در سوگ نابودی میراث فرهنگی یک کهن شهر ـ تهران
جنگی که با حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد، تنها جان انسانها را نگرفته، بلکه به حافظه تاریخی یک ملت نیز آسیب زده است. گزارشها از تخریب یا آسیبدیدگی بیش از ۱۱۰ اثر تاریخی، از کاخ گلستان تا میدان نقش جهان، حکایت دارد؛ تخریبهایی که پرسشهای جدی درباره پایبندی به قواعد بینالمللی حفاظت از میراث فرهنگی را مطرح میکند.
اسکندر مختاری طالقانی
نمای کلی از مجموعه تاریخی سعدآباد که در حملات آمریکا و اسرائیل به ایران که از ۲۸ فوریه در تهران، ایران در ۱۸ مارس ۲۰۲۶ ادامه داشته است، آسیب دیده است./ عکس: Fatemeh Bahrami/ منبع: AFP
در حمله امریکا و اسرائیل به ایران که در دهم اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد، نهتنها جانهای بیگناه فراوانی قربانی حملات هوایی شدهاند، بلکه بناهای تاریخی فراوانی هم تخریب شده و قواعد اجتناب از تخریب میراث فرهنگی به هنگام بروز جنگ و منازعات بینالمللی رعایت نشده است. تا امروز که روز هجدهم این جنگ ویرانگر است، بیش از ۱۱۰ اثر تاریخی ایران در اثر حملات هوایی فوق آسیب دیدهاند.
در شهر تهران تعداد آثار آسیب دیده به ۶۰ بنا و محوطه تاریخی میرسد. در آخرین و یکی از شدیدترین این حملات در صبحگاه ۲۷ اسفند ۱۴۰۴ به مجموعه تاریخی سعدآباد، مجموعهای که حدود هجده اثر معماری را در بردارد، صدمات زیادی به این آثار وارد شد. در یکی از حملات به مرکز شهر تهران دو ساختمان آرت دکو در میدان بهارستان و ساختمان کلانتری در بازار تهران که ساختمانی تاریخی بود و عملکرد نظامی نداشت آسیب دیدند. در حمله دیگری مجموعه کاخ گلستان که در فهرست میراث جهانی سازمان یونسکو ثبت شده آسیب زیادی دید، تمام درها و پنجرهها در این مجموعه شکسته، کارهای چوبی فوق نفیس ایوان تخت مرمر که مربوط به دوران زندیه است فرو ریخته و سقفهای آینهکاری «تالار آینه» که در نقاشی کمالالملک به خوبی به تصویر درآمده شکسته است. سقفهای تالارها و ایوانهای این کاخ از جمله تالار شمسالعماره، ایران، تخت مرمر و برلیان که از تزیینات منحصر بفردی برخوردارند تا حدودی فروریخته و یا ناپایدار است. ساختمان مجلس شورای ملی، کاخ عشرت آباد و مجلس سنا هم در حمله دیگری صدمه دیدند. در مجلس سنا که از کارهای برجسته معماری مدرن است یک راکت به داخل صحن اصابت کرده و سقف ترانسپارانت آن که همسان سقف گنبد مسجد شیخ لطف الله در اصفهان طراحی شده بود بهطور کامل فرو ریخته است.
فضاها و محوطههای تاریخی هم از تخریب این حملات در امان نبودهاند. تخریب بخشی از میدان ارگ تهران و بخش شمالی میدان تاریخی بهارستان از جمله آسیبهای فوق است. میدان فردوسی، میدان نیلوفر و میدان هفتاد و دو نارمک از جمله دیگر فضاهای عمومی شهریاند که شان و جایگاه خاصی در حافظه تاریخی و خاطره جمعی تهران دارند و در این تهاجمات در معرض تخریب قرار گرفتهاند.
در اصفهان عمارت و باغ چهلستون که در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد و شاهکاری از دوره صفویه است دچار آسیبهای اساسی شدهاند. میدان نقش جهان اصفهان از دیگر محوطههای ثبت شده در میراث جهانی ایران، و عمارت عالیقاپو و مسجد جامع عباسی آسیب اساسی دیدهاند. سایر میدانها و فضاهای عمومی اصفهان هم از خطر تهاجم در امان نبوده است.
با آنکه هنوز امکان بازدید دقیق از خرابیها و مستندسازی ابعاد تخریب وجود ندارد اما شواهد موجود نشان می دهد که آمریکا و اسرائیل در حملات خود به ایران به قوانین بینالمللی، از جمله کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه در موضوع پرهیز از تخریب میراث فرهنگی به هنگام بروز منازعات پایبند نیستند. درنتیجه هر روز که از این جنگ میگذرد، هویت تاریخی شهرهای ایران که در آثار و میراث معماری آنها متجلی است بیشتر دچار نابودی و انهدام میگردد. میراثی که ثمره ذوق و نبوغ هنرمندان ایرانی در طول قرون و اعصار گذشته است، از لوازم ضروری حفظ و تجدید خاطرات یک ملت است و در شکل گیری تمدن بشری سهم داشته است.
تمدن بشری مدیون این هنرمندان است و حفظ آثار آنها از دستبرد زمانه وظیفه ماست.
دکتر اسکندر مختاری طالقانی، استاد دانشکده هنر و معماری و کارشناس ارشد میراث فرهنگی
۲۸ اسفند ۱۴۰۴
نظرها
نظری وجود ندارد.