ونزوئلا: سوگند رودریگز و ابهام در انتخابات زودهنگام

تحولات ونزوئلا پس از بازداشت نیکولاس مادورو، رئیس‌جمهور این کشور توسط ایالات متحده آمریکا وارد مرحله‌ای تازه‌ای شده است؛ مرحله‌ای که هم‌زمان بحران مشروعیت سیاسی، مداخله خارجی و شکاف عمیق بین قدرت‌های جهانی را آشکارتر از همیشه نشان می‌دهد.

در پی عملیات نظامی آمریکا و انتقال مادورو و همسرش به خاک این کشور، دلسی رودریگز، معاون مادورو و وزیر نفت ونزوئلا، روز دوشنبه ۱۵ دی / ۵ ژانویه به‌عنوان رئیس‌جمهور موقت سوگند یاد کرد و عملاً اداره امور کشور را به دست گرفت.

رودریگز در نخستین سخنرانی خود وعده داد برای «حفظ صلح، آرامش و ثبات» تلاش کند، اما آینده سیاسی ونزوئلا همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. قانون اساسی این کشور تصریح می‌کند که در صورت غیبت دائمی رئیس‌جمهور، معاون او موظف است ظرف ۳۰ روز انتخابات زودهنگام برگزار کند. با این حال، هنوز مشخص نیست که حاکمیت جدید وضعیت مادورو را غیبت دائمی تلقی خواهد کرد یا خیر؛ موضوعی که می‌تواند زمان‌بندی انتخابات را به تعویق بیندازد یا حتی منتفی کند.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، نیز با ابراز تردید نسبت به برگزاری سریع انتخابات، اعلام کرده است که ونزوئلا پیش از هر چیز باید «سر و سامان داده شود». این اظهارات عملاً نشان می‌دهد که واشنگتن انتظار تغییر فوری ساختار سیاسی از طریق صندوق رأی را ندارد و اولویت را بر بازسازی نظم سیاسی پس از برکناری مادورو گذاشته است.

درخواست اخراج «عوامل ایران»

پولیتیکو در گزارشی نوشته است که دولت دونالد ترامپ پس از بازداشت نیکولاس مادورو راهبردی مشروط و فشارمحور را در قبال دولت موقت دلسی رودریگز در پیش گرفته است. به‌گفته مقام‌های آمریکایی، واشنگتن از رودریگز انتظار دارد مجموعه‌ای از اقدامات مشخص و طرفدار آمریکا را انجام دهد؛ اقداماتی که مادورو از اجرای آن‌ها خودداری کرده بود. این مطالبات شامل مقابله جدی با قاچاق مواد مخدر، اخراج عوامل و نیروهای وابسته به ایران، کوبا و دیگر بازیگران یا شبکه‌هایی که از نگاه آمریکا خصمانه تلقی می‌شوند، و توقف فروش نفت به دشمنان ایالات متحده است.

منابع آگاه به پولیتیکو گفته‌اند که آمریکا همچنین انتظار دارد رودریگز در نهایت زمینه برگزاری انتخابات آزاد را فراهم کند و سپس از قدرت کنار برود، هرچند مقام‌های آمریکایی تأکید دارند که در حال حاضر هیچ جدول زمانی مشخصی برای انتخابات وجود ندارد. کاخ سفید بر این موضع پافشاری می‌کند که برکناری مادورو یک اقدام «اجرای قانون» علیه یک قاچاقچی مواد مخدر بوده و نه عملیات تغییر رژیم؛ اما هم‌زمان هشدار داده شده که در صورت عدم همکاری، گزینه‌های نظامی سنگین‌تری روی میز است. ترامپ صراحتاً تهدید کرده در صورت «بدرفتاری» کاراکاس، «حمله دوم» انجام خواهد شد.

در این چارچوب، رودریگز به‌عنوان محور اصلی راهبرد آمریکا دیده می‌شود. با وجود پیشینه سوسیالیستی و نزدیکی طولانی‌مدت او به مادورو، تیم ترامپ معتقد است می‌تواند او را «با افساری کوتاه» هدایت کند. ابزارهای فشار واشنگتن تنها به تهدید نظامی محدود نیست و شامل تحریم‌ها، دسترسی به دارایی‌های خارجی رودریگز (از جمله در قطر و ترکیه) و اهرم‌های قضائی نیز می‌شود. هم‌زمان، دولت آمریکا فاقد یک برنامه جامع و طولانی‌مدت است و ظرفیت برنامه‌ریزی بحران آن تضعیف شده است.

مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا پیام واشنگتن به کاراکاس را چنین توصیف کرد: «ایالات متحده شرایطی را تعیین خواهد کرد تا دیگر در نیم‌کره ما ونزوئلایی وجود نداشته باشد که چهارراه بسیاری از دشمنان ما در سراسر جهان—از جمله ایران و حزب‌الله—باشد.»

این سخنان به معنای آن است که مهار نفوذ ایران یکی از محورهای کلیدی مطالبات آمریکا از دولت موقت ونزوئلاست.

در سوی دیگر، نیکولاس مادورو که در نیویورک در برابر دادگاه فدرال قرار گرفت، تمام اتهامات مطرح‌شده از طرف آمریکا را رد کرد و خود را همچنان رئیس‌جمهور قانونی ونزوئلا دانست.

دادستان‌های آمریکایی او را به رهبری شبکه «تروریسم مواد مخدر» متهم کرده‌اند؛ اتهامی که کاراکاس آن را کاملاً سیاسی می‌خواند.

محکومیت شدید حمله آمریکا در شورای امنیت

در نشست اضطراری شورای امنیت سازمان ملل درباره ونزوئلا شکاف عمیق میان قدرت‌های بزرگ بار دیگر نمایان شد. روسیه و چین حمله آمریکا به ونزوئلا را به‌طور جدی محکوم کردند.

واسیلی نبنزیا، نماینده روسیه، اقدام آمریکا را «نشانه‌ای از بازگشت به دوران بی‌قانونی و سلطه ایالات متحده از طریق زور، آشوب و خودسری» توصیف کرد. به‌گفته او، آمریکا به‌عنوان قاضی خودخوانده جهانی و با انگیزه‌های اقتصادی و قدرت‌طلبانه عمل می‌کند و برای چنین رفتاری هیچ توجیهی وجود ندارد.

نبنزیا از کشورهای عضو شورای امنیت خواست «روش‌ها و ابزارهای سیاست خارجی نظامی ایالات متحده» را قاطعانه رد کنند.

روسیه خود نزدیک به چهار سال است که جنگی مغایر با حقوق بین‌الملل را علیه اوکراین پیش می‌برد.

چین نیز به‌شدت از آمریکا انتقاد کرد. سون لی، نماینده پکن، گفت: «هیچ کشوری نمی‌تواند نقش پلیس جهان را ایفا کند و هیچ دولتی حق ندارد خود را قاضی بین‌المللی بداند.» او تأکید کرد که ابزارهای نظامی «راه‌ حل مشکلات» نیستند و استفاده خودسرانه از زور تنها به تشدید بحران‌ها منجر خواهد شد.

چین و روسیه همچنین خواستار آزادی فوری نیکولاس مادورو و همسرش شدند.

مایکل والتز، نماینده آمریکا در شورای امنیت، در پاسخ گفت بازداشت مادورو یک «اقدام قضائی هدفمند» علیه یک «تروریست مواد مخدر» بوده و او رئیس‌جمهور قانونی ونزوئلا محسوب نمی‌شود. به‌گفته والتز، کسانی که با استناد به منشور سازمان ملل مادورو را هم‌تراز یک رئیس‌جمهور مشروع می‌دانند، در واقع از این منشور سوءاستفاده می‌کنند.

آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، خواستار احترام به «اصول حاکمیت، استقلال سیاسی و تمامیت ارضی کشورها» شد. او در بیانیه‌ای که در جلسه قرائت شد، تأکید کرد که باید «قدرت قانون» حاکم شود. گوترش همچنین نسبت به افزایش احتمالی بی‌ثباتی در ونزوئلا و پیامدهای آن برای منطقه ابراز نگرانی عمیق کرد.

ساموئل مونکادا، نماینده ونزوئلا در سازمان ملل، آمریکا را متهم کرد که به‌دلیل ذخایر عظیم منابع طبیعی این کشور دست به حمله زده است. او یادآور شد که دونالد ترامپ پس از این حمله بارها به‌طور علنی از احتمال فعالیت شرکت‌های نفتی آمریکایی در ونزوئلا سخن گفته است. مونکادا واشنگتن را به نقض گسترده حقوق بین‌الملل متهم کرد و گفت منشور سازمان ملل، کنوانسیون‌های ژنو، تضمین‌های حقوق بشری و مصونیت یک رئیس‌جمهور در حال خدمت نقض شده‌اند.

موضع ماچادو

ماریا کورینا ماچادو، رهبر مخالفان ونزوئلا و برنده جایزه نوبل صلح، روز دوشنبه اعلام کرد که از اکتبر ۲۰۲۵ تاکنون با دونالد ترامپ گفت‌وگویی نداشته است.

ماچادو در شبکه فاکس‌نیوز گفت:

ماچادو ماه گذشته ونزوئلا را ترک کرد تا برای دریافت جایزه نوبل به نروژ سفر کند و از آن زمان تاکنون به کشورش بازنگشته است.

او در پاسخ به پرسشی درباره برنامه‌اش برای بازگشت به ونزوئلا به فاکس‌نیوز گفت: «برنامه‌ریزی کرده‌ام که هرچه زودتر به خانه بازگردم.»

این گفت‌وگو نخستین مصاحبه ماچادو پس از حملات روز شنبه ایالات متحده به ونزوئلا بود. ماچادو از اقدامات آمریکا استقبال کرد و آن را «گامی بزرگ برای بشریت، برای آزادی و کرامت انسانی» خواند.

دونالد ترامپ روز شنبه احتمال همکاری با ماچادو را رد کرد و گفت: «او در داخل کشور نه از حمایت برخوردار است و نه از احترام کافی.»