زنگ خطر یک فاجعه نسلی برای سلامت تهران

در حملات روزهای ۱۶ و ۱۷ اسفند ۱۴۰۴ به انبارهای نفت اطراف تهران، حجم عظیمی از آلاینده‌ها از جمله هیدروکربن‌ها، فلزات سنگین، ترکیبات آروماتیک چندحلقه‌ای (PAHs) و ذرات معلق در هوا منتشر شد. بارندگی روز بعد، منجر به پدیده «باران سیاه» شد که طی آن این آلاینده‌ها از جو شسته شده و وارد خاک و روان‌آب‌های سطحی شدند. ما این را می‌دانیم که وقتی خاک آلوده شود، آب هم آلوده خواهد شد و این مسئله با توجه به خشکسالی‌های پی در پی و ناامنی آبی موجود در ایران، یک تهدید جدی برای منابع آب زیرزمینی به شمار می‌رود.

ویژگی‌های هیدروژئولوژیکی دشت تهران، خطر نفوذ این آلاینده‌ها را به‌شدت تشدید می‌کند. تهران بر روی دشت آبرفتی با خاک نفوذپذیر قرار دارد و سال‌هاست که با پدیده افت شدید سطح آب زیرزمینی و فرونشست زمین مواجه است. به گفته کارشناسان، نرخ فرونشست در جنوب غرب تهران به حدود ۳۰ سانتیمتر در سال می‌رسد که نتیجه برداشت بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی است. این وضعیت به معنای تخلیه حجم زیادی از آبخوان و افزایش ظرفیت آن برای پذیرش آلاینده‌های سطحی است.  

اگر آلاینده‌های نفتی و فلزات سنگین به سفره‌های آب زیرزمینی نفوذ کنند، پیامدهای آن برای تهران فاجعه‌بار خواهد بود. مدیرعامل آبفای تهران اخیراً اعلام کرده که چهار سد اصلی تهران فقط ۳ درصد آب دارند و ذخایر آبی پایتخت به مرز هشدار رسیده است . در چنین شرایطی، هرگونه آلودگی منابع آب زیرزمینی که به عنوان منابع مکمل و اضطراری در شرایط خشکسالی مطرح هستند، عملاً آخرین راه‌های تأمین آب آشامیدنی را مسدود خواهد کرد. علاوه بر این، کشاورزی حاشیه تهران که به چاه‌های عمیق و نیمه‌عمیق وابسته است، با نابودی مواجه شده و فلزات سنگین از طریق محصولات کشاورزی وارد چرخه غذایی شهروندان خواهند شد. با توجه به اینکه بیش از ۳۰۰ رویداد مشکوک زیست‌محیطی در جریان جنگ کنونی شناسایی شده و خاک بسیاری از مناطق آلوده شده است ، پایش مستمر کیفیت آب‌های زیرزمینی و آمادگی برای مواجهه با این بحران، یک ضرورت فوری برای مدیریت شهری و مسئولان بهداشتی کشور محسوب می‌شود.

با آقای دکتر منصور سهرابی، پژوهشگر بوم‌شناسی و محیط زیست گفت‌وگو کرده‌ام:

آقای سهرابی با اشاره به حملات اخیر به تأسیسات نفتی اطراف تهران و پدیده باران سیاه، تأکید می‌کند که احتمال نفوذ آلاینده‌ها به سفره‌های آب زیرزمینی کم‌عمق به ویژه در مناطق جنوبی تهران بسیار جدی است.

به گفته او، ویژگی‌های هیدروژئولوژیکی دشت تهران مانند خاک آبرفتی نفوذپذیر و افت شدید سطح آبخوان‌ها در سال‌های اخیر، این ریسک را به شدت تشدید می‌کند. او هشدار می‌دهد که این مواد سمی می‌توانند وارد چرخه غذایی شوند و آسیب‌های بلندمدتی به سلامت مردم وارد کنند، مشابه آثاری که هنوز از جنگ ایران و عراق باقی مانده است.

سهرابی با انتقاد از محرمانه بودن آمارهای زیست‌محیطی در ایران، تأکید می‌کند که بدون پایش دقیق میدانی نمی‌توان با اطمینان درباره میزان آلودگی اظهارنظر کرد. او می‌گوید تهران با جمعیتی بیش از چهار برابر ظرفیت اکولوژیک خود، با کمبود شدید منابع آب مواجه است و آلودگی منابع زیرزمینی می‌تواند فاجعه‌ای بزرگ برای تأمین آب شرب و کشاورزی ایجاد کند. به گفته او، پیش از این نیز محصولات کشاورزی حاشیه تهران به دلیل نیترات بالا از سوی برخی کشورها برگشت داده شده‌اند.

سهرابی با اشاره به فقدان آموزش محیط زیستی در ایران، تأکید می‌کند که نظام آموزشی کشور در دهه‌های اخیر نتوانسته است سواد بهداشتی و سواد آبی لازم را به شهروندان بدهد.

به گفته او، در شرایط جنگی که اعتماد به دولت برای ارائه اطلاعات دقیق وجود ندارد، این نابرابری در دانش و آگاهی باعث می‌شود گروه‌های آسیب‌پذیر مانند سالمندان و محرومان بیش از دیگران در معرض خطر قرار گیرند.

او هشدار می‌دهد که محیط زیست همواره قربانی خاموش جنگ‌هاست و در دوران بازسازی پس از جنگ نیز به دلیل اولویت یافتن زیرساخت‌های ملموس‌تر، باز هم نادیده گرفته می‌شود.

در پاسخ به پرسش ما درباره راهکارهای کاهش آسیب، آقای سهرابی نخست بر این نکته تأکید می‌کند که بهترین راهکار، پایان یافتن جنگ است. او تصریح می‌کند که در شرایط کنونی، شهروندان باید از جوشاندن، فیلتر کردن و تصفیه آب استفاده کنند، اما اذعان می‌کند که این راهکارها برای همه مردم به دلیل نابرابری در دانش و امکانات قابل دسترس نیست.

سهرابی در پایان، مسئله آلودگی آب را با نوع حکمرانی، تحریم‌ها که مانع ورود فناوری‌های تصفیه مدرن می‌شوند، و ضعف نظام آموزشی در ایران پیوند می‌زند و هشدار می‌دهد که پیامدهای این بحران می‌تواند در آینده به شکل افزایش سرطان‌ها و ناهنجاری‌های جنینی خود را نشان دهد.

فایل صوتی گفت‌وگو را می‌توانید از لینک زیر بشنوید: