آژانس بین‌المللی انرژی اتمی: نگرانی‌ها درباره برنامه هسته‌ای ایران افزایش یافته ـ تهران بازرسی‌ها را مشروط کرد

آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در گزارش محرمانه‌ای که جمعه ۲۲ آبان / ۱۳ نوامبر در اختیار کشورهای عضو قرار گرفت، نسبت به وضعیت تأسیسات غنی‌سازی اورانیوم اصفهان موسوم به «تأسیسات غنی‌سازی سوخت اصفهان» (IFEP) ابراز نگرانی فزاینده کرده است.

بر اساس این گزارش که خبرگزاری‌های رویترز و آسوشیتدپرس به آن دست یافته‌اند، ایران با وجود اعلام وجود این تأسیسات به آژانس در ژوئن ۲۰۲۵، تاکنون اجازه بازرسی از آن را صادر نکرده و حتی اطلاعات لازم درباره محل دقیق و وضعیت آن را نیز در اختیار بازرسان قرار نداده است.

ایران وجود این تأسیسات را در ۱۲ ژوئن ۲۰۲۵ (۲۲ خرداد ۱۴۰۴) به آژانس اطلاع داده بود و قرار بود بازرسان در روز بعد از آن بازدید کنند؛ اما آغاز حملات نظامی اسرائیل و آمریکا به ایران در همان روز، برنامه بازرسی را متوقف کرد. در جریان جنگ ۱۲روزه ژوئن ۲۰۲۵ (۲۳ خرداد – ۳ تیر ۱۴۰۴)، تأسیسات هسته‌ای ایران، از جمله شبکه تونل‌های زیرزمینی اصفهان، هدف حملات قرار گرفتند و بخش‌های مهمی از زیرساخت‌های غنی‌سازی اورانیوم کشور تخریب یا به‌شدت آسیب دیدند.

دیپلمات‌ها پیش‌تر احتمال داده بودند که تأسیسات جدید غنی‌سازی اصفهان در مجموعه تونل‌های زیرزمینی این منطقه قرار داشته باشد؛ با این حال، یک دیپلمات ارشد گفته است که محل دقیق و وضعیت کنونی آن همچنان مشخص نیست. آژانس نیز در گزارش خود تصریح کرده است که نه از محل دقیق این تأسیسات اطلاع دارد، نه می‌تواند وضعیت آن را از نظر تعهدات پادمانی ارزیابی کند و نه می‌داند که آیا در آن مواد هسته‌ای نگهداری می‌شود یا خیر. این نهاد همچنین از خودداری ایران از ارائه نقشه‌های طراحی تأسیسات و فراهم کردن امکان بازرسی ابراز نگرانی کرده است.

رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، پیش‌تر در ماه مارس گفته بود که این نهاد تصور می‌کند بخش قابل‌توجهی از اورانیوم ایران با بالاترین سطح غنی‌سازی در مجموعه تونل‌های زیرزمینی اصفهان نگهداری می‌شود.

اختلاف بر سر ازسرگیری بازرسی‌ها

در بخش دیگری از گزارش، آژانس اعلام کرده است که ایران در نامه‌ای در ماه جاری میلادی، ازسرگیری گفت‌وگوها درباره نظارت و بازرسی‌های هسته‌ای را در شرایط تهدید نظامی علیه این کشور غیرممکن دانسته است.

تهران در این نامه به آن‌چه «تهدیدهای مستمر، صریح و علنی» دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا برای انجام اقدامات تجاوزکارانه نظامی بیشتر علیه ایران، به‌ویژه علیه تأسیسات هسته‌ای خوانده، اشاره کرده است. مقام‌های ایرانی تأکید کرده‌اند که تا زمانی که ریشه‌های وضعیت کنونی برطرف نشود و شرایط حقوقی و عملی لازم برای اجرای عادی تعهدات پادمانی فراهم نیاید، امکان پیشرفت در مذاکرات مربوط به ازسرگیری بازرسی‌ها وجود نخواهد داشت.

با این حال، ایران در موضع رسمی خود بار دیگر بر تعهد قاطعش به ازسرگیری کامل اجرای تعهدات پادمانی تأکید کرده و گفته است که این امر به محض فراهم شدن شرایط حقوقی و عملی مربوط امکان‌پذیر خواهد بود.

تهران همچنین در نامه‌ای جداگانه به آژانس، نسبت به پیشنهاد اخیر آمریکا برای پرداخت جایزه‌ای تا سقف ۲۰ میلیون دلار در ازای دریافت اطلاعات درباره برنامه هسته‌ای ایران ابراز نگرانی کرده است. ایران با تأکید بر ضرورت حفظ محرمانگی فعالیت‌های آژانس، خواستار آن شده است که اطلاعات مربوط به برنامه هسته‌ای کشور در معرض افشا، سوءاستفاده یا بهره‌برداری سیاسی و امنیتی قرار نگیرد.

در مقابل، آژانس از ایران خواسته است برای فراهم کردن زمینه بازگشت بازرسان، اقدامات فنی و تدریجی را در نظر بگیرد. گروسی نیز اعلام کرده است که آژانس برای ازسرگیری فعالیت‌های نظارتی خود در ایران در کوتاه‌ترین زمان ممکن آمادگی کامل دارد.

سرنوشت نامعلوم ذخایر اورانیوم با غنای ۶۰ درصد

یکی از مهم‌ترین محورهای نگرانی آژانس، ناتوانی این نهاد در راستی‌آزمایی وضعیت ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران است. بر اساس آخرین اطلاعات آژانس، ایران ۴۴۰,۹ کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده تا سطح ۶۰ درصد در اختیار داشته است؛ سطحی که از نظر فنی فاصله چندانی با غنای ۹۰ درصدی مورد استفاده در ساخت سلاح هسته‌ای ندارد.

رافائل گروسی سال گذشته در گفت‌وگویی با آسوشیتدپرس هشدار داده بود که این میزان اورانیوم، در صورت تصمیم ایران به نظامی‌سازی برنامه هسته‌ای خود، می‌تواند برای ساخت حداکثر ۱۰ بمب هسته‌ای کافی باشد. او در عین حال تأکید کرده بود که چنین ظرفیتی به‌معنای برخورداری ایران از سلاح هسته‌ای نیست.

بر اساس دستورالعمل‌های آژانس، مواد هسته‌ای با چنین سطحی از غنی‌سازی باید به‌طور معمول هر ماه مورد راستی‌آزمایی قرار گیرند. با این حال، از زمان حملات ژوئن ۲۰۲۵، آژانس نتوانسته است وضعیت این ذخایر را به‌طور مستقل تأیید کند یا مشخص سازد چه مقدار از آن همچنان در اختیار ایران است و در چه محل‌هایی نگهداری می‌شود.

در واقع، از زمان جنگ ۱۲ روزه، تنها تأسیسات هسته‌ای ایران که بازرسان آژانس توانسته‌اند از آن بازدید کنند، نیروگاه اتمی بوشهر بوده است. بازرسی از این نیروگاه در فاصله ۱۲ تا ۱۵ سپتامبر انجام شد. راکتور فعال بوشهر از اورانیوم تأمین‌شده از سوی روسیه با غنای ۴,۵ درصد استفاده می‌کند که سطح متعارفی برای تولید برق هسته‌ای است.

آژانس در گزارش خود تأکید کرده است که فقدان اطلاعات درباره مواد هسته‌ای ایران و نداشتن دسترسی به تأسیسات برای راستی‌آزمایی وضعیت آن‌ها، موضوعی جدی از منظر جلوگیری از اشاعه تسلیحات هسته‌ای است و باید با حداکثر فوریت برطرف شود.

این اختلافات در شرایطی ادامه دارد که پس از جنگ ۱۲روزه سال گذشته و حملات گسترده اسرائیل و آمریکا به تأسیسات هسته‌ای ایران، در ۹ اسفند ۱۴۰۴ / ۲۸ فوریه سال جاری میلادی نیز حملات نظامی تازه‌ای علیه ایران انجام شد. در جریان این حملات، مراکز فرماندهی سپاه پاسداران، سامانه‌های پدافند هوایی، پایگاه‌های نظامی و محل‌های استقرار و پرتاب موشک و پهپاد هدف قرار گرفتند و علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، و شماری دیگر از مقام‌های ارشد ایران کشته شدند.

با وجود آسیب گسترده به زیرساخت‌های هسته‌ای ایران در حملات سال گذشته، ابعاد کامل خسارت‌ها و وضعیت کنونی بخش‌های مختلف برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی همچنان روشن نیست.