جایگزینی برای تنگه هرمز؛ سوریه و ترکیه مسیرهای جدید ترانزیت نفت و گاز عراق و قطر می‌شوند

بحران انرژی که با بسته شدن تنگه هرمز در پی جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران آغاز شد، سوریه و ترکیه را بار دیگر در مرکز توجه جهانی قرار داده است. تحلیلگران می‌گویند این دو کشور می‌توانند مسیرهای جایگزین مهمی برای انتقال نفت و گاز از تولیدکنندگان به مصرف‌کنندگان باشند و به مراکز کلیدی جهانی انرژی تبدیل شوند.

احمد الشرع، رهبر موقت سوریه، روز دوشنبه در آلمان اعلام کرد: «سوریه یک بندر امن برای زنجیره تأمین انرژی است و فرصت بزرگی برای سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های نفت و انرژی ارائه می‌دهد.» نماینده سوریه در سازمان ملل نیز پیش‌تر گفته بود این کشور آماده است مسیر جدید ترانزیت انرژی شود.

تام باراک، سفیر آمریکا در ترکیه و فرستاده ویژه آمریکا در سوریه، در همایش انرژی سوریه–آمریکا اعلام کرد: «ترکیه و سوریه پتانسیل تبدیل شدن به یک مرکز مهم توزیع انرژی جهانی را دارند.» او این موضوع را به پروژه اتصال «چهار دریا» — خلیج فارس، خزر، مدیترانه و دریای سیاه — مرتبط دانست.

جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران وارد ماه دوم شده و تأثیر آن بر اقتصاد جهانی روز به روز افزایش یافته است. عراق تولید نفت خود را ۷۵ درصد کاهش داده — از ۴,۴ میلیون بشکه به ۱,۳ میلیون بشکه در روز — و قطر نیز حدود ۱۷ درصد از تولید گاز خود را برای پنج سال از دست داده است که معادل ۱۲,۸ میلیون تن گاز طبیعی مایع (LNG) و ارزشی حدود ۲۰ میلیارد دلار است.

در سطح جهانی، روزانه ۱۰۴ میلیون بشکه نفت مصرف می‌شود و حدود ۸۰ میلیون بشکه از آن از طریق هشت تنگه انتقال می‌یابد. کارشناسان هشدار می‌دهند که بسته شدن همزمان تنگه هرمز و باب‌المندب می‌تواند جهان را با بحرانی بی‌سابقه در انرژی مواجه کند.

مسیرهای جدید ترانزیت عراق و ترکیه

ترکیه از سال ۱۹۷۳ به‌دنبال تبدیل شدن به پل ترانزیت نفت عراق بود و توافق‌نامه خط لوله عراق–ترکیه (ITP) امضا شد و در سال‌های ۱۹۸۵ و ۲۰۱۰ اصلاح شد. در یکم ژوئیه ۲۰۲۵، رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه این توافق‌نامه را تعلیق کرد و مذاکرات در نوامبر همان سال دوباره آغاز شد، اما هنوز توافق نهایی حاصل نشده است.

عراق هرگز ظرفیت کامل ۱.۶ میلیون بشکه در روز این خط لوله را استفاده نکرده است. ترکیه خواستار افزایش حجم صادرات نفت، گنجاندن ترانزیت گاز طبیعی آینده، استفاده از نفت بصره با سطوح فعلی و تاریخی به بندر جیهان، استفاده از نفت رمیلان سوریه و ترانزیت نفت داخلی خود است. اگر عراق این توافق را تجدید کند، می‌تواند نیمی از نفت تولیدی خود را از طریق ترکیه صادر کند.

در حال حاضر، عراق مجبور است برای کاهش خسارت ناشی از بسته شدن هرمز به خط لوله منطقه کردستان متکی باشد و حدود ۲۵۰ هزار بشکه در روز صادر می‌کند.

نقش سوریه در صادرات نفت عراق

سوریه زیرساخت گسترده‌ای دارد که میدان‌های نفت داخلی را به‌هم متصل می‌کند و طی چهار دهه نفت عربستان سعودی و نیم قرن نفت عراق را از طریق بنایس و طرطوس صادر کرده است. خط لوله کرکوک–بنایس در ۱۹۵۲ تکمیل شد اما به‌دلیل بحران‌ها و تحولات سیاسی ۵۰ سال گذشته از جمله بحران سوئز ۱۹۵۶–۵۷، حمایت سوریه از ایران و حمله آمریکا به عراق از کار افتاده بود.

در ژانویه ۲۰۲۵، معاون وزیر انرژی سوریه اعلام کرد: «پیشرفت‌هایی در برنامه بغداد و دمشق برای ایجاد دو خط لوله با ظرفیت ۱,۵ میلیون بشکه، نصب ایستگاه‌های پمپاژ جدید و تغییر مسیر نفت از طریق دیرالزور وجود دارد.» هزینه بازسازی خط لوله قدیمی حدود ۴,۵ میلیارد دلار برآورد شده و ۳۶ ماه طول می‌کشد.

همچنین مذاکراتی بین وزارت نفت عراق و شرکت بازاریابی نفت عراق (SOMO) برای صادرات نفت از مسیر القائم–دیرالزور به بندر بنایس با کامیون‌های نفتی در جریان است تا حجم صادرات افزایش یابد و خط لوله مشترک بازسازی شود.

ترانزیت گاز قطر به اروپا

ایده انتقال گاز قطر به اروپا از طریق سوریه و ترکیه ۱۷ سال قدمت دارد. در ۲۰۰۹، قطر و ترکیه توافق اولیه‌ای برای انتقال گاز میدان شمالی — بزرگترین میدان گازی جهان — به ترکیه و اروپا داشتند، اما بشار اسد، رهبر پیشین سوریه با هدف حمایت از منافع روسیه به آن نپیوست. این پروژه متوقف شد تا سقوط اسد در پایان ۲۰۲۴.

پس از سقوط اسد، ترکیه دوباره موضوع ترانزیت گاز قطر از سوریه و ترکیه به اروپا را مطرح کرده است. وزیر انرژی و منابع طبیعی ترکیه اعلام کرده: «مذاکرات هنوز در مراحل اولیه است و نیاز به ارزیابی فنی و مالی دارد.» در صورت اجرای این طرح، سالانه ۳۰ تا ۴۰ میلیارد مترمکعب گاز قطر به اروپا منتقل خواهد شد، یعنی حدود ۳۳ درصد از کل صادرات جهانی این کشور.

تحلیلگران معتقدند که کوتاه‌مدت‌ترین جایگزین برای تنگه هرمز، استفاده از خود تنگه‌هاست، اما گزینه بلندمدت ترانزیت نفت و گاز از طریق سوریه و ترکیه می‌تواند جایگزین پایدار و امنی برای تأمین انرژی اروپا و جهان باشد.