زنکشی، تربیت جنسیتی و بازتولید سلطه
سربازان صفر پدرسالاری چگونه ساخته میشوند؟
سیمین افشار در این گزارش میپرسد: چرا در جامعهای که زنان همچنان قربانی خشونت و قتل به دست مردان خانواده میشوند، به دختران میآموزیم چگونه از خود محافظت کنند، اما کمتر از پسران میپرسیم چه حقی بر بدن و زندگی زنان دارند؟ پسری که از کودکی میآموزد مسئول حفظ «ناموس» خانواده است، چگونه به مردی تبدیل میشود که کنترل خواهر، همسر یا دخترش را حق خود میداند؟ افشار در گفتوگو با هایده مغیثی، جامعهشناس، ماندانا قاسمزاده، فعال حقوق زنان، و شماری از والدین، ریشههای بازتولید خشونت مردسالارانه را در خانواده، تربیت، فرهنگ و ساختارهای قانونی بررسی میکند؛ خشونتی که گاه از یک دستور ساده درباره پوشش آغاز میشود و تا گرفتن جان زنان پیش میرود.

بازنمایی تصویری رابطه پدر و پسر و انتقال الگوهای قدرت در خانواده ـ تصویر تولیدشده با هوش مصنوعی
در یک استوری، جمله «از دخترت محافظت کن» خط میخورد و جایش «به پسرت آموزش بده» مینشیند. در این روزها که خبر قتل زنان به دست مردان اطرافشان یکی پس از دیگری منتشر میشود، به نظر میرسد این خطخوردگی دیگر فقط یک شعار نیست بلکه این دغدغه و نگرانی را پیش میکشد که ما سالها مراقب چه کسی بودهایم و درباره چه کسی سکوت کردهایم. البته که زنکشی صرفا نتیجه تربیت نادرست پسران نیست و علل مختلفی دارد؛ اما از این حیث که دوباره مسئولیت آن اغلب دوباره به گردن مادران میافتد.
استقبال از این استوری بهحدی بود که این پرسشها را در ذهن بهوجود آورد که «چرا در جامعهای که خشونت جسمی و جنسی همچنان زنان را تهدید میکند، بار اصلی پیشگیری از آن بر دوش دختران گذاشته میشود؟ چرا به دختران میگوییم کجا نروند، چه بپوشند و چگونه رفتار کنند، اما کمتر از پسران میخواهیم رضایت، مرزهای شخصی و مسئولیت احترام به انتخاب دیگران را بیاموزند؟»
تربیت پسران در خانواده کجای معادله قرار دارد؟
ناهید، مادر ۶۲ سالهای است که دو دختر و دو پسر دارد. او درباره تجربه خودش در تربیت فرزندانش به رادیو زمانه میگوید:
آن زمان آگاهی کم بود یا اصلا نبود، کسی هم اهمیت این قضیه و آموزش به پسران را به ما نگفت. برای همین من وقتی متوجه شدم در تربیت پسرانم خطا داشتهام که پسر بزرگم ازدواج کرد.
به گفته این مادر ساکن ایران «پسرم برای انتخاب همسر بسیار سنتی به این اتفاق فکر میکرد؛ با اینکه از نظر فرهنگی تمام اعضای خانواده ما (بهجز همین پسرم)، جزو خانوادههای روشنفکر محسوب میشویم اما پسرم معیارهایی داشت که ما را در زمان انتخاب همسر بسیار متعجب کرد؛ از اینکه تمام تلاشش این بود که همسرش را بهقول معروف آفتاب مهتاب ندیده باشد، قبل از ازدواج رابطهای را با مردی تجربه نکرده باشد و از نظر ظاهری و حجاب هم کاملا مطابق با سنتها و مذهب باشد.»
ناهید میگوید: «در نهایت هم ازدواجش به طلاق انجامید چون ایجاد محدودیت برای همسرش و کنترل او گاهی زیاد میشد بهطوریکه حتی ما با درخواست طلاق عروس سابقمان مشکلی نداشتیم چون میدانستیم این نگاه زنستیزانه پسرم، درست نیست.»
او اعتراف میکند که در آموزش به پسرانش کوتاهی کرده و آگاهیاش بسیار کم بوده چراکه در آموزش و محافظت از دخترانش تمام تلاش خود را بهکار بسته اما در آموزش پسرانش نه.
نگاه زنستیزانه در ایران فقط به روایت ناهید محدود نمیشود بلکه این نگاه سنتی به زن تا حتی گرفتن جان آنها به شکل فاجعهآمیز هم پیش میرود. آمار رسمی پلیس آگاهی و نهادهای جنایی ایران نشان میدهد زنکشی همچنان در صدر فهرست قتلهای خانوادگی در کشور قرار دارد. طبق گزارش رسانه آوش، ۶۳ مورد زنکشی در ایران فقط در ۶ ماهه نخست سال ۱۴۰۴ نیز آماری است که پاییز سال گذشته در نشست انجمن جامعهشناسان ایران اعلام شد؛ این روند در همه این سالها درحالی است که مهرماه امسال هم خبر قتل وحشتناک مریم یارمحمدی توسط برادر و همسرش دوباره خبرساز شد. طولی نکشید که خبر قتل هولناک سوگند مشترکی، کودکهمسری که تازه مادر شده بود، توسط همسرش، نسا علیزاده و سوگند صیادی هر دو نوجوان ۱۶ ساله و هر دو توسط پدرانشان دوباره و دوباره اهمیت مداخله فوری حقوقی، قضایی و حمایتی را یادآوری کرد آنهم وقتی که کلیدواژه مشترک و انگیزه قاتلان از سوی آنان به اصطلاح «مسایل ناموسی و حیثیتی» مطرح میشود درحالی که همین شوهرها، پدرها، برادرها، شوهران سابق، عموها، داییها و پدرشوهرها که مرتکب چنین جنایتی میشوند چقدر نسبت به رفتار خودشان و پسرانشان در قبال زنان اطرافشان حساس هستند؟ اصلا تا به حال به این موضوع فکر کردهاند؟
«هایده مغیثی»، جامعهشناس و استاد ممتاز بازنشسته دانشگاه یورک کانادا در پاسخ به این پرسشها به نقش مردانگی سنتی و نظام پدرسالارانه اشاره میکند و به رادیو زمانه میگوید:
پدرسالاری یک نظام جهانی است که در عرصههای گوناگون زندگی اجتماعی، بهطور سیستماتیک مسلط است و عملکرد نهادهای آموزشی، حرفهای، هنری، رسانهای، حقوقی، اقتصادی و فرهنگی و همچنین خانواده را به سود مردان و مردانگی شکل میدهد.
به گفته این پژوهشگر فمنیست «خشونت جنسی و جنسیتی علیه زنان در حقیقت، بهفعلیت رساندن حق مرد متجاوز بر بدن زن است. نظام پدرسالارانه، با حمایت نکردن جدی قانونی از قربانیان تجاوز و مماشات قانونی با مردان -که این مورد با شدت و وضوح بیشتری در ایران، وجود دارد - امکان وقوع تجاوز را برای مردان افزایش میدهد.»
پیوند نزدیک زنکشی با نظام پدرسالاری
مغیثی با بیان اینکه چه تعداد زن هر روز به دست مردان آشنا یا غریبه کتک میخورند، با چاقو یا اسلحه مورد حمله قرار میگیرند، مورد تجاوز جنسی قرار میگیرند یا در محل کار آزار جنسی را تجربه میکنند، این ادعا را درست ارزیابی میکند که خشونت جسمی و جنسی با نظام پدرسالارانه پیوند نزدیکی دارد.
ماندانا قاسمزاده، فعال حقوق زنان نیز در گفتوگو با رادیو زمانه معتقد است که مسئله اصلی این است که آبرو، شرف، ناموس و واژههایی از این دست، در واقع در نظم پدرسالارانه برای کنترل زنان، بدن زنان و رفتار آنها در نظر گرفته میشوند درحالی که اینها ابزارهای سرکوب زنان است.
او که گرداننده صفحه دیدهبان زنکشی است، توضیح میدهد:
این نظم سعی میکند مدام جایگاهها را جابهجا کند؛ یعنی کسی را که در جایگاه قربانی قرار دارد، بهعنوان مقصر نشان بدهد، چون رفتاری از او سر زده که مطابق با تصویری نبوده است که ما در نظم پدرسالارانه از «زن درست» داریم؛ تصویری مثل مادر فداکار، زن سازشکار، زن کدبانو و تمام این صفات. زنی که مبادا جلوی پدر یا شوهرش حرفی بزند، از او انتقاد کند یا از او اطاعت نکند.
به گفته قاسمزاده «تمام اینها در قالب یک دوگانه قرار میگیرد که هر چیزی غیر از آن را به زن بد تبدیل میکنند. زن بد را هم لایق هر اتفاقی میدانند، بدون اینکه هیچ تبعاتی برای خودشان داشته باشد؛ حتی تا جایی که جان آن زن را بگیرند و خودشان را محق بدانند.» مصداق این صحبتهای او، اتفاقات هولناکی است که در هفتههای اخیر رخ داده؛ مرگ سوگند صیادی یکی از همانهاست. او پیش از مرگ با خشونت و فشار از سوی پدرش روبهرو بوده، حتی از بازگشت به خانه ابراز ترس کرده و در نهایت در همان خانه پدری از طبقه پنجم پرتاب شده است و به زندگیاش پایان دادهاند.
این فعال حقوق زنان، ریشه طرز فکر و رفتار پدر سوگندها را از زمانی ارزیابی میکند که پسر در یک خانواده بهدنیا میآید و به او منتقل میشود؛ اینکه به او میگویند رفتار خواهرت به آبرو و شرف خانواده ما مربوط است و باید این موضوع را در نظر بگیری. وقتی بچهها را به این شکل بزرگ میکنند، تمام مردان یک خانواده، طایفه یا حتی یک شهر فکر میکنند که موظفاند زنان خانواده و اطرافیان خود را کنترل کنند چون آنها را ناموس خودشان میدانند و باید از تمام رفتار و کردار این زنان محافظت و پاسداری کنند. به این ترتیب، انگار سربازان صفر پدرسالاری شده و برای کنترل بدن و رفتار زنان وارد عمل میشوند.
موضوعی که مغیثی نیز معتقد به آن است:
احساس مسئولیت و بهاصطلاح غیرت مردانه، در خانوادههای سنتی از دوران کودکی در ناخودآگاه مردان در جا خوش میکند. این احساس مسئولیت هم به آنها احساس توانمندی میدهد و هم، به گمان من، رشد احساس شفقت، همدلی و همبستگی با زنان را بهطور کلی تضعیف میکند. همه ما در مقطعی از زندگی دیدهایم، در خانوادههای سنتی پسرهای ۱۳ یا ۱۴ساله به خواهران بزرگتر خود درباره طرز لباس پوشیدن یا رفتارشان دستور میدهند.
نقش قانون و نهادهای حمایتی در دفاع از زنان
از طرفی، نکتهای که این جامعهشناس بر آن تاکید دارد «نبود نظام قانونی و نهادهای حمایتی دولتی و مدنی برای دفاع از زنان» است:
وضعیتی که به این مردان اعتمادبهنفس میدهد، زیرا میدانند که پیامد رفتار و رسواییشان کوتاهمدت است و در نهایت، جنایتشان بیعقوبت میماند.
در واقع، مبحثی که این استاد بازنشسته دانشگاه یورک کانادا به آن میپردازد هم در قضیه تجاوز جنسی و قربانیان تجاوز صادق است هم در زنکشی. مغیثی نبود پشتوانه قانونی در پروندههای خشونت جسمی و جنسی علیه زنان را عامل افزایش این آزارها و جنایتها میداند:
این موضوع باعث شده در پروندههای خشونت جنسی تقریبا در همه موارد، وقت دادگاه بیشتر صرف اثبات رضایت یا عدم رضایت زن به عمل جنسی میشود. درباره پوشش او، رفتار جنسی گذشتهاش، روابط گذشتهاش با دیگران و رابطهاش با مردی پرسش میشود که به او تجاوز کرده است؛ اما به شرایط و عواملی که به مرد متجاوز اجازه میدهد از همه مرزهای اخلاقی، قانونی، اعتماد، دوستی و کرامت انسانی و جسمی زن عبور کند، پرداخته نمیشود.»
در این میان، برخی نیز معتقدند که مشکل در نبود کامل قانون نیست بلکه چالش اصلی پراکندگی ابزارهاست به این معنا که بیشتر برای رابطه زن و شوهر طراحی شدهاند و در برابر تهدید پدر، برادر و خویشاوندان پاسخ روشنی وجود ندارد.
در وضعیتی که در ایران خلای قانون وجود دارد و سنتها هم به مردان اجازه تسلط بر رفتار و بدن زن را میدهد، جامعه چه نقشی در قطع کردن این زنجیره خشونت علیه زنان دارد؟ نقطه آغاز این تلاش جمعی چیست و کجاست؟
مغیثی در پاسخ به این سوال رادیو زمانه از اهمیت نقش خانواده در این قضیه سخن میگوید:
خانواده در شکلگیری ادراک زنان از خودشان و تصور مردان از زنان نقش دارد. کودکان پسر معمولا خودشان را در قالب الگوی پدر یا تجسمی از او میبینند و بهطور مستقیم یا غیرمستقیم از او تاثیر میگیرند. اگر این نکته را بپذیریم، رفتار متقابل پدر با مادر، بهطور مستقیم و غیرمستقیم، بر درک فرزندان پسر از رابطه سلطهگرانه و سلطهپذیرانه تاثیر میگذارد؛ اینکه چه کسی قدرت را اعمال میکند و چه کسی آن را میپذیرد. این مسئله در شکلگیری هویت کودک، چه پسر و چه دختر، تعیینکننده است، اما در اینجا تاکید من بر پسران است.
به گفته این پژوهشگر فمنیست «پسر یاد میگیرد که هویت مردانه خود را از طریق اعمال قدرت بر دیگران و در اینجا، بر زنان خانواده، شکل بدهد. بنابراین، وجود رابطه و حقوق برابر میان پدر و مادر، احترام متقابل آنها و شنیده شدن صدای زنان خانواده، همگی در شکلگیری شخصیت کودک بسیار تاثیرگذار هستند.»
مغیثی تاکید میکند که این تحولات مستلزم چشمپوشی از امتیازات مردانه و پشت کردن به عادتها و سنتهای چندینهزارسالهای است که در تربیت پسران نقش تعیینکننده داشتهاند. ضمن اینکه باید به این نکته هم اشاره کنیم که آگاهی مادر از وجود روابط نابرابر قدرت، ایستادگی در برابر تداوم این روابط و مطالبه احترام و حقوق برابر با مرد خانواده، یعنی پدر، طبیعتا در تربیت هر دو جنس مؤثر است.
قاسمزاده هم در پاسخ به این سوال میگوید:
آموزش درباره این قضیه در زمینههای مختلف بسیار مهم است و میتوان آن را از سنین بسیار کم شروع کرد؛ یعنی با زبان ساده درباره اندامهای جنسی و خصوصی با بچهها صحبت کرد. بهعنوان مثال، جنسیت بچهها در کشورهای غربی مهم نیست؛ چه دختر باشند و چه پسر، باید درباره اندامهای جنسیشان و اینکه چه حقوقی دارند و چه کسی اجازه دارد این اندامها را لمس کند یا ببیند و مواردی از این دست، با آنها صحبت کرد.
موضوعی که مازیار، پدر پسری ۹ساله درباره آن به رادیو زمانه میگوید: «از حدود سه سالگی مرتب پسرم در اینباره آموزش دیده و سعی کردیم آگاهش کنیم اما اینکه چقدر موفق هستیم یا نه، با اطمینان نمی توانم بگویم.»
انتقاد این شهروند ساکن تهران این است که سیستم آموزشی در ایران بهطورکلی این مسئله را حذف کرده و این تصور را دارد که حرف نزدن در اینباره یعنی حفظ اخلاق و حیا، درحالیکه حرف نزدن یعنی ناآگاهی.
اما نقطه تاریک دیگری که قاسمزاده به آن اشاره میکند این است که در غالب مواقع در پروندههای آزارگری یا حتی قتل، نوک پیکان تقصیرها به سوی زن است: «در تربیت فرزندان هم عدهای دوباره یک زن را مسئول میدانند. حتی اگر مردی آزارگر یا قاتل باشد و مرتکب زنکشی شده باشد، باز هم مادر آن مرد را مورد سرزنش قرار میدهند و میگویند وظیفه مادر بوده که به فرزندش آموزش بدهد، اما این کار را نکرده است. یعنی همیشه یک زن وجود دارد که مسئول تمام این اتفاقات شناخته میشود. این همان نظم پدرسالارانه است که مدام نقش قربانی و مقصر را جابهجا میکند.»
این فعال حقوق زنان توضیح میدهد:
وقوع اتفاقات در این زمینه باعث شده محدودیتهایی برای زنان ایجاد شود، بهجای اینکه عامل اصلی، یعنی مردان خطاکار یا متجاوز، مورد توجه قرار بگیرند. آنها تقریبا هیچوقت هدف اصلی این برخوردها نیستند. پیکان اتهام و محدودیت همیشه به سمت زنانی است که اتفاقا در این میان ضعیفتر هستند و خشونت بیشتری را تجربه میکنند. بهجای اینکه محیط را برای زنان امنتر کنند، مدام محدودیتهای بیشتری برای آنها ایجاد میکنند.
اهمیت مسئولیت اجتماعی جامعه بهویژه مردان
با همه اینها، مغیثی نیز بر این باور است که باید امیدوار بود جامعه اهل فکر و اندیشه، بهویژه مردانی که بهجز استثناهای محدود، تاکنون تمایل چندانی به روبهرو شدن با واقعیت امتیازات ناعادلانه خود، بهطور مشخص در رابطه با زنان، نشان ندادهاند، نقش بیشتری در این زمینه برعهده بگیرند. این مردان، با توجه به نفوذ معنوی که در جامعه دارند، میتوانند نقش بسیار مهمی در روند بازنگری فرهنگی جامعه ایفا کنند.
این پژوهشگر فمنیست با بیان اینکه زن هم، در مورد بدن خودش، همان حقی را دارد که مرد دارد، توضیح میدهد:
تحقق این حق، جز از طریق آموزش، آگاهیبخشی و تربیت فرهنگی امکانپذیر نیست؛ و این، مبارزهای درازمدت است. پس از جنبش زن، زندگی، آزادی، جامعه تکانی خورده است اما این حرکت باید با فعالیتهای مدنی و آگاهیبخش تکمیل شود؛ فعالیتهایی که در نظام سیاسی ایران بسیار دشوار هستند.
شاید جواب این گزارش همان جایی باشد که شروع شد؛ یک استوری روی «محافظت از دخترت» خط میکشد اما رسیدن به جمله جایگزین، «به پسرت آموزش بده»، کاری یکروزه نیست. ناهید وقتی فهمید در تربیت پسرانش کوتاهی کرده که پسر بزرگش ازدواج کرد. احسان از سهسالگی با پسرش حرف میزند، اما هنوز نمیداند موفق بوده یا نه. هیچکدام جواب قطعی ندارند و شاید همین تردید نشان بدهد این مسیر تازه شروع شده؛ با این حال، همانطور که قاسمزاده یادآوری میکند، نباید این بار هم مسئولیت را فقط به دوش مادرها گذاشت. پرسش اصلی همچنان به قوت خود باقی است؛ اینکه ما تا کی از دخترها میخواهیم مراقب باشند، و از کی از پسرها، یا همان مردان فردا، میپرسیم چه یاد گرفتهاند؟


نظرها
نظری وجود ندارد.