چگونه کرگدن‌ می‌شویم

تصورِ یک راه‌حل ساده، حتی اگر به نتیجه نرسد نوعی اطمینان می‌آورد. بر این مبنا بسیاری ترجیح می‌دهند پاسخی داشته باشند، حتی اگر نادرست باشد. زندگی با پاسخ غلط، با ایمان و یقین، بسیار راحت‌تر از زندگی با شک و تردید است.

علاوه بر این‌ها، پاسخ ساده، حتی اگر غلط باشد، عده بیشتری را جمع می‌کند تا پاسخ درست اما پیچیده. پس توده به حرکت در می‌آید و نیاز به تعلق و پیروی و بیعت را ارضا می‌کند. وقتی جمعیتی به یک نتیجه رسید، دیگر لازم نیست هر فرد مستقلاً بیندیشد و از انتخاب خود دفاع کند. همه شبیه هم می‌شوند، ولی از آن‌جا که همه شبیه هم می‌شوند و مانندِ هم غلط فکر می‌کنند، به‌نظر می‌رسد یک‌دل و یک‌زبان درست‌ترین را انتخاب کرده‌اند. 

یک رهبر، یک ایدئولوژی یا یک گروه فشرده اجتماعی جای تحلیل دشوار وقایع را می‌گیرد. فرد در جمعیت، و جمعیت در چیز دیگری حل می‌شود. این شاید عمیق‌ترین وجه موضوع باشد. 

اریش فروم در کتاب گریز از آزادی نشان می‌دهد که انسان مدرن، با وجود میل به آزادی، گاهی از بار سنگین آن می‌گریزد و به اقتدار، همنوایی و پیروی پناه می‌برد، یعنی به همان چیزی که می‌تواند، بدون هیچ نشانی از آنچه مدرنیته وعده داده است، به بدویت غریزی ما انسان‌ها گره بخورد. 

یک نکته را با وجود این نباید فراموش کنیم: ساده‌خواهی همیشه نشانه کم‌هوشی نیست. گاهی حتی حاصل هوش است. اشخاصی می‌خواهند موج‌سواری کنند، اشخاص دیگری فکر می‌کنند با پیوستن به موج به اهدافی می‌رسند. اشخاصی تصور می‌کنند همین الان است که تودۀ در حال حرکت به قله برسد و آن‌ها از قافله عقب بمانند. در همه این موارد هوشی لازم است. هوشی که به انسان کمک می‌کند پیچیدگی واقعیت را به نفع منافع و آسایش خود کنار بگذارد. و جمعیت انبوه و یک‌دست همه این کارها را با هم انجام می‌دهد. 

می‌گویند ملانصرالدین یک بار از این کوچه به آن کوچه می‌رفت و جار می‌زد که ای مردم، چه نشسته‌اید که پشت کوه آش پخش می‌کنند. مردم هم دسته‌دسته راه افتادند و به آن سو هجوم بردند. ملانصرالدین که سیل انبوه جمعیت را دید، شگفت‌زده شد و با خودش گفت شاید پشت کوه واقعا آش پخش می‌کنند. پس خود نیز کاسه‌ای برداشت و به دنبال جمعیت به راه افتاد. 

 چیزی که در همه این موارد، چه در مورد آدم‌هایی که چندان اهل اندیشیدن نیستند و چه در مورد آن‌هایی که گاهی بسیار باهوش‌اند، قربانی می‌شود، همان پیچیدگی وقایع است. برای آرامش روانی، گاهی ناچاریم چیزی را قربانی کنیم. و چه چیزی راحت‌تر از قربانی کردن حقیقت؟ حتی این کار نیز نیاز به مقداری هوش و چه بسا مقدار بسیار زیادی هوش دارد.

قرار نیست راه‌حلی را انتخاب کنیم که واقعاً گره‌گشا باشد. آن چیزی که قرار است حل شود، مشکلی درونی است که با این کار، هر چند غلط، دست کم به‌طور موقت، حل می‌شود. پس سرگرم می‌شویم. و سرگرمی گاهی خودش یک راه‌حل است. چیزی را انتخاب می‌کنیم که هیچ گره‌ای را نمی‌گشاید ولی ما را دست‌کم موقتاً از مواجهه با مسئله معاف می‌کند و درد را برای مدتی تسکین می‌دهد. این موضوع در زندگی سیاسی و اجتماعی هم بسیار کارآمد است و سیاستمداران آن را خوب می‌شناسند و به بهترین شکل مورد بهره‌برداری قرار می‌دهند. پس به جای کوشش در حل مشکلات واقعی، در نمایش تغییر مشارکت می‌کنیم: به قهرمانان تازه دل می‌بندیم، دشمنان جدیدی پیدا می‌کنیم و در هیجان جمعی سهیم می‌شویم. احساس می‌کنیم کاری انجام داده‌ایم، درحالی‌که در عمل هیچ کاری انجام نداده‌ایم، تنها در یک نمایش دسته‌جمعی شرکت کرده‌ایم. کاسه‌ای به دست گرفته‌ایم و به دنبال جمعیت راه افتاده‌ایم. در این حالت هیجان بر تفکر چیره می‌شود. یک وعده بزرگ، یک رهبر، یک دشمن مشترک می‌تواند جذاب‌تر از یک برنامه پیچیده و واقع‌بینانه باشد. و هرچه جذاب‌تر باشد، فراموشی ما عمیق‌تر و وسیع‌تر است. و هر چه فراموشی عمیق‌تر و وسیع‌تر باشد، گریز از خود و از دردهای خود و دیگران راحت‌تر است. انگار نمایشنامه‌ای است که به دستی نامرئی نوشته شده باشد و در آن انسان‌ها یکی پس از دیگری به موجوداتی غریب تبدیل می‌شوند. 

اوژن یونسکو نمایشنامه «کرگدن‌ها» را در واکنش به تجربه گسترش فاشیسم و نازیسم در اروپا نوشت. او نشان می‌دهد چگونه انسان‌های عادی می‌توانند به‌تدریج جذب یک جریان هم‌رنگ و تمامیت‌خواه شوند. اما نمایشنامه علاوه بر این، چند لایه مهم‌تر نیز دارد که یکی از آن‌ها روان‌شناسی توده‌هاست: وقتی عده کثیری به چیزی اعتقاد پیدا می‌کنند، مخالفت با آن دشوار می‌شود. یک پدیده غیرعادی، عادی می‌شود؛ غلط، پیراهنیِ پرزرق و برق می‌پوشد و چیزی وحشتناک و غیرقابل تصور طبیعی جلوه می‌کند. و همین زرق و برق ممکن است چشم‌های دیگری را نیز به اشتباه بیندازد و ایمان و اعتقاد خلل‌ناپذیر گسترده‌تر شود. 

ولی واقعیت این است که کرگدن‌ها فقط ترسناک نیستند؛ آن‌ها قدرت، شور و نوعی سرخوشی جمعی نیز به همراه دارند. اعضای موج‌های این‌چنینی صرفاً قربانی یک فریب نیستند. آن‌ها به‌تدریج از وضعیتی که در آن قرار گرفته‌اند لذت می‌برند و دیگر نیازی به حل مشکلات‌شان احساس نمی‌کنند زیرا به چیزی بزرگ‌تر، پرقدرت‌تر و هیجان‌انگیزتر تعلق پیدا کرده‌اند. ایمان و اعتقادی فراتر از حلِ مشکل، فراتر از هر حقیقتی. و در نتیجه، خود به بخشی از مشکل تبدیل می‌شوند. ولی در ایمان محکم، همین مشکل نیز حقیقت جلوه می‌کند. 

در این میان ممکن است بسیاری به همان دنیای کرگدن‌ها بپیوندند حتی اگر خودشان نیز نمایشنامه «کرگدن‌ها» را خوانده و در آن تعمق کرده باشند. پس سؤال این است: ادبیات و هنر در اینجا برای من چه کرده است؟ 

ادبیات و هنر چگونگی استحاله شدن و کرگدن شدن را نشان داده است، ولی واقعیت این است که انسان‌های کمی را از کرگدن شدن باز داشته است، چرا که پنهان کردن حقیقت بسیار سهل‌تر از روبه‌رو شدن با آن است و قدرت ایمان، بیشتر و بالاتر از شک و تردید. ادبیات و هنر معمولاً پیچیدگی‌ها را پیش روی ما می‌گذارند، اما انسان‌ها، در بسیاری از موارد، ترجیح می‌دهند از مواجهه با پیچیدگی‌ها بگریزند.