نقد اپوزیسیونیسم

مدتی است که مفهوم "اپوزیسیون" در بحث‌ها و نوشته‌های سیاسی ایرانیان رایج شده است. تکرار کاربرد مفهوم این تصور را ایجاد می‌کند که پدیده‌ای که به آن اشاره می‌شود، همواره وجود داشته است. گفتاری که ویدئوی آن را در زیر می‌بینید حاوی توضیحی فشرده درباره‌ی تاریخچه‌ی پدیده است.

در این گفتار به این پرسش‌ها پرداخته می‌شود:

● پدیده‌ی  "اپوزیسیون" چگونه شکل گرفت؟

● "اپوزیسیون" یک بسته‌ی گفتمانی بزرگ است. گفتمان آن را می‌توانیم "اپوزیسیونیسم" بنامیم. "اپوزیسیونیسم" چه مشخصاتی دارد؟

● اکنون  "اپوزیسیون" و "اپوزیسیونیسم" در چه وضعیتی هستند؟

● نقد "اپوزیسیونیسم" چه بهره‌ای برای مبارزه دموکراتیک دارد؟

نکته‌های اصلی

در بحث‌های سیاسی به "اپوزیسیون" به عنوان یک کلّ مشخص اشاره می‌شود، آنجایی که مثلا گفته می‌شود "اپوزیسیون" چنین و چنان است و  چنین و چنان کرده است یا باید این یا آن رویکرد را داشته باشد. در این گفتار توجه بیشتر به این نحوه‌ی کاربرد مفهوم است.

اما از نظری دیگر می‌دانیم که نایکدست است؛ هویت آن به اعتبار تقابل با حکومت است؛ در درون آن محدوده‌‌ای که "اپوزیسیون" خوانده می‌شود، نبرد سختی جریان دارد. عده‌ای خود را طبقه‌ی حاکم برحق، و بدیل حاکمان فعلی می‌دانند و بقیه را می‌خواهند به تبعیت وادارند. آن دیگران اما چه بسا همان حسی به اینان دارند، که به طبقه‌ی حاکم فعلی.

در گفتار، پس از طرح پرسش‌ها، به عنوان مدخل موضوعِ نحوه‌ی شکل گرفتن "اپوزیسیون" و تاریخیت آن، نکته‌هایی درباره ضرورت نگرش تاریخی به هر پدیده‌ی اجتماعی بیان می‌شود.

در مدخل به اختصار به این موضوع‌ها پرداخته می‌شود:

● نگرش مرتبه‌ی یکم و دوم

● نگرش مرتبه‌ی دوم و آگاهی تاریخی

● آگاهی تاریخی و حافظه‌‌ی تاریخی

● زمانْ‌آگاهی

پس از آن در زیر عنوانِ

● مفهوم‌های کانونی

اندکی پرداخته می‌شود به شیوه‌ی تحلیل انتقادی گفتمان و  اهمیت توجه به مفهوم‌های اصلی در هر گفتمانِ موضوع بررسی.

به دنبال آن بحث درباره‌ی اپوزیسیون و گفتمان آن −که در اینجا اپوزیسیونیسم خوانده می‌شود− آغاز می‌شود. عنوان‌های این بخش از این قرارند:

● اپوزیسیون و  پا گرفتن آن

● شرط‌های امکان اپوزیسیون

● تحلیل اپوزیسیونیسم

● محور تکوین اپوزیسیونیسم

● براندازی

● منطق براندازی

● رسیدن به حدّ و زوال

● سخن آخر