گزارش عفو بین‌الملل: ایران در محاصره جنگ، سرکوب و بحران ساختاری حقوق بشر

سازمان عفو بین‌الملل در گزارش تفصیلی تازه خود، تصویری گسترده و هشدارآمیز از وضعیت ایران در میانه جنگ خارجی و سرکوب داخلی ارائه داده و اعلام کرده است که مردم ایران در معرض تهدیدی چندلایه قرار گرفته‌اند؛ تهدیدی که از یک سو ناشی از حملات آمریکا و اسرائیل و از سوی دیگر محصول دهه‌ها سرکوب، تبعیض ساختاری و مصونیت نهادینه از مجازات در جمهوری اسلامی است.

این گزارش تأکید می‌کند که «آتش‌بس شکننده و موقتی باید با یک آتش‌بس پایدار، مداوم و جامع جایگزین شود» تا از گسترش بیشتر رنج انسانی و ارتکاب جنایات جنگی جلوگیری شود.

به‌گفته این سازمان، جامعه بین‌المللی موظف است حملات نظامی انجام‌شده علیه ایران را که ناقض منشور سازمان ملل بوده‌اند، مورد بررسی و پیگرد قرار دهد.

در بخش مربوط به جنگ، گزارش جزئیات گسترده‌ای از آسیب‌های انسانی و زیرساختی ناشی از حملات خارجی ارائه می‌دهد. بر اساس این گزارش، هزاران حمله هوایی به مناطق مختلف ایران، از جمله مناطق مسکونی، مدرسه‌ها، بیمارستان‌ها، مراکز صنعتی، تأسیسات برق و زیرساخت‌های اقتصادی، هزاران کشته و مجروح برجای گذاشته و جان و معیشت میلیون‌ها غیرنظامی را در معرض خطر قرار داده است.

عفو بین‌الملل این حملات را نه‌تنها غیرقانونی بلکه عاملی برای تشدید بحران انسانی در ایران دانسته و هشدار می‌دهد که تهدیدهای علنی مقام‌های خارجی درباره نابودی زیرساخت‌های کشور می‌تواند مصداق تهدید به ارتکاب جنایات بین‌المللی باشد. در گزارش آمده است که حملات نظامی، همزمان با تخریب زیرساخت‌ها، بحران‌های زیست‌محیطی، اقتصادی و بهداشتی گسترده‌ای ایجاد کرده است.

اما گزارش عفو بین‌الملل تأکید دارد که بحران ایران تنها به جنگ محدود نمی‌شود. این سازمان هشدار داده است که مردم ایران در داخل کشور همچنان با خطر شدید تکرار سرکوب‌های خونین مشابه اعتراضات سراسری پیشین روبه‌رو هستند.

در گزارش تصریح شده است که مقام‌های جمهوری اسلامی در بستر تنش‌های منطقه‌ای، از فضای جنگ برای تشدید سرکوب داخلی استفاده کرده‌اند؛ از جمله از طریق قطع گسترده اینترنت، تشدید کنترل امنیتی، بازداشت‌های خودسرانه، اعدام مخالفان، تهدید معترضان و سرکوب خشونت‌بار اعتراضات.

عفو بین‌الملل یادآور می‌شود که «مردم ایران نباید به‌خاطر تلاش برای بهره‌مندی از حقوق بشر در سطح بین‌المللی، در برابر خطر کشتارهای مکرر تنها رها شوند». این گزارش به‌ویژه نسبت به تکرار الگوهای کشتار جمعی و سرکوب سازمان‌یافته هشدار داده است.

یکی از نکات کم‌سابقه در این گزارش، تمرکز مستقیم بر قانون اساسی جمهوری اسلامی به‌عنوان یکی از ریشه‌های بنیادین بحران حقوق بشر در ایران است.

عفو بین‌الملل با تحلیل حقوقی اعلام کرده که «تکرار جنایات فجیع در ایران ریشه در ساختار قانون اساسی کشور دارد»؛ ساختاری که به‌گفته این سازمان، تبعیض علیه زنان، اقلیت‌های مذهبی و قومی، سرکوب آزادی بیان، محدودسازی اعتراضات، تمرکز قدرت، عدم استقلال قوه قضائیه و مصونیت مقام‌های مسئول از پاسخگویی را نهادینه کرده است.

گزارش توضیح می‌دهد که بحران فعلی تنها نتیجه تصمیم‌های سیاسی مقطعی نیست، بلکه در بنیان‌های حقوقی و حکمرانی جمهوری اسلامی ریشه دارد. از نگاه عفو بین‌الملل، همین ساختار قانونی باعث بازتولید مستمر چرخه سرکوب، خشونت و بی‌عدالتی شده است.

در همین چارچوب، عفو بین‌الملل برای نخستین‌بار به‌صراحت از جامعه بین‌المللی خواسته است که رویکردی «تحول‌آفرین و مردم‌محور» در قبال ایران اتخاذ کند؛ رویکردی که تنها به مدیریت بحران‌های فوری محدود نباشد، بلکه از تلاش‌های جامعه مدنی ایران برای تغییرات ساختاری از جمله تدوین قانون اساسی جدیدی مبتنی بر اصول جهانی حقوق بشر حمایت کند.

در گزارش تأکید شده است که «حمایت از جامعه مدنی ایران برای تصویب یک قانون اساسی منطبق با حقوق بشر» بخشی ضروری از راه‌حل بلندمدت برای پایان دادن به چرخه خشونت و تبعیض است. این موضع، یکی از مهم‌ترین تغییرات در رویکرد بین‌المللی حقوق بشری نسبت به ایران محسوب می‌شود.

عفو بین‌الملل همچنین مجموعه‌ای از راهکارهای عملی برای مقابله با بحران مصونیت از مجازات در ایران ارائه داده است. این راهکارها شامل ارجاع وضعیت ایران به دیوان کیفری بین‌المللی، ایجاد سازوکار ویژه عدالت و دادرسی برای رسیدگی به جنایات بین‌المللی، استفاده از اصل صلاحیت قضائی جهانی برای پیگرد مقام‌های مسئول، و افزایش فشار دیپلماتیک بر جمهوری اسلامی برای توقف سرکوب داخلی است. این سازمان تأکید می‌کند که بدون پاسخگویی بین‌المللی، خطر تکرار کشتارهای جمعی و جنایت علیه بشریت همچنان پابرجا خواهد بود.

در فضای شدیداً دوقطبی کنونی، گزارش عفو بین‌الملل تلاش می‌کند یک چارچوب جامع حقوق‌بشری ارائه دهد که همزمان با مخالفت با جنگ و ویرانی ایران، مانع به حاشیه رفتن مطالبات مردم برای آزادی، عدالت و تغییرات اساسی شود.

این گزارش تصریح می‌کند که توجه جهانی نباید صرفاً بر جنگ متمرکز بماند، بلکه باید بحران‌های ساختاری داخلی، از جمله سرکوب سیاسی، تبعیض قانونی و خواست فزاینده مردم برای تغییر بنیادین نیز در مرکز توجه قرار گیرد.

عفو بین‌الملل نتیجه می‌گیرد که آینده‌ای مبتنی بر صلح پایدار، کرامت انسانی و احترام واقعی به حقوق بشر در ایران تنها در صورتی امکان‌پذیر است که سه مسیر به‌طور همزمان دنبال شوند: پایان جنگ و حملات خارجی، توقف سرکوب و مصونیت داخلی، و حمایت از تحول ساختاری عمیق در نظام حقوقی و سیاسی کشور.

این گزارش ایران را نه صرفاً درگیر یک بحران نظامی، بلکه گرفتار یک بحران چندوجهی حقوق بشری می‌داند که حل آن نیازمند رویکردی راهبردی، جامع و مردم‌محور است.