پشت درهای بسته شهرک‌های اقماری تهران؛ فقر و بازار تن‌فروشی

روسپی‌گری نه پدیده‌ا‌ی تازه‌ است و نه خاص یک کشور اما عوامل رشد روسپی‌گری تقریباً در همه جای دنیا یکسان است و گرچه فقر تنها عامل آن نیست اما از عوامل اصلی این پدیده است. در تمام فرهنگ‌ها روسپی‌گری پدیده‌ای مذموم است نه فقط به دلیل مسائل اخلاقی و دینی بلکه به دلیل کالاشدگی تن در وضعیتی که انسان به‌ناچار جز تن خویش حق انتخابی در کسب درآمد نداشته باشد. اما روسپیان در همه جای دنیا و حتی در یک ساختار اجتماعی از ارزش و اهمیت یکسانی برخوردار نیستند و از تن‌فروشان ارزان‌قیمت تا نمونه‌های گران‌قیمتِ آنان ارزش کالاییِ تن‌ فرق می‌کند.

طبقه اجتماعی، مالکیت مکان، سن، تجربه و منطقه‌ی شهری برخی از عوامل تعیین‌کننده‌ی نرخ روسپی‌گری است. مورد یکسان، بردگی جسم است حتی اگر خود با میل و رغبت و بدون نیاز مالیِ ناگزیر این راه درآمد را انتخاب کرده باشند. اطلاق واژه‌ی کارگر جنسی بر این شغل تا حدودی از بار شرم اجتماعی آن می‌کاهد اما واقعیت این است که در اغلب کشورها و از جمله ایران، نه تنها شامل هیچ کدام از قوانین کار و تعیین دستمزد نمی‌شود بلکه حتی جرم شناخته می‌شود. شاغلان به تن‌فروشی در واقع از نظر قانون مجرمانی هستند که تا وقتی شاکی خصوصی نداشته باشند یا آسیب کلانی همچون قتل یا ضرب و جرح به آنان وارد نشود، نادیده گرفته می‌شوند. در این نادیده‌انگاری نه تنها قانون، بلکه خود مشتریان هم دست اندر کار راه‌های مخفی نگه‌داشتن کارگران جنسی‌اند. در هر صورت، «در روسپیگری هم مثل هر بازار دیگری قواعد عرضه و تقاضای بازار حاکم است و عواملی همچون هزینه، سن، محل جلب مشتری، نرخ هر نوبت رابطه‌ی جنسی، تعداد مشتریان و تجربه بر درآمد حاصل از تن فروشی آثار معناداری دارند.»( بازار تن‌فروشی خیابانی زنان در کلانشهر تهران/ سعید مدنی قهفرخی، فریبرز رئیس‌دانا، پیام روشنفکر/مجله مطالعات اجتماعی ایران. شماره 4. زمستان 2011)

مکان یا محل جلب مشتری از مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار بر تن‌فروشی است و از این رو مشتریان جاهایی را ترجیح می‌دهند که اولاً به نسبت ارزان‌تر باشد و دوماً تا حد امکان دور از دید نهادهای نظارتی قانون و عرف، توان تداوم رفت و آمد داشته باشند و به عبارتی موقتی نباشد و برای هر بار مراجعه به دردسر نیفتند. در اینجاست که شهرک‌های اقماری حاشیه‌ی کلان‌شهرها و از جمله تهران به دلیل اجاره‌ی به نسبت ارزان‌‌تر از شهر پایه، تبدیل به پایگاه‌های عمده‌ی تن‌فروشی شده است. در این گزارش به پدیده روسپی‌گری در حاشیه کلان شهرها نگاهی داریم.

رابطه‌ی مستقیم فقر و تن‌فروشی 

پیش‌تر، شایع‌ترین سن روسپی‌گری در ایران، ۱۸ تا ۲۵ سال دانسته می‌شد در حالی که بنا به آمارهای غیررسمی، در حال حاضر سن شروع روسپیگری پایین‌تر، به اوان نوجوانی، رسیده است. هر چه سن شروع روسپی‌گری پائین باشد، خطرات تهدید‌کننده‌ی آن بیشتر و ویران‌گرتر می‌شود. تغییر دیگر، اضافه شدن زنان متأهل، گاه حتی با اطلاع همسر، به روسپی‌گری است که نشان از فقر افسار گسیخته و ناتوانی خانواده در کسب درآمد دارد. این وضعیت نه تنها در بررسی‌های رسمی آسیب‌های اجتماعی که به دلیل سانسور شدید در ادبیات و سینما به عنوان آیینه‌ی جامعه، جز چند مورد انگشت‌شمار بروز و نمود تعیین کننده ندارد و آن‌چه درباره‌ی این مسئله می‌توان به دست آورد به‌طور غیرمستقیم از سایت‌های شریک‌یابی جنسی است که با عناوینی همچون همسریابی (بطور رسمی) و یا درخواست شریک جنسی (در سایت‌های ممنوعه) و بیشتر در مکالمات شفاهی است. برخی از سایت‌های همسریابی که با مجوز قانونی فعالیت می‌کنند و در کار همسریابی موقت (صیغه) هستند، به شکل پنهان نقش بازار تن‌فروشی را ایفا می‌کنند. 

گرچه فقر تنها عامل روسپیگری نیست و برخی افراد به منظور کسب درآمد بیشتر به این کار روی می‌آورند اما با شرایط خاص اجتماعی مثل نگاه منفی عرف و سنت، مذهب و ترس از مجازات‌های سنگین باعث شده است که اغلب این دسته از افراد در اثر عواملی همچون بی‌پناهی‌های ناشی از نبود مسکن و سرپناه و به عبارتی مشکلات شدید اقتصادی به این کار روی بیاورند و بنابراین همچنان می‌توان گفت فقر مهم‌ترین عامل تن فروشی است و به همین منظور در این بررسی، کسانی را که به دلایلی جز فقر به این کار روی آورده‌اند، لحاظ نشده‌اند. 

عواملی مثل سن پایین، تأهل، تن دادن به صیغه‌شدگی‌های متعدد نشان از ارتباط مستقیم تن‌فروشی با فقر دارد؛ هر چه افراد کم‌درآمدتر و بی‌پناه‌تر باشند امکان روی آوردن آنها به این شغل بیشتر می‌شود. زنان طبقات فرودست، معتادین به مواد مخدر و زنانی که خانه و سرپناهی برای شب‌گذرانی ندارند، بیش از دیگران در معرض آسیب‌های جسمی و روانی حاصل از این کار قرار می‌گیرند که وضعیت جرم‌انگارانه‌ی آن مانع هر ساز و کار قانون‌مند و یا حمایتگرانه‌ای می‌شود و کنترل سلامت و پیشگیری از بیماری‌های مسری شایع این شغل را غیرممکن می‌کند. گرچه افزایش بیماری ایدز، نقطه شروعی بود که برنامه‌های سازمان بهداشت و درمان به منظور پیشگیری از آن، به وجود تن‌فروشی در کشور اذعان کند. «طی یک دهه اخیر به تدریج مسئلۀ شیوع تن‌فروشی در ایران مورد توجه وزارت بهداشت و درمان قرار گرفت. علت آن هم نگرانی از تغییر الگوی شیوع ایدز در ایران است. اقدامات درمانی و تشخیصی هم انجام می‌شود. مانند انجام تست اچ آی وی رایگان، مشاوره، توزیع سرنگ و کاندم رایگان. به هرحال حجم خدمات بسیار کمتر از میزان مورد نیاز است.» ( روسپی گری، زیر پوست شهرهای ایران/ نیکی محجوب/ بی بی سی فارسی/2009)  این برنامه در سال‌های بعد البته مجدداً به محاق رفت و همچنان روند انکار و نادیده‌انگاری را کم و بیش طی می‌کند. 

سیطره‌ی بازار بر پدیده‌ی تن فروشی

روسپیگری در ایران به اشکال خیابانی، اجارۀ ساعتی آپارتمان، صیغه‌گری و یا به ندرت داشتن مکان و سرپناهی شخصی متعلق به شخص روسپی رواج دارد. بیشترین آمار، مربوط به تن‌فروشان خیابانی است. با نگاهی به واکنش پلیس به آپارتمان‌هایی که تحت عنوان اجاره ساعتی در اختیار افراد قرار می‌گرفته، می‌توان تا اندازه‌ی قابل قبولی گستردگی این موضوع را درک کرد. تا جایی که پلیس فراجا، اجاره واحدهای مسکونی به صورت ساعتی و روزانه در سراسر کشور را ممنوع اعلام کرد و به تمام مشاورین املاک در این زمینه هشدار داده شده است. با این وجود در شهرهای اقماری نزدیک تهران هنوز هم اجاره ساعتی آپارتمان از رونق نیفتاده است. یک بنگاه‌دار بعد از انکار رقیق اولیه، دربارۀ مبلغ اجاره می‌گوید: هرچه آپارتمان دنج‌تر باشد، البته به شرط اینکه لوازم تمیز باشد، اجاره‌اش بالاتر است. در ملارد و شهریار اجاره ساعتی از دویست هزارتومان برای هر ساعت تا یک میلیون تومان نوسان دارد. 

از طرف دیگر، به دلیل محدودیت‌های اجتماعی و قانونی  و شکل مخفیانه‌ی آن، روسپیگری از حالت فردی خارج نشده است و «به معنای اقتصادی "بازار" روسپیگری شکل نگرفته است.» در وضعیت فردی، هر تن‌فروش تجربۀ منحصربه فرد خود را دارد و نمی‌تواند (یا نباید) از ساز و کاری جمعی برای بهبود فعالیت خود از نظر مالی و حمایتی بهره برد. در چنین وضعیت پراکنده‌ای می‌توان پی برد که وضعیت سلامت عمومی تن‌فروشان چگونه در معرض آسیب‌های جدی قرار می‌گیرد. اعتراف به تن‌فروشی موجب زندان، مجازات‌های سنگین و حتی مرگ، از سوی قانون و ضرب و جرح، قتل و غیره از سوی جامعه می‌شود و با وجود چنین بیمی اصلاً نمی‌توان به‌طور مستقیم به مطالعه‌ای دقیق درباره تن‌فروشان دست زد و سراغ تن‌فروشان یا مشتریان آنها رفت. تنها نکته‌ی قابل اتکا که بتوان از نظر میدانی بر آن تکیه کرد گزارش‌های گاه و بیگاه و دیده و شنیده‌هایی است که از گوشه و کنار بیرون می‌آید و یا در برخی از سایت‌های خبری گذرا منتشر می‌شود. 

آرزو زن جوانی است که با دختر نوجوانش در آپارتمانی در یکی از شهرک‌های اقماری تهران زندگی می‌کند. می‌گوید که از چند سال پیش به فکر خرید خانه افتاد و از آنجا که توان خرید آپارتمان در تهران نداشت تصمیم گرفت به این شهر جدید بیاید. در آنجا بنگاه‌داری او را به مرد متمولی معرفی می‌کند که چندین آپارتمان خالی برای سرمایه‌گذاری خریده و در کار خیر دست دارد. او اول به عنوان مستأجر ساکن یکی از این آپارتمان‌ها می‌شود تا بعد بتواند آپارتمان بخرد. رابطه‌ی مستأجر و مالک جدی‌تر می‌شود و آرزو صیغه‌ی مرد می‌شود به این شرط که آپارتمان را به نامش کند. مرد هر سال صیغه او را تمدید می‌کرده است و با این عنوان که حالا زن و شوهر هستند و خانه متعلق به هردویشان است، از زیر این قول درمی‌رود تا اینکه بالاخره در سال پنجم رابطه، مرد عذر او را می‌خواهد. آرزو می‌ماند با عمری که از او رفته و بهایی که برای خانه‌دار شدنی پرداخته که نصیبش نشده است. وقتی خیلی سربسته این ماجرا را تعریف می‌کرد دختر نوجوانش نیز کنارش بود و کاملاً پیدا بود که از رابطه‌ی مادرش با مرد و دلیل این رابطه باخبر است.

ارتباطاتی از این دست در لایه‌های مختلف اجتماع جاری است بدون اینکه بتوان به طور رسمی نام آن را روسپی‌گری گذاشت. گاه به گاه اخباری مانند سکس توریسم در مشهد (۱۳۹۴) یا آگهی‌هایی مثل «کفش قرمز زنانه» در پلتفرم‌های خرید کالای دست دوم، یا سالن‌های ماساژی که زیر عنوان ماساژور به این کار مشغولند، سر و صدای رسانه‌ای می‌کند و بعد در لابه‌لای اخبار گم می‌شود. 

در کنار اجاره ساعتی آپارتمان‌های مبله، آپارتمان‌های خالی و تازه‌ساز هم در این چرخه قرار گرفته‌اند که بنا به ضرورت از آنها استفاده می‌شود. استفاده از آپارتمان‌های خالی بعد از تهدید پلیس به برخورد با این پدیده رواج بیشتری یافته است. تأکید بر خالی بودن مجتمع و آپارتمان‌ها، برای جلوگیری از ورود پلیس به این موضوع است. در یکی از مجتمع‌های مسکن مهر نزدیک تهران حرفی که بر زبان مردم بلوک‌های اطراف می‌چرخید، اجارۀ ساعتی آپارتمان‌های خالی بود که در واقع چیزی نبود جز اجارۀ مکان برای سکس ساعتی. توقف ماشین‌ها در مقابل بلوک‌های خالی از سکنه، برای مردمی که در بلوک‌های اطراف زندگی می‌کنند، معنای روشنی یافته است. 

«ر»، مهندس عمران، در یکی از شهرهای جنوبی کشور که خود در کار ساخت و ساز این مسکن‌های ارزان‌قیمت دست داشته، می‌گوید: «کافی است سری به این شهرک‌ها با کمترین امکانات بزنید، خواهید که جز تعدادی آپارتمان‌ با مستأجران و یا مالکان ساکن، اغلب آپارتمان‌ها خالی است. خالی ماندن آپارتمان‌ها به معنای بی‌استفاده ماندن آنها نیست چون با وضعیت کمبود مسکن، می‌توانند به‌راحتی اجاره دهند.» او ادامه می‌دهد که خالی نگه داشتن آپارتمان در واقع تهیۀ مکانی است برای اجارۀ سکس و برای مالک این آپارتمان‌ها، درآمدی که از این راه دارند، بسیار بیشتر از اجاره ماهانه‌ای است که از مستأجر می‌گیرند.

خانم معلمی در یکی از شهرک‌های جنوبی تهران از وضعیت نابسامان منطقه حرف می‌زند و به آپارتمانی در طبقات بالایی یک ساختمان اشاره می‌کند که در آن منطقه به‌خاطر ازدحام و شلوغی ماشین‌های غریبه که هر شب پارکینگ مشاء ساختمان را پر می‌کرده‌اند، زبانزد است. می‌گوید: «بیشتر ماشین‌هایی که هر شب اینجا صف می‌کشیدند، پلاک تهران داشتند و تا نزدیکی‌های صبح توی ماشین منتظر می‌مانند تا نوبتشان بشود و یکی‌یکی به آن خانه می‌رفتند.» او ادامه می‌دهد:

تن‌فروشی پدیده‌ی تازه‌ای نیست و عمری تقریباً سه هزار ساله دارد یعنی از وقتی روابط بازار در زندگی انسان تعریف شد، تن‌فروشی هم بازار تعریف‌شده‌ی خود را یافت. اما اشکال مختلف آن در طول زمان، دوره‌ها و مناطق مختلف تغییر می‌کند که تابعی از ساختارهای اجتماعی است و همواره در لفافه‌ای از پرده‌پوشی، شرم و پنهان‌کاری اجتماعی مستتر است. «به هر حال بازار نیست که ساخت زندگی اقتصادی را نشان می‌دهد، بلکه برعکس، ساخت اقتصادی و اجتماعی است که انواع بازار و درجه کارآمدی آن را در مکان‌های مختلف نشان می‌دهد. بازارها ابزار تحریک تقاضا، متبلور کردن حاصل بهره‌کشی به صورت پول و سود، وابسته کردن انسان به نظام مبادلاتی خاص و تولید و سود بیشترند اما متضمن رهایی از وابستگی، فقر، بیکاری، از خود بیگانگی و دستیابی به نیاز بشری نیستند. اما گاهی بازارها برای رفتارها، کنش‌ها و تأمین نیازهای زشت، زیان‌آور، ضدبشری، خارج از روح و نیاز واقعی انسان و همانند آنها تشکیل می‌شوند. عامل واقعی شکل‌گیری این بازارها مربوط به آن چیزی است که نظام سود و سلطه به ناگزیر تحمیل می‌کند. بازارهایی همچون مواد مخدر و تن‌فروشی به ظاهر محل مبادله‌ی آزادند، اما در واقع محل تبلور اسارت و ناگزیری و بهره‌کشی‌اند.»( بازار تن‌فروشی خیابانی زنان در کلانشهر تهران/ همان)  شاید از این روست که روسپیگری در هر شهر و در هر بخش شهر به نوعی خاص خود را نشان می‌دهد. به گزارش روزنامه اعتماد، «در ۳۳۵ محله مورد بررسي در تهران، در ۲۴ محله فراواني زنان خياباني از ديدگاه شهروندان بيشتر از حد متوسط بوده است. اين گزارش اما الگوي خاصي را در مورد زنان خياباني ارائه نمي‌كند، چراكه به گفتۀ اين گزارش، هم مناطق شمالي (منطقه ۲) و هم مناطق جنوبي شهر (۱۷و۲۰) در زمره مناطقي هستند كه بيشترين آمار زنان خياباني را داشته‌اند.» (سال ۹۸).

راننده‌ی یکی از تاکسی‌های اینترنتی درباره فراوانی تن‌فروشی و قابل دسترس بودن آن، می‌گوید: «در طول روز شاید سه یا چهاربار اینجور مسافرها رو سوار کنم. اغلب یا دارن میرن سر قرار یا دارن از قرار برمی‌گردند؛ حالا دیگه می‌تونم تشخیص بدم.» راننده ادامه می‌دهد: «یه روز دو خانم رو سوار کردم و توی راه به ترافیک خوردیم. کسی از اون طرف تماس می‌گرفت و اینم از اینور قسم می‌خورد که تو ترافیک گیر افتادیم. خلاصه، حرفشون شد و تماس رو قطع کرد. اون یکی دیگه با ناراحتی گفت چرا قطع کردی؟ حالا چیکار کنیم؟ اینم گفت: ناراحتی نداره .... (واژه زشتی به کار برد که قابل ذکر نیست) زیاده.» وقتی پیاده شدن، کمی جلوتر توقف کردم و منتظر سفر بعدی بودم. شاید دو دقیقه هم طول نکشید که یه ماشین جلوی خانما توقف کرد، با هم حرف زدن و سوار شدن... کمتر از دو دقیقه.» 

امروزه شبکه‌های تن‌فروشی با امکانات فضای آنلاین گسترش فوق‌العاده‌ای یافته است به شکلی که به جذب دختران از شهرهای دورافتاده به تهران و کلان‌شهرها و حتی به خارج از مرزها اقدام می‌کند. جرم‌انگاری روسپیگری در ایران چندان مجزا از برخی دیگر مناطق جهان نیست که در آنجاها هم تن‌فروشی جرم تلقی می‌شود اما می‌بایست میزان مجازات جرم طوری تعریف شود که اولاً وقتی این زنان در معرض آسیب هستند توان دریافت حمایت داشته باشند نه اینکه در ترس از قانون جان و سلامتشان به خظر بیفتد و دوم اینکه زنان و د ختران و گاه حتی مردانی که به تن‌فروشی روی می‌آورند بتوانند از طریق آگاهی اجتماعی با چشم بازتری به ورطه‌ای گام گذارند که انتهای آن پیدا نیست و نکتۀ مهم‌تر اینکه در سازو کار درست اقتصادی و برطرف کردن ریشه‌های فقر، گروه گسترده‌ای از تن‌فروشان که صرفاً به دلیل فقر به این کار روی آورده‌اند، از فهرست تن‌فروشان حذف خواهند شد. راهی که با وجود شرایط فعلی به نظر می‌رسد بیش از همه دچار سنگلاخ شده است.