جایزه بوکر ۲۰۲۶ به ام. جان هریسون برای رمان علمی‌تخیلی «پایان همه‌ چیز» رسید

ام. جان هریسون، نویسنده بریتانیایی، جایزه بوکر ۲۰۲۶ را برای رمان «پایان همه‌چیز» (The End of Everything) دریافت کرد؛ رمانی پادآرمان‌شهری و طنزآمیز که مضامینی چون «فاجعه و آخرالزمان» را دستمایه قرار داده و به‌گفته منتقدان، با فضای ناآرام و پراضطراب دوران کنونی هم‌خوانی دارد.

این نخستین بار است که یک اثر علمی‌تخیلی موفق به دریافت این جایزه معتبر ادبی به ارزش ۵۰ هزار پوند (حدود ۶۷ هزار دلار) می‌شود. با این حال، هریسون ۸۱ ساله تأکید کرد که نمی‌خواهد در چارچوب برچسب «علمی‌تخیلی» محدود شود.

او گفت دریافت جایزه بوکر پس از شش دهه فعالیت ادبی نشان می‌دهد که دوران تقسیم‌بندی ژانرها به حصارها و قالب‌های ازپیش‌تعیین‌شده به پایان رسیده است.

هریسون در نشست خبری پس از مراسم اهدای جایزه گفت: «فکر می‌کنم این کتاب نشان می‌دهد ــ و حالا این جایزه هم تأیید می‌کند ــ که نوشتن رمانی که نه فقط دو، بلکه سه یا چهار ژانر را با هم ترکیب کند، کاملاً امکان‌پذیر است.»

او برای کسب این جایزه با پنج نامزد دیگر رقابت کرد؛ از جمله داگلاس استوارت و مارلون جیمز، برندگان پیشین بوکر که از نظر مؤسسه‌های پیش‌بینی بخت بیشتری برای پیروزی داشتند، و الیزابت استراوت، برنده جایزه پولیتزر.

داستان «پایان همه‌چیز» در آینده‌ای نزدیک و در سواحل کانال مانش در انگلستان می‌گذرد؛ زمانی که فاجعه‌ای نامشخص جامعه را از هم پاشیده و موجوداتی اسرارآمیز و بیگانه به بریتانیا سرازیر شده‌اند. شخصیت اصلی داستان، مردی ساحل‌گرد است که با عمه‌ای مسلح به تفنگ زندگی می‌کند و در ساحل به شیئی مرموز و معماگونه برمی‌خورد که پیوسته شکل عوض می‌کند.

وقتی از هریسون پرسیدند که می‌خواهد چه پیامی به خوانندگان منتقل کند، پاسخ داد: «این جهان، جهانی تیره و تار است و همچنان هم تیره و تار خواهد ماند. در عین حال، جهانی عجیب و غریب است. اما شاید در پایان همه‌چیز، نوعی ــ نمی‌خواهم بگویم امید یا فرجام ــ اما شاید نوعی رهایی وجود داشته باشد.»

منتقدان از طنز تلخ و سیاه کتاب تمجید کرده‌اند، هرچند برخی نیز روایت گنگ و رازآلود آن را گیج‌کننده دانسته‌اند.

مری بیرد، مورخ و رئیس هیئت داوران، این رمان را «بازنمایی سیاست امروز از دریچه آینده» توصیف کرد؛ داستان جامعه‌ای که درگیر فاجعه‌ای شده است که خود نیز درک درستی از آن ندارد.

بیرد گفت: «کاری که هریسون انجام می‌دهد این است که نشان می‌دهد وقتی فاجعه از راه برسد، شما نخواهید فهمید چه اتفاقی در حال رخ دادن است. در بخش‌هایی از کتاب، شما به‌عنوان خواننده، درست مانند شخصیت‌ها، نمی‌توانید همه‌چیز را به‌طور کامل درک کنید. به نظر من، این ویژگی فوق‌العاده هیجان‌انگیز است.»

هریسون سال‌ها با مجله «نیو ورلدز» (New Worlds) همکاری داشته و پیش‌تر نیز برای رمان «نوا سوئینگ» (Nova Swing) جایزه علمی‌تخیلی آرتور سی. کلارک را دریافت کرده است. با وجود آن‌که مرز میان ژانرهای مختلف در صنعت نشر روزبه‌روز کمرنگ‌تر می‌شود، همچنان به‌ندرت پیش می‌آید که یک اثر علمی‌تخیلی برنده یکی از جوایز بزرگ ادبی شود.

هریسون پیش از اعلام نتیجه گفته بود که طی ۴۰ تا ۵۰ سال گذشته، هم در مقام رمان‌نویس و هم در جایگاه منتقد، برای تغییر این وضعیت تلاش کرده است. او پرسیده بود: «چرا یک اثر علمی‌تخیلی خوش‌نوشته نباید در شمار ادبیات داستانی جدی و ادبی قرار بگیرد؟»

او پس از دریافت جایزه نیز گفت صنعت نشر هیچ اقدام مؤثری برای از میان برداشتن مرزهای میان دسته‌بندی‌های ادبی انجام نداده است.

هریسون گفت: «این روزها تقریباً نوشتن کتاب خودتان هم بی‌معنا شده است، چون برای فروش آن، کتاب را در قالب چیزی دیگر عرضه می‌کنند. این کار تا حدی توهین‌آمیز است.»

به‌گفته او، تأیید و اعتباری که جایزه بوکر به‌همراه می‌آورد، «به شما اجازه می‌دهد همان چیزی باشید که هستید، بی‌آن‌که برچسبی روی پیشانی‌تان چسبانده باشند.»

گابی وود، مدیر اجرایی بنیاد جایزه بوکر، نیز خاطرنشان کرد که این بنیاد عبارت «ادبیات داستانی» را از برخی مطالب و اسناد خود حذف کرده است؛ زیرا به‌گفته او، «تمام آثار داستانی، ادبی هستند.»

مری بیرد پیروزی هریسون را «به‌رسمیت‌شناختن حقیقتی دانست که برای برخی بدیهی است: این‌که آثار بزرگ ادبی را می‌توان در هر ژانری پیدا کرد.»

جایزه بوکر که در سال ۱۹۶۹ بنیان گذاشته شد، به رمان‌های انگلیسی‌زبانی تعلق می‌گیرد که در هر کشوری نوشته شده باشند و در بریتانیا یا ایرلند به چاپ رسیده‌اند. این جایزه به اعتبار خود در تغییر مسیر حرفه‌ای نویسندگان و افزایش شهرت جهانی آن‌ها شناخته می‌شود.

از برندگان پیشین بوکر می‌توان به سلمان رشدی، ایان مک‌ایون و آرونداتی روی اشاره کرد. سال گذشته دیوید سزلای، نویسنده مجارستانی‌ـ‌بریتانیایی، برای رمان «گوشت» (Flesh) این جایزه را دریافت کرد.

هریسون مسن‌ترین نویسنده‌ای است که تاکنون برنده جایزه بوکر شده است؛ او هنگام دریافت جایزه دو سال از مارگارت اتوود، برنده سال ۲۰۱۹، بزرگ‌تر بود. «پایان همه‌چیز» سیزدهمین رمان اوست. با این حال، بیرد تأکید کرد که این جایزه به‌هیچ‌وجه نوعی تقدیر از یک عمر فعالیت ادبی نیست.

او گفت: «ما به این نتیجه رسیدیم که این کتاب واقعاً شایسته دریافت جایزه است.»

بیرد همچنین توضیح داد که اعضای هیئت داوران، از جمله ریموند آنتروبوس، شاعر، و جارویس کوکر، خواننده گروه موسیقی پالپ، چهار تا پنج ساعت برای انتخاب برنده بحث و بررسی کردند و در نهایت به اتفاق آرا هریسون را برگزیدند.

هریسون در پاسخ به این پرسش که قصد دارد جایزه نقدی را چگونه خرج کند، گفت: «احتمالاً آن را صرف تعمیرات خانه خواهم کرد؛ چون نویسنده بودن یعنی خانه آدم همیشه در حال فروریختن است!»