یورگن هابرماس درگذشت

۱۴ مارس ۲۰۲۶ / ۲۳ اسفند ۱۴۰۴: یورگن هابرماس، فیلسوف شهیر آلمانی در سن ۹۶ سالگی درگذشت. این خبر را، نشر زورکمپ (Suhrkamp) که انتشاردهنده اصلی آثار اوست، اعلام کرد.

یورگن هابرماس، چهره‌ برجسته نسل دوم مکتب فرانکفورت بود. این مکتب را که به‌عنوان مکتب انتقادی هم شهرت دارد، فیلسوفان آلمانی تئودور آدورنو و ماکس هورکهایمر بنیان گذاشتند. آنان با گرایش مارکسیستی از دیدی انتقادی به بررسی وضعیتی پرداختند که از دل آن نازیسم بیرون آمد. پس از جنگ جهانی دوم و پایان کار نازی‌ها، آنان به بررسی انتقادی وضع جهان در موقعیت «سرمایه‌داری متأخر» و «صنعت فرهنگ» در آن ادامه دادند.

یورگن هابرماس هم اندیشه‌ورزی خود را با بررسی «سرمایه‌داری متأخر» و مسئله «مشروعیت» در آن آغاز کرد. او در نهایت چاره را در تعمیق دموکراسی دید، و از این رو متوجه حوزه‌ عمومی و کنش ارتباطی در این عرصه شد.

اثر اصلی هابرماس «نظریه کنش ارتباطی» است که در سال ۱۹۸۱ منتشر شد. او در این اثر، این ایده را مطرح کرد که راه تعمیق دموکراسی گفت‌وگوی عقلانی و بحث عمومی است. این اثر از جملهٴ تأثیرگذارترین آثار فلسفی نیمه دوم قرن بیستم است.

هابرماس برای دهه‌ها به عنوان یک روشنفکر عمومی، صدای خود را به گوش همگان رساند و مرتباً بر مباحث سیاسی به ویژه در آلمان تأثیر می‌گذاشت. او به ایران هم، در دوره «اصلاحات» سفر کرده بود. از او کتاب‌های متعددی به فارسی ترجمه شده است. (عنوان برخی از آنها در اینجا)

یکی از آخرین موضع‌گیری‌های سیاسی هابرماس به جنگ غزه مربوط می‌شود. او در این موضع‌گیری، همراه با کسانی دیگر، به صورت یک جانبه طرف اسرائیل را گرفت و چشم خود را بر روی نسل‌کشی در غزه بست.

در نوشته‌های اخیر او حالت ناامیدی از وضع جهان دیده می‌شود. امید او این بود که دست کم اروپا به‌عنوان سنگری برای دفاع از لیبرالیسم باقی بماند.

با مرگ او بی‌گمان بحث درباره میراث فکری او آغاز می‌شود. در جریان آن طبعاً به وضع جهان نیز پرداخته خواهد شد، و اینکه از آن آرمان هابرماسی گفت‌وگوی عقلانی فاصله گرفته است.

صدای هابرماس در حالتی خاموشی گرفت، که صدای بلند از آن خودکامگان و فرماندهان به نسل‌کشی و ویران‌گری است؛ او در زمانی از نوشتن و دادن هشدار بازایستاد، که عرصه‌ عمومی زیر تأثیر الگوریتم‌های مغزشوی عرصه‌ مجازی قرار دارد.