چرا شرکت آبجوسازی هاینکن، سرمایه‌گذاری خود را در ایران پنهان می‌کرد؟

چه می‌دانیم؟

اهمیت حضور هاینکن در ایران چیست؟

روند این تحقیق چطور بود؟

هاینکن سال‌ها به شکل مخفیانه در ایران فعالیت کرده است

بر اساس افشاگری وب‌سایت تحقیقی «فالو د مانی» (FTM)، شرکت هاینکن سال‌ها به‌صورت بی‌سروصدا و از طریق همکاری با یکی از بزرگترین تولیدکنندگان مواد غذایی در ایران، به تولید نوشیدنی‌های غیرالکلی مشغول بوده است؛ موضوعی که پرسش‌های جدی را درباره میزان پایبندی این آبجوساز هلندی به تحریم‌ها و شفافیت آن با سهامدارانش ایجاد کرده است.

تحقیقاتی که بر پایه تحلیل اسناد ثبتی شرکت هاینکن و مصاحبه با افراد آگاه انجام شده، نشان می‌دهد که این شرکت در آوریل ۲۰۱۸، یعنی درست در اوج تنش‌ها میان تهران و غرب بر سر برنامه هسته‌ای ایران، وارد بازار این کشور شده است.

هاینکن اکثریت سهام شرکت «کاسل نوش» را خرید؛ شرکتی که تولیدکننده نوشیدنی‌های مالت غیرالکلی است و به «گروه سولیکو» تعلق دارد که از بزرگترین مجموعه‌های بزرگ مواد غذایی و آشامیدنی در خاورمیانه محسوب می‌شود.

با این حال، این سرمایه‌گذاری کاملاً پنهانی و بدون آنکه توجه کسی را جلب کند، باقی ماند. هاینکن هرگز در هیچ بیانیه مطبوعاتی یا گزارش سالانه‌ای به آن اشاره نکرد و تنها در یک ضمیمه کمتر شناخته‌شده در صورت‌های مالی خود که در هلند ثبت شده بود، درج کرد. کارشناسان مختلف صنعت و تحلیلگران مسائل ایران گفتند که از حضور این شرکت در جمهوری اسلامی بی‌اطلاع بوده‌اند.

یکی از کارمندان سابق کاسل نوش که خواست نامش فاش نشود، به FTM گفت: «فکر می‌کنم آن‌ها [در هاینکن] نگران افکار عمومی، به‌ویژه در ایالات متحده بودند که یک بازار کلیدی برای آن‌هاست.» فرد دیگری که پیش‌تر در دفتر مرکزی هاینکن در آمستردام کار می‌کرد، گفت که این شرکت احتمالاً به دلیل خطر تحریم‌های ایالات متحده، جانب احتیاط را رعایت کرده است.

در پاسخ به سوالات FTM، سخنگوی هاینکن گفت که این شرکت آبجوسازی در سپتامبر ۲۰۲۵ سهام خود در «کاسل نوش» را فروخته و به‌طور کامل از ایران خارج شده است.

این ادعا به‌طور مستقل قابل تأیید نیست؛ زیرا این شرکت از سال ۲۰۲۰ به این سو، از انجام وظیفه قانونی خود در هلند مبنی بر ارائه فهرست سالانه تمامی شرکت‌هایی که حداقل مالکیت ۲۰ درصد آن ها را دارد، سر باز زده است.

با این حال، هاینکن فهرست سالانه سهم‌های خود را در فاصله سال‌های ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۰ به اتاق بازرگانی هلند ارائه کرده بود که FTM به آن‌ها دست یافته است؛ این اسناد تنها شواهد کتبی و عمومی موجود از سرمایه‌گذاری این غول آبجوسازی در شرکت کاسل نوش هستند.

هاینکن درخواست FTM برای دسترسی به فهرست سهم‌های این شرکت در پنج سال گذشته را بی‌پاسخ گذاشت.

وینسنت کیزبرینک، پژوهشگر مرکز تحقیقات شرکت‌های چندملیتی (SOMO)، با اشاره به نواقص موجود در شفاف‌سازی این شرکت، گفت برای شرکتی به بزرگی هاینکن غیرعادی است که «چنین اشتباهی» مرتکب شود. او این پرسش را مطرح کرد که آیا این موضوع صرفاً یک غفلت از سوی حسابرسان بوده یا این شرکت چندملیتی «قصد پنهان کردن چیزی را داشته است».

کیزبرینک به FTM گفت:

عملیات سری

داستان فعالیت هاینکن در بازار ایران نخستین بار در سال ۲۰۲۰ و از طریق گزارش فردی آگاه به امور داخلی این آبجوسازی، به اطلاع FTM رسید.

او از این فعالیت با عنوان «یک عملیات سری، متمرکز بر تولید نوشیدنی‌های غیرالکلی بر پایه مالت» یاد کرد؛ نوشیدنی‌هایی که در فضای داخلی ایران به نام «آبجوهای اسلامی» شناخته می‌شوند.

به‌گفته این فرد، هدف هاینکن این بود که در این «دوران مبهم» در کشور حضور داشته باشد تا در صورت تغییر شرایط بازار، از رقبای خود جلوتر بماند.

او همچنین از شماری از کارکنان هاینکن که سال ۲۰۱۸ برای کار در شرکت «کاسل نوش» به ایران نقل‌مکان کرده بودند نام برد و گفت که پروفایل‌های لینکدین این افراد در مورد جزئیات نقش و مسئولیت‌هایشان در ایران بسیار مبهم و کلی بوده است.

به‌عنوان مثال، «دومینیک یونگ» بین سال‌های ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۰ مدیر اجرایی بود و «مایکل فان‌اونه» نیز از سال ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۱ به‌عنوان مدیر بازاریابی با تمرکز بر «سبد محصولات غیرالکلی» فعالیت می‌کرد. هیچ‌کدام از آن‌ها مستقیماً به نام ایران یا شرکت کاستل نوش اشاره نکرده‌اند و در مقابل، محل فعالیت خود را صرفاً «خاورمیانه» درج کرده‌اند.

البته همه کارکنان هاینکن تا این حد محتاط نبودند. «آندری کودین» از سال ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۱ مدیر مالی «هاینکن ایران (کاسل نوش)» بود و مسئولیت‌هایی نظیر «پایبندی به تحریم‌ها» و «فعالیت در محیطی با عدم قطعیت بالا و بی‌ثبات» را در فهرست سوابق خود آورده بود.

این سه نفر به درخواست‌های FTM برای اظهارنظر درباره فعالیت‌هایشان پاسخی ندادند.

به‌گفته کارمند سابق کاستل نوش، همکاری هاینکن با گروه سولیکو که خود را بزرگترین شرکت خصوصی فرآوری و توزیع مواد غذایی در ایران معرفی می‌کند «انتخابی بدیهی» برای این شرکت آبجوسازی بود تا بتواند جای پای خود را در ایران محکم کند.

کارمند سابق گفت: «بازار ایران به‌دلیل قوانین مالیاتی، مقررات و فضای رقابتی، بازار آسانی نیست. این همکاری راهی بود تا بدون نیاز به شروع از صفر، وارد بازار شوند.»

این کارمند سابق افزود که هاینکن در ابتدا پتانسیل قابل‌توجهی در ایران می‌دید:

طبق اطلاعات وب‌سایت صنعت آبجو، Brewver، شرکت کاسل نوش ظرفیت تولید متوسطی معادل ۳۰ میلیون لیتر دارد. همچنین پروفایل لینکدین این شرکت تعداد کارکنان آن را بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ نفر اعلام کرده است.

هاینکن به FTM اعلام کرد که هیچ‌یک از برندهای جهانی خود را در ایران عرضه نکرده است.

بر اساس اطلاعات مندرج در روزنامه رسمی ایران، این شرکت در سال ۲۰۲۰ مجوز تولید برند «آمستل» (Amstel) را به کاستل نوش اعطا کرده بود. با این حال، هاینکن مدعی شده است که از این مجوز هرگز استفاده نشد. لازم به ذکر است که طبق قوانین اسلامی در ایران، تولید، فروش و مصرف الکل ممنوع است.

تغییر چشم‌انداز ایران

اگرچه اقتصاد ایران در حال حاضر تحت فشارهای شدید ناشی از جنگ با ایالات متحده و اسرائیل قرار دارد، اما حدود یک دهه پیش، زمانی که هاینکن خود را برای سرمایه‌گذاری آماده می‌کرد، اوضاع متفاوت بود.

سال ۲۰۱۵، ایران با شش قدرت بزرگ جهان به توافقی دست یافت تا در ازای لغو تحریم‌ها و سایر امتیازات، برنامه هسته‌ای خود را محدود کند. این توافق که به‌عنوان «برنامه جامع اقدام مشترک» (برجام) شناخته می‌شود، به‌گفته هاینکن در گفت‌وگو با FTM، «تعاملات بین‌المللی با ایران را مجدداً از سر گرفت».

پس از برداشته شدن بسیاری از تحریم‌ها توسط اتحادیه اروپا، ایالات متحده و سازمان ملل در ژانویه ۲۰۱۶، موجی از سرمایه‌گذاری خارجی به سوی ایران سرازیر شد؛ از جمله شرکت‌های نفتی توتال و شل و خودروسازانی مانند دایملر و گروه PSA (سازنده برندهای پژو و سیتروئن).

با این حال، ماه مه ۲۰۱۸ ــ در دوره نخست ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ ــ ایالات متحده از برجام خارج شد و تحریم‌ها علیه ایران را برگرداند.

کیهان ولدبیگی، پژوهشگر روابط بین‌الملل و کارشناس مسائل ایران ساکن هلند، در این‌باره می‌گوید: «بسیاری از شرکت‌های غربی در سال ۲۰۱۸ ایران را ترک کردند.»

این پژوهشگر دانشگاهی در گفت‌وگو با FTM افزود: «بسیار قابل توجه است که هاینکن دقیقاً در همان زمان تصمیم گرفت در آنجا مستقر شود.» تا جایی که او اطلاع دارد، هاینکن نخستین شرکت جهانی تولیدکننده الکل است که پس از انقلاب ۱۹۷۹ وارد بازار ایران شده است.

کارمند سابق کاسل نوش گفت که سرمایه‌گذاری هاینکن در این شرکت، پیش از خروج ترامپ از توافق هسته‌ای انجام شده بود. این فرد تأکید کرد که هاینکن «به‌طور کامل و دقیق بررسی کرده بود» که آیا می‌تواند به‌لحاظ قانونی در ایران فعالیت کند یا خیر.

او گفت: «از ابتدا تا انتها، کاملاً روشن بود که همه‌چیز باید با تمام قوانین و مقررات مطابقت داشته باشد. تا جایی که من اطلاع دارم، همیشه همین‌طور بوده است.»

در ابتدا، سخنگوی هاینکن گفت این شرکت سال ۲۰۱۸ «۴۹ درصد از سهام اقلیت یک شرکت محلی تولید نوشیدنی‌های غیرالکلی» را خریداری کرده است. اما فهرست سهامداری این شرکت در سال ۲۰۱۸ با این ادعا در تضاد است: این اسناد نشان می‌دهند که هاینکن در آن سال مالک ۵۱ درصد از سهام بود که به آن حق کنترل شرکت کاسل نوش را می‌داد.

زمانی که FTM به این موضوع اشاره کرد، سخنگوی شرکت تأیید کرد که در آوریل ۲۰۱۸، «۵۱ درصد از سهام کنترلی کاسل نوش را از گروه سولیکو» خریداری کرده است.

به‌گفته این سخنگو، در سال ۲۰۲۰ هاینکن «روند کاهش این سرمایه‌گذاری را با خروج از هرگونه نقش عملیاتی و اتخاذ یک موضع غیرفعال آغاز کرد.»

وی افزود که هاینکن در نوامبر ۲۰۲۰، ۲ درصد از سهمش در کاسل نوش را به گروه سولیکو فروخت و با مالکیت ۴۹ درصدی، از جایگاه سهامدار کنترلی خارج شد.

حدود هشت ماه بعد ــ در سپتامبر ۲۰۲۵ ــ هاینکن باقی‌مانده سهام خود در کاسل نوش را با مبلغی ناچیز به گروه سولیکو فروخت و به‌گفته سخنگوی این شرکت، «به این ترتیب به‌طور کامل از ایران خارج شد».

به‌گفته کارمند سابق کاسل نوش، خروج هاینکن از این کشور به احتمال زیاد به دلیل ملاحظات اقتصادی بوده است.

او گفت:

تهدید تحریم‌ها

به گفته تحلیلگران، عملیات و پیوندهای تجاری هاینکن در ایران ممکن است این شرکت آبجوسازی را طبق قوانین ایالات متحده در معرض خطر تحریم قرار داده باشد.

ولدبیگی ــ متخصص روابط بین‌الملل ــ با اشاره به شراکت این شرکت با گروه سولیکو گفت بسیار بعید است که این تولیدکننده مواد غذایی ایرانی هیچ پیوندی با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی یا شبکه شرکت‌ها و بنیادهای مرتبط با آن نداشته باشد.

او گفت:

گروه سولیکو به سوالات FTM پاسخی نداد.

مهدی قدسی، کارشناس تحریم و اقتصاددان در «مؤسسه مطالعات اقتصادی بین‌المللی وین» نیز معتقد است که سپاه چنان با اقتصاد ایران درهم‌تنیده است که اجتناب از این سازمان در معاملات تجاری عملاً غیرممکن است.

از سال ۲۰۱۹، واشنگتن سپاه پاسداران را به‌عنوان یک سازمان تروریستی تعیین کرده است؛ بر اساس قوانین تحریمی ایالات متحده، هرگونه همکاری با این سازمان یا اعضای آن ممنوع است.

اتحادیه اروپا نیز اوایل سال جاری میلادی با افزودن سپاه پاسداران به فهرست تروریستی این اتحادیه مسیر مشابهی را دنبال کرد.

قدسی به FTM گفت که هاینکن همچنین با ریسک نقض تحریم‌های ایالات متحده مواجه بوده؛ زیرا اگرچه تجارت مواد غذایی و نوشیدنی به‌طور کلی تحت معافیت‌های بشردوستانه مجاز است، اما سرمایه‌گذاری در تأسیسات تولیدی در ایران بدون داشتن مجوزی که از پیش توسط واشنگتن تأیید شده باشد، مجاز نیست.

او گفت: «این موضوع قطعاً در مورد شرکتی مانند هاینکن که حضور گسترده‌ای در بازار آمریکا دارد، صدق می‌کند.» ولدبیگی نیز دیدگاه مشابهی را در این‌باره داشت.

قدسی افزود:

تا سال ۲۰۲۰، هاینکن مالک ۱۵ شرکت تابعه در ایالات متحده بود؛ از جمله دو کارخانه آبجوسازی صنایع دستی تحت برند «لاگونیتاس» (Lagunitas). هاینکن همچنین مقادیر قابل‌توجهی آبجوی هلندی و مکزیکی به آمریکا صادر می‌کند. این شرکت در بازار بورس ایالات متحده نیز حضور دارد که آن را تحت نظارت «کمیسیون بورس و اوراق بهادار» (SEC) قرار می‌دهد.

رسانه FTM پرونده سرمایه‌گذاری هاینکن در ایران را به وزارت خزانه‌داری ایالات متحده ــ که مسئول نظارت بر اجرای تحریم‌هاست ــ ارجاع داد، اما تاکنون پاسخی دریافت نکرده است.

هاینکن نیز به سوالات FTM درباره اینکه آیا سرمایه‌گذاری خود در ایران را به مقامات آمریکایی گزارش داده یا برای فعالیت در ایران درخواست مجوز از آمریکا کرده است، پاسخی نداد.

این آبجوسازی اکنون ممکن است با پرسش‌های دشواری از سوی سرمایه‌گذاران خود نیز روبه‌رو شود.

انجمن سهامداران هلند (VEB) گفت از اینکه هاینکن در انجام وظیفه خود مبنی بر شفافیت در مورد دارایی‌هایش کوتاهی کرده، شگفت‌زده شده و خواستار توضیح این شرکت شد.

یوست اشمتس، معاون این سازمان، گفت:

اشمتس در گفت‌وگو با FTM افزود: «ما دیدیم که این موضوع در مورد حضور هاینکن در روسیه چگونه مشکل‌زا شد و خروج بی‌میل آنها جنجال به‌پا کرد. ما می‌خواهیم بدانیم هاینکن چه درس‌هایی از آن ماجرا آموخته است.»

مهتاب دیوسالار، روزنامه‌نگار تحقیقی ایرانی، در تهیه این گزارش همکاری داشته است.

اگر اطلاعات بیشتری در مورد همکاری میان هاینکن و گروه سولیکو دارید می توانید به رسانه فالو د مانی به آدرس info@ftm.eu ایمیل زده یا به صورت ناشناس به فارسی یا انگلیسی در اینجا http://www.ftm.eu/tips ثبت کنید