اختلال بیسابقه در جریان اطلاعات در ایران؛ روایت یکسویه و تشدید فشار بر رسانهها در سایه جنگ
با تداوم جنگ و حملات نظامی به ایران، محدودیتهای رسانهای به سطحی بیسابقه رسیده است. قطع گسترده اینترنت، تشدید برخوردهای امنیتی با روزنامهنگاران و یکسویه شدن جریان اطلاعرسانی، دسترسی شهروندان به اخبار موثق را مختل کرده است. همزمان، انتقادهایی نیز نسبت به عملکرد رسانههای خارج از کشور و نقش آنها در شکلدهی روایتها مطرح شده است. پرویز یاری، روزنامهنگار و پژوهشگر ارشد سازمان دفاع از جریان آزاد اطلاعات در ایران در همین زمینه با رادیو زمانه گفتوگو کرده است.
علی فتوتی
دفتر شبکه خبری العربی تیوی دوحه در تهران - ۲۹ مارس ۲۰۲۶ (عکس از عطا کناره / خبرگزاری فرانسه)
همزمان با ورود جنگ به دومین ماه و تداوم حملات نظامی، وضعیت رسانهها و جریان اطلاعرسانی در ایران با محدودیتهای گسترده و بیسابقهای مواجه شده است. پرویز یاری، روزنامهنگار و پژوهشگر ارشد سازمان دفاع از جریان آزاد اطلاعات در ایران، در گفتوگویی با رادیو زمانه تأکید میکند که شهروندان ایرانی در حال تجربه شدیدترین اختلال در گردش آزاد اطلاعات در تاریخ جمهوری اسلامی هستند؛ وضعیتی که به گفته او از نظر گستردگی، مدتزمان و شدت، حتی با مواردی چون اعتراضات سراسری یا دورههای پیشین قطع اینترنت نیز قابل مقایسه نیست.
به گفته یاری، از نخستین روزهای آغاز جنگ، اینترنت بینالمللی در ایران قطع شده و شبکههای ارتباطی همچنان با اختلال جدی مواجهاند. در چنین شرایطی، جریان خبررسانی عملاً بهصورت یکسویه و از سوی دستگاههای رسمی و تبلیغاتی انجام میشود و امکان اطلاعرسانی مستقل و آزاد بهشدت محدود شده است. او این وضعیت را معادل «توقیف همزمان همه رسانهها» توصیف میکند و معتقد است که شاخصهای سنتی سنجش سرکوب مطبوعات، دیگر قادر به توصیف شرایط کنونی نیستند.
این پژوهشگر همچنین از تشدید برخوردهای امنیتی و قضایی با فعالان رسانهای و شهروندخبرنگاران خبر میدهد. به گفته او، هرگونه تصویربرداری از خسارات ناشی از حملات، انتشار آن در شبکههای اجتماعی یا ارسال به رسانههای خارج از کشور، جرمانگاری شده و مواردی از پخش اعترافات اجباری افرادی که متهم به ارسال چنین محتواهایی هستند، در رسانههای رسمی منتشر شده است. استفاده از ابزارهایی مانند اینترنت ماهوارهای نیز با برخوردهای شدید همراه شده است.
یاری میگوید:
با هیچکدام از شاخصهای سنتیِ سنجشِ سرکوبِ مطبوعات، نمیتوان شرایط کنونی ایران را توصیف کرد. قطع اینترنت، چیزی شبیه به توقیف همهی رسانهها و ممنوعیتِ انتشارِ هرگونه روایت مستقل است. همزمان جمهوری اسلامی وارد سطح نگرانکنندهای از جرمانگاریِ شهروندخبرنگاری و استفاده از استارلینک شده است؛ کماکان هرگونه تصویربرداری از خسارتهای ناشی از جنگ در ایران، انتشار آن در شبکههای اجتماعی و یا ارسال آن به رسانههای خارج از کشور «جرمانگاری» شده و ما روزانه شاهد انتشار اعترافات اجباری شهروندان از رسانههای دولتی، نظامی و قضایی جمهوری اسلامی هستیم که در آنها ادعا میشود تصاویر و ویدئوهای برخورد موشکها و یا خسارات ناشی از بمبارانها در ایران را برای رسانههای خارج از کشور ارسال کردند.
در همین حال، گزارشهایی از افزایش فشار بر مخالفان و فعالان رسانهای در خارج از کشور نیز مطرح شده است. یاری میگوید مصادره اموال برخی فعالان سیاسی، ورزشکاران و بهویژه کارکنان رسانههای فارسیزبان خارج از کشور وارد مرحله اجرایی شده و این افراد در معرض اقدامات قضایی قرار گرفتهاند. همزمان، به دلیل قطع ارتباطات، اطلاع دقیقی از وضعیت برخی روزنامهنگاران بازداشتشده در دست نیست. بر اساس این گزارش، دستکم ۹ روزنامهنگار و عکاس خبری در شهرهای مختلف از جمله تبریز، تهران و بندرعباس در بازداشت بهسر میبرند و یک شهروند ژاپنی نیز از ماهها پیش در بازداشت نهادهای امنیتی قرار دارد.
یاری در این رابطه میگوید:
سمیه حیدری، پدرام علمداری و جواد آقاجاننژاد در تبریز، حسن عباسی در بندرعباس، کیانوش درویشی، محمد پارسی و رضا ولیزاده در تهران و آرتین غضنفری در بازداشتگاهی نامعلوم، زندانی هستند. «شیننوسوکه کاواشیما»، شهروند ژاپن و مدیر دفتر شبکه تلویزیونی اناچکی، نیز از ۳۰دی۱۴۰۴ (۲۰ژانویه۲۰۲۶) در بازداشت نهادهای امنیتی جمهوری اسلامی است.
در بخش دیگری از این گفتوگو، یاری به نحوه بازنمایی جنگ در رسانههای داخلی و خارجی پرداخته و از شکلگیری روایتهای جهتدار و بعضاً همسو با دستگاههای تبلیغاتی سخن میگوید. به گفته او، در داخل ایران تقریباً تمامی رسانهها روایتی یکدست و رسمی ارائه میدهند که تلاش دارد حملات نظامی را در قالب یک «روایت مقاومت» و جنگی ملی بازتعریف کند. این روایت، بهویژه با افزایش تلفات غیرنظامی و آسیب به زیرساختها، تقویت شده و با گذشت زمان انسجام بیشتری یافته است.
یاری میگوید:
امروز ما تقریبا شاهد روایتی یکدست و رسمی از تمامی رسانههای تصویری و نوشتاری در داخل ایران هستیم. همزمان برخی تریبونها، اشخاص و جریانها در خارج از کشور هم عینا روایت جمهوری اسلانی را تکرار میکنند. جمهوری اسلامی تلاش میکند از تمام ابزارهای تبلیغاتی خود برای ایجاد یک کلان روایت مقاومت استفاده کند. روایتی که حمله آمریکا و اسرائیل را نوعی جنگ ملی میهنی به تصویر میکشد. دستگاه تبلیغاتی جمهوری اسلامی با گذشت زمان منسجمتر هم شده است. شوک اولیه پس از آغاز جنگ کوتاه بود. افزایش کشتههایِ غیرنظامی، حمله به برخی زیرساختهای انرژی و حملونقل و اظهارنظرهای برخی مقامهای آمریکایی و اسرائیلی -بهویژه ترامپ- روایت جمهوری اسلامی را تقویت کرده است.
در مقابل، یاری معتقد است بخشی از رسانهها و جریانهای خارج از کشور نیز بهصورت ناخواسته یا هدفمند، به بازتولید برخی از این روایتها یا ارائه تصویرهای سادهسازیشده از جنگ پرداختهاند. او میگوید در شرایطی که دسترسی به اطلاعات مستقل محدود شده، این وضعیت باعث افزایش سردرگمی شهروندان و دشواری در تحلیل واقعیتها شده است.
به گفته این پژوهشگر، در سالهای اخیر نیز تلاشهایی برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی ایرانیان از خارج از کشور صورت گرفته که در کنار فضای پس از سرکوب اعتراضات، به تضعیف گفتمان ضدجنگ انجامیده است. او همچنین به نقش برخی رسانهها در ارائه تصویرهایی «کاریکاتوری» از جنگ اشاره کرده و میگوید استفاده از کلیدواژهها و چارچوبهای خاص در پوشش خبری، میتواند جهتگیری افکار عمومی را تحت تأثیر قرار دهد.
یاری در نهایت بر ضرورت آغاز نقدهای جدی نسبت به عملکرد رسانههای خارج از کشور تأکید میکند و معتقد است که تاکنون به دلیل شدت سرکوب در داخل، توجه کمتری به این موضوع شده است. به گفته او، شرایط کنونی ایجاب میکند که بررسیهای دقیقتری درباره شیوههای اطلاعرسانی، استانداردهای حرفهای و نقش رسانهها در شکلدهی به افکار عمومی انجام شود؛ موضوعی که میتواند در آینده به بهبود کیفیت جریان اطلاعرسانی و افزایش دسترسی شهروندان به اطلاعات دقیق و قابل اعتماد کمک کند.
پرویز یاری در این ارتباط میگوید:
به نظر میرسد زمان آن فرا رسیده نقدهای جدی پیرامون شیوه اطلاعرسانی در خارج از ایران هم آغاز شود. عملا وسعت سرکوب مطبوعات و برخوردهای قضایی و امنیتی توسط جمهوری اسلامی، بسیاری از پژوهشگران ایرانی را از پرداختن به ضعفهای رسانههای اپوزیسیون و در مواردی رفتارهای غیرحرفهای پرهیز داده بود. زمان آن رسیده که پژوهشها و نقدهای جدی دربارهی مناسبات رسانهای و شیوه اطلاعرسانی توسط اپوزیسیون هم انجام شود.
بشنوید:
نظرها
نظری وجود ندارد.