کنش‌گری آنلاین: شکل‌گیری و گسترش حزب «سوسک»ها در هندوستان

۱۵ مه ۲۰۲۶ (۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۵): رئیس دیوان عالی هندوستان، سوریا کانت، در یک جلسه رسمی جوانان بیکاری را که به روزنامه‌نگاری و فعالیت‌های اجتماعی گرایش دارند، به سوسک و انگل تشبیه کرد. این توهین‌آمیز بی‌پاسخ نماند. در اعتراض به آن جنبشی آنلاین شکل گرفت که با شتاب رشد کرد و سر از تظاهرات گسترده خیابانی درآورد.

عنوان حزب حاکم در هندوستان Bharatiya Janata Party (BJP) است: حزب بهاراتیا جاناتا، «حزب مردم هند». جنبش اعتراضی خود را (CJP) Cockroach Janta Party نامیده: «حزب مردم سوسک». اکنون در هندوستان در همه جا صحبت از این «سوسک» در میان است که خواب مقامات حاکم را آشفته کرده است.

کارزار خیابانی چشمگیری که حزب «سوسک»ها برپا کرد در اعتراض به فساد در نظام آموزش و پرورش بود. صدها نفر از جوانان معترض با پلاکارد و ماسک‌های سوسک در میدان جانتر مانتار دهلی تجمع کرده و خواستار استعفای دارمندرا پرادهان، وزیر آموزش هند شدند. دلیل این خشم عمومی، تقلب و افشای سؤالات آزمون ملی ورودی پزشکی بود.

صفحه «حزب مردم سوسک» در اینستاگرام در کمتر از یک هفته میلیون‌ها دنبال‌کننده به خود جذب کرد و از نظر تعداد دنبال کننده از صفحات اصلی احزاب سیاسی بزرگ هند نیز پیشی گرفت. سازمان اطلاعات و امنیت هند (IB) این جنبش را به عنوان یک «تهدید بالقوه» ارزیابی کرد. در پی این ارزیابی، دولت هند حساب رسمی این گروه در شبکه اجتماعی X (توییتر سابق) را در داخل کشور مسدود کرد.

این شبکه را ابهیجیت دیپکه (Abhijeet Dipke)، استراتژیست ارتباطات سیاسی و دانشجوی دانشگاه بوستون ایجاد کرده است. پیش از مهاجرت به آمریکا، او با «حزب عام آدمی» (AAP) همکاری داشت؛ سازمانی سیاسی که با خواست مبارزه با فساد شکل گرفته بود و شهرتش به خاطر حضور قوی‌اش در شبکه‌های اجتماعی بود. ابهیجیت دیپکه در مصاحبه‌ای گفته است: پس از اطلاع از توهین رئیس دیوان عالی هندوستان «فکر کردم باید همه با هم جمع شویم؛ شاید فقط یک پلتفرم راه بیندازیم.» آنچه بعد از آن رخ داد بسیار بزرگ تر از آن چیزی بود که انتظارش داشت. هشتگ #MainBhiCockroach («من هم سوسکم») فراگیر شد.

زمینه مهیا، اقدام به موقع

جنبش «سوسک»ها در خلاء به وجود نیامده است. زمینه فراهم بود و ابتکاری به موقع جرقه را زد. هند دارای جمعیت جوان عظیمی است که بیش از یک چهارم کل جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهند، گروهی که به طور فزاینده‌ای توسط بیکاری ساختاری مداوم، تورم گسترده مدارک تحصیلی و افزایش هزینه‌های زندگی به حاشیه رانده شده‌اند. برای میلیون‌ها شهروند جوان، قرارداد اجتماعی سنتی—که وعده تحرک صعودی و ثبات اقتصادی را در ازای پیشرفت تحصیلی می‌داد—کاملاً در هم شکسته است.

در دوره اخیر این شکاف با یک سری جنجال‌های پرمخاطب در مورد امتحانات عمومی، که به عنوان دروازه اصلی برای اشتغال امن در کشور عمل می‌کنند، به شدت برجسته شده است. نزدیک‌ترین محرک برای خشم جوانان، جنجال پیرامون لو رفتن سوالات آزمون ورودی پزشکی نیت (NEET) در سال ۲۰۲۶ بود، که با بی‌نظمی‌های همزمان در نمره‌دهی در هیئت مرکزی آموزش متوسطه ترکیب شد. این شکست‌ها اساساً کمپین‌های کلیدی استخدام مشاغل را مختل کرد و این احساس فراگیر را تقویت کرد که ماشین دولتی قرضه و ذاتاً فاسد است.

هندوستان اینک زیر سلطه حزب ملی‌گرای هندو بهاراتیا جاناتا (BJP) به رهبری نخست وزیر، نارندرا مودی است که متمایل به راست افراطی است. سلطه حزب حاکم و پیروزی‌های انتخاباتی آن پوشاننده سرخوردگی فزاینده در میان جوانان نیستند. بسیاری از رای‌دهندگان جوان احساس می‌کنند که دستگاه سیاسی سنتی اساساً نسبت به وضعیت اقتصادی زندگی آنان بی‌توجه است، مشکلات و اضطراب‌های آنان را نادیده می‌گیرد، و نیرویش را صرف تشدید قطبی‌سازی مذهبی و تبلیغات می‌کند. جوانان، سیستم سیاسی را به‌عنوان یک تشکیلات انحصاری برای نخبگان تثبیت‌شده می‌بینند که کاملاً از واقعیت‌های زندگی بی‌ثبات‌کاران، کارآموزان بدون حقوق و فارغ‌التحصیلان بیکار بیگانه است. در همین فضای اقتصادی-اجتماعی به شدت قابل اشتعال و نابرابر ساختاری بود که یک اظهار نظر حاشیه‌ای، یک آتش‌سوزی بزرگ دیجیتال را برانگیخت و سر از خیابان‌های پایتخت درآورد.

استفاده از اصطلاحات مربوط به حیوانات موذی برای توصیف افرادی که از محرومیت اقتصادی رنج می‌برند، باعث تحریک همان کسانی شد که توهین‌کننده قصد خوار کردن و خاموش کردن آنان را داشت.

ابتکار به موقعی که جنبش را برانگیخت در بازپس‌گیری معنایی و عمدی آن توهین نهفته بود. با اتخاذ نماد «سوسک» ‌−موجودی که همه آن را مظهر تاب‌آوری، حضور همه‌جایی و توانایی‌اش در زنده ماندن در نامساعدترین محیط‌ها می‌شناسند− به عنوان نشان افتخار، باعث شد، به جای شرمساری، جنبشی تهاجمی شکل گیرد.

پدیده یک‌شبه

سرعت عملیاتی «حزب مردم سوسک»، قابلیت‌های ویژه بسیج دیجیتال را برجسته می‌کند. برخلاف نهادهای سیاسی سنتی که شبکه‌های خود را ا از طریق شعب محلی حزب، ارتباط‌های چهره‌به‌چهره و ائتلاف‌سازی به کندی گسترش می‌دهند، «سوسک»ها ابتدا حضور قوی خود را در فضای آنلاین تثبیت کردند. در یک بازه زمانی فوق‌العاده فشرده -تنها چند روز پس از تاسیس آن در روز شنبه، ۱۶ مه− حساب اینستاگرام این جنبش تا روز پنجشنبه به بیش از ۱۵ میلیون دنبال‌کننده رسید. تا اوایل ژوئن، این حساب حدود ۲۲,۲ میلیون دنبال‌کننده جمع کرده بود، ردپای دیجیتالی که به شدت از ۸,۸ میلیون دنبال‌کننده اینستاگرام حزب حاکم BJP پیشی گرفت. جنبش همچنین گزارش داد که بیش از ۱,۱ میلیون عضو ثبت‌نام شده رسمی را از طریق فرم‌های گوگل میزبانی شده در وب‌سایت رسمی خود جذب کرده است.

اکنون همه‌ به نمونه این جنبش و نمونه‌های مشابه دیگر می‌نگرند و از سلیقه و نحوه عمل نسل «زد» و «هزاره» سخن می‌گویند. همه می‌گویند که جنبش با استفاده از هشتگ  #MainBhiCockroach («من هم یک سوسک هستم»)، یک کارپایه مشارکتی مؤثر را پدید آورد. می‌گویند کاربران دیگر مصرف‌کنندگان منفعل یک پیام سیاسی نیستند؛ آنان به سازندگان فعال هویت جنبش تبدیل شده‌اند.

آیا بسنده کردن به این تعریف و تمجیدها کافی است؟

گردانندگان «حزب مردم سوسک» هم تجربه و تخصص کنشگری دیجیتال را دارند، هم می‌دانند که برای یک جنبش چند حساب کاربری و یک هشتگ کافی نیست. جنبش در درجه اول به برنامه نیاز دارد.

«سوسک»ها خطوط کلی برنامه خود را اعلام کرده‌اند: ۱. اصلاحات قضایی ۲. حق رأی همگانی بدون استثنا ۳. عدالت جنسیتی به صورت برابر در پارلمان و نهادهای حکومتی ۴. انحصارشکنی رسانه‌ای ۵. تمهیداتی برای منع خرید نمایندگان حزب رقیب و کشاندن آنان به جبهه خود که یکی از جلوه‌های فساد در نظام حزبی هندوستان است.

«حزب مردم سوسک» همچنین خواهان برقراری عدالت اجتماعی و ممانعت از تبعیض در محیط‌های کاری، به ویژه در رابطه با بی‌ثبات‌کاران و متخصصان و کارگران جوان است. به وضع کلاس‌های کنکور و طبقاتی شدن امکان ورود به دانشگاه هم توجه ویژه‌ای دارد.

تجلی در میدان

آزمون نخست هر جنبش دیجیتال، ظرفیت آن برای عبور از آستانه فضای مجازیِ بدون اصطکاک به محیط پر اصطکاک فضای فیزیکی است. در ۶ ژوئن ۲۰۲۶، «حزب مردم سوسک» با برگزاری یک اعتراض دسته‌جمعی در جانتار مانتار، منطقه تعیین شده برای اعتراضات در دهلی نو در نزدیکی ساختمان پارلمان، این تغییر فاز را با موفقیت آغاز کرد. این رویداد نشان‌دهنده تکامل حیاتی سوسک»ها از یک پدیده آنلاین به ابزاری برای اقدام سیاسی مستقیم و در سطح خیابان تعبیر شد.

تجلی میدانی «سوسک»ها هم با جذب موفق انبوهی و هم فعالان کهنه‌کار و تثبیت همراه شد. هم فعالان جوان چپگرا در تظاهرات شرکت کردند، هم شخصیت‌هایی از حزب‌های قدیمی چپ.

تجربه‌های مشابه در جهان نشان می‌دهد که آزمون نخست، عبور از فضای آنلاین به میدان و خیابان و محیط کار، در صورتی به راستی موفقیت‌آمیز است که از حد تظاهرات آغازین بگذرد و به وضعیت تثبیت‌شده‌ای از نظر حضور محسوس برسد.

اما این امر خود ممکن نیست بدون سازماندهی، بدون نهادسازی، بدون ارتباط‌های زنده‌ انسانی، و اینها چیزهایی‌اند که ارتباط‌های آنلاین نمی‌توانند جای آنها را بگیرند.

بررسی انتقادی جنبش‌های مشابه نشان می‌دهد که پیدایش سریع جنبش‌‌های آنلاین اگر چه در امر اخلال در روایت‌های سیاسی غالب مؤثر هستند، اما چالش اصلی و اغلب مهلک در سازماندهی، مذاکره و اجرای پایدار یک برنامه اجتماعی منسجم نهفته است. در حالی که پلتفرم‌های دیجیتال در ایجاد دیده‌شدن انفجاری و ظرفیت روایت‌سازی برتری دارند، غالباً در ایجاد ارگانیکِ زیرساخت سازمانیِ مورد نیاز برای بقای نهادی ناکام می‌مانند.

زینب توفکچی، یک متخصص جنبش‌های اجتماعی در کتاب «توئیتر و گاز اشک‌آور» میان «ظرفیت روایتی» و «ظرفیت سازمانی» جنبش‌ها فرق می‌گذارد. «ظرفیت روایتی» توانایی تأثیرگذاری بر فضای گفتمانی است، «ظرفیت سازمانی»، توانایی بقا در درازمدت، تصمیم‌گیری جمعی و اقدام‌های به موقع است و برنامه‌مند است.

تجربه دو دهه اخیر در همه‌جا، از جمله در ایران، نشان می‌دهد که به رشد «ظرفیت روایی» نباید غره شد، مشکل اصلی ارتقای «ظرفیت سازمانی» است.