه درباره‌ی زوجی میانسال به نام ماری و پی‌یر است که همسایه‌ی جدیدشان ژاک و سلین را برای آشنایی بیشتر به خانه‌شان دعوت می‌کنند. این مهمانی دوستانه خیلی زود از روال یک شب‌نشینی آرام خارج شده و به یک کابوس تبدیل می‌شود. با گرم شدن فضای مهمانی و مصرف نوشیدنی‌ها، صحبت‌ها به سمت بازی «استریپ پوکر» (بازی کارتی که در آن افراد باید رازهای خود را اعتراف کنند یا لباس از تن درآورند) کشیده می‌شود. در ظاهر این بازی قرار است نقاب‌های افراد را بردارد و صمیمیت ایجاد کند، اما به میدانی برای تسویه‌حساب‌های پنهان، تحقیر متقابل، آشکار شدن رازهای مگو و خیانت در روابط زناشویی تبدیل می‌شود. انتخاب «استریپ پوکر» به عنوان موتور محرک درام، انتخابی هوشمندانه است. در پوکر معمولی، دارایی و پول افراد به خطر می‌افتد؛ اما در اینجا آن جه به خطر می‌افتد آبرو و اسرار خانوادگی است. فرآیند کندن لباس‌ها چه به معنای فیزیکی و چه استعاریِ نشان می‌دهد که چگونه انسان مدرن برای اثبات صداقت خود باید از مهم‌ترین چیزها مایه بگذارد.

شخصیت‌های به ظاهر آشنا

​شخصیت‌های نمایشنامه نماینده‌ی قشر متوسط رو به بالا و شهرنشین‌های مدرنی هستند که در ظاهر زندگی موفق و مرتبی دارند اما در عمق زندگی دچار رخوت، ملال و دروغ‌ هستند. مارتینز به جای خلق شخصیت‌های بسیار پیچیده، از شخصیت‌های آشنا استفاده کرده تا مخاطب به‌آسانی بتواند خود یا اطرافیانش را در آن‌ها ببیند. هر چند نمایشنامه با یک موقعیت کاملاً رئالیستی و کمدی شروع می‌شود اما به مرور به سمت یک کمدی سیاه (Black Comedy) حرکت می‌کند. طنز اثر به گونه‌ای است که مخاطب در عین خنده در مقام مقایسه با زندگی واقعی دچار اضطراب هم می‌شود.

توهم شفافیت در دنیای مدرن

​محوری‌ترین ایده‌ی مارتینز در این اثر، به چالش کشیدن مفهوم صداقت در جهان مدرن است. در جامعه‌ای که همه از پنهان‌کاری خسته‌اند و شعار  شفافیت سر می‌دهند، این نمایشنامه این پرسش بنیادی را مطرح می‌کند که: آیا جامعه‌ی مدرن امروزی توان و تحمل حقیقت عریان را دارد؟ پاسخ مارتینز در این نمایشنامه به این سوال منفی است. او نشان می‌دهد که روابط اجتماعی امروزی تا حد زیادی بر پایه‌ی پوشش‌ها، تعارفات و دروغ‌های مصلحتی بنا شده‌اند تا تعارض بین افراد به حداقل برسد. به نظر می‌رسد بازی استریپ پوکر به عنوان نمادی از برهنگی روح و جسم توسط نویسنده انتخاب شده است. بازی‌ای که افراد را وادار می‌کند تا همه‌ی کارت‌های خود را روی میز بگذارند اما نتیجه نه آزادی بلکه ویرانی روابط است. شفافیت و حقیقت در اینجا نه یک فضیلت اخلاقی، بلکه به سلاحی برای خرد کردن دیگری تبدیل می‌شود. گویی مارتینز در این اثر می‌خواهد یادآوری کند که اصرار بیش از حد برای کشف حقیقت پنهان دیگران، نه به شناخت بیشتر بلکه به نابودی بنیادهای زندگی مشترک و روابط اجتماعی منجر می‌شود. پایان تکان‌دهنده و غیرمنتظره‌ی کتاب خواننده را به این فکر فرو می‌برد که هزینه‌ی واقعی صداقت در دنیای امروز چیست؟

نقد مناسبات قدرت میان زنان و مردان

مارتینز در این اثر به نقد روابط قدرت هم می‌پردازد. البته او ساختار قدرت را نه در عرصه‌ی کلان سیاسی، بلکه در صمیمی‌ترین بستر اجتماعی یعنی خانواده بازخوانی می‌کند. در ابتدا به نظر می‌رسد مردان داستان می‌خواهند به نحوی کنترل امور خانواده را در دست داشته باشند اما در جریان این پوکر، کنترل اوضاع از دستشان خارج می‌شود ولی درنهایت زنان را مقصر این شرایط می‌دانند؛ گویی از هر طرف پای زنی در میان است! مناسبات میان زنان و مردان در این نمایشنامه بازتاب‌دهنده‌ی تنش‌های مبتنی بر جنسیت است. در آغاز نمایشنامه، مردان و زنان در نقش‌های سنتی خود ظاهر می‌شوند. مردان تلاش می‌کنند با تکیه بر طنز، تسلط خود بر فضا را حفظ کنند و زنان با ظاهری مبادی آداب، مدیریت جو مهمانی را بر عهده دارند، اما به مرور زمان این تعادل شکننده فرو می‌ریزد.

البته به نظر می‌رسد تناقضی در میان است. نمایشنامه از یک سو کلیشه‌های جنسیتی مرسوم را به چالش می‌کشد. مثلاً نشان می‌دهد که برخلاف تصور کلیشه‌ای، زنان لزوماً به مصلحت و سکوت فکر نمی‌کنند بلکه از قضا در بیان حقایق گزنده و زیر سوال بردن پرستیژ مردانه پیشگام‌ترند. با این حال، اثر در برخی نقاط ناخودآگاه برخی الگوهای سنتی را بازتولید می‌کند؛ جایی که آسیب‌پذیری روانی زنان در برابر فروپاشی ارزش‌های خانوادگی با واکنش‌های شدیدتری گره می‌خورد، در حالی که مردان تلاش می‌کنند تا آخرین لحظه کنترل خود را حفظ کنند.

شباهت با خدای کشتار

داستان در یک آپارتمان و در جریان یک شب اتفاق می‌افتد که یادآور سنت وحدت سه‌گانه در تئاتر کلاسیک است، با این تفاوت که محتوای این اثر کاملا مدرن است. نمایشنامه‌ی مارتینز آثار مشابهی مانند «خدای کشتار» یاسمینا رضا (God of Carnage) را به یاد می‌آورد اما مارتینز در اثر خود به جای تمرکز صرف بر روابط بین‌فردی، بر مفاهیم اجتماعی و اقتصادی نیز تاکید می‌کند. البته در هر دو اثر، پنهان‌کاری بورژوایی و نزاکت طبقه‌ی متوسط به محض مواجهه با یک چالش رنگ می‌بازد و خوی تهاجمی  انسان‌ها خود را نشان می‌دهد. به عبارت بهتر در ابتدا همه‌چیز متمدنانه و انسانی است اما به مرور زمان چالش‌های واقعی خود را عیان می‌کنند.

کالایی کردن احساسات

اگرچه نمایشنامه در یک آپارتمان و در جریان یک مهمانی شبانه روایت می‌شود، اما سایه‌ی سنگین منطق بازار و سیاست‌های نئولیبرالی مانند اخراج گسترده‌ی نیروی کار بر روابط شخصیت‌ها سنگینی می‌کند. سیاست‌های نئولیبرالی طی دهه‌های گذشته از سوی نهادهای بین‌المللی از جمله صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی به کشورهای مختلف توصیه شد و طرفداران زیادی در بین سیاستگذاران در سراسر جهان دارد. اجرای این سیاست‌ها نه‌تنها سبب بهبود شرایط در بسیاری از کشورها نشد بلکه تبعات اجتماعی ناگواری را در کشورهای مختلف به وجود آورد.

در گفت‌وگوهای میان شخصیت‌ها، ازدواج، دوستی و حتی عواطف انسانی نه به عنوان پیوندهای عاطفی، بلکه به مثابه قراردادهای اقتصادی و سوداگرانه تحلیل می‌شوند. هر شخصیت در حال حساب و ‌کتاب کردن این است که چقدر در این رابطه سرمایه‌گذاری کرده و چه میزان سود یا زیان دیده است. الگویی که به نظر می‌رسد این روزها در روابط اجتماعی بسیار غالب است. زبان اعتراف در این بازی، شباهت عجیبی به فرآیند حسابرسی مالی دارد. آدم‌ها در حال تراز کردن هزینه‌ها و فایده‌های عاطفی زندگی مشترکشان هستند. این امر نشان می‌دهد که چگونه ایدئولوژی بازار آزاد و محاسبه‌گر، به خصوصی‌ترین لایه‌های زندگی نفوذ کرده و همه‌چیز حتی عشق و رفاقت را کالایی کرده است.

کلام پایانی

درنهایت این اثر فراتر از یک کمدی سرگرم‌کننده است؛ هشدار تلخی درباره‌ی این توهم که شفافیت مطلق و صداقت اجباری می‌تواند نجات‌بخش روابط باشد. ژان‌پی‌یر مارتینز به ما یادآوری می‌کند که گاهی دروغ‌ها و پرده‌پوشی‌های مصلحتی، چسب‌های ناچیزی هستند که مانع از فروپاشی کامل تمدن شکننده‌ی ما می‌شوند. این نمایشنامه دعوتی است برای بازاندیشی در نقاب‌های اجتماعی روزمره که برای زیستن در کنار یکدیگر به آن‌ها نیازمندیم.

درباره‌ی نویسنده

ژان پیر مارتینز نمایشنامه‌نویس و فیلمنامه‌نویس فرانسوی است. او در سال ۱۹۵۵ در فرانسه متولد شد. او تاکنون ۷۰ کمدی نوشت که چهار مورد از آنها (جمعه سیزدهم، استریپ پوکر، مرد و زن و بحرانی اما پایدار) به انگلیسی ترجمه شده‌اند. ژان پیر مارتینز ابتدا به عنوان نوازنده‌ی درام در گروه‌های مختلف راک روی صحنه رفت و سپس به عنوان نشانه‌شناس در زمینه‌ی تبلیغات مشغول به کار شد. او پس از آن به عنوان فیلمنامه‌نویس تلویزیونی کار کرد و به عنوان نمایشنامه‌نویس به صحنه بازگشت. امروزه او یکی از نمایشنامه‌نویسان معاصر است که بیشترین بازی را در آثارش انجام داده و چندین نمایشنامه از او به زبان‌های اسپانیایی و پرتغالی ترجمه شده است.

این نمایشنامه‌ با موفقیت چشمگیری در سراسر جهان از جمله شهرهایی مانند پاریس، آوینیون، مادرید، بوئنوس‌آیرس، مونته‌ویدئو، لس‌آنجلس و میامی به روی صحنه رفته است. نشر مشق برابری این کتاب را در ۷۸ صفحه در صد جلد منتشر کرده است. ناشر به رسم امانت در ابتدای کتاب مکاتبه‌ی خود با نویسنده و کسب اجازه از او را آورده است.